II UKN 408/97

Wyrok z dnia 16 grudnia 1997 r. II UKN 408/97 Prawo do emerytury lub renty nie ulega zawieszeniu jeżeli osobą, która spełnia warunki do emerytury lub renty po wyjeździe z Polski i złożyła wniosek o świadczenie przebywając za granicą, założyła konto w PKO lub wskazała w kraju osobę upoważnioną do odbioru świadczeń. Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (spra- wozdawca), Jerzy Kuźniar. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1997 r. sprawy z wniosku Sabiny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Biuru Rent Zagranicznych w W. o wypłatę emerytury, na skutek kasacji wniesionej przez organ rentowy od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 1997 r. [...] 1) o d d a l i ł kasację, 2) z a s ą d z i ł od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Biura Rent Zagra- nicznych w W. na rzecz adwokat Doroty K. kwotę 100 zł (sto) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 11 sierpnia 1995 r. Biuro Rent Zagranicznych Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych w W. uwzględniło wniosek z dnia 15 lutego 1995 r. zamiesz- kałej od szeregu lat w Kanadzie Sabiny B. o emeryturę i przyznało jej prawo do świadczenia od dnia 11 listopada 1994 r., tj. 3 miesiące kalendarzowe wstecz od złożenia wniosku, zawieszając jednocześnie wypłatę świadczenia z powodu pobytu ubezpieczonej za granicą. Wyrokiem z dnia 19 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie ubezpieczonej od powyższej decyzji uzasadniając, że zgodnie z art. 81 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa- - 2 - trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu w razie wyjazdu za granicę i nie stoi temu na przeszkodzie obwieszczenie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 339) o utracie z tą datą mocy postanowień art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 powołanej ustawy, według których prawo do emerytury lub renty ulegało zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę na pobyt stały, mogło zaś być przy- wrócone po powrocie do kraju na wniosek rencisty od dnia powrotu do kraju, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące wstecz od miesiąca, w którym zgłoszono wnios- ek. W uwzględnieniu apelacji ubezpieczonej od powyższego wyroku Sąd Apela- cyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 czerwca 1997 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił zawieszenie wypłaty emerytury. Sąd Apelacyjny wyraził pog- ląd, że art. 81 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie sta- nowi samodzielnej podstawy do ograniczenia prawa do świadczeń, odsyłając do za- sad określonych w art. 82-86. Przepis art. 84 ust. 1 ustawy natomiast, po jego zmia- nie w wyniku stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności pkt 1 ust. 1 tego przepisu nie zawiera już stwierdzenia o zawieszeniu prawa do emerytury lub renty w razie wyjazdu rencisty za granicę na pobyt stały. Kasacja organu rentowego od powyższego wyroku zarzuca naruszenie prawa materialnego - art. 81 pkt 3 i 84 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze- niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wnosząc o uchylenie zaskarżo- nego wyroku. Kasacja powołuje się na stanowisko Ministerstwa Pracy i Polityki So- cjalnej z dnia 29 lipca 1994 r. U 5104-429/94, według którego, w razie braku umowy międzynarodowej Polski z krajem, w którym zamieszkuje osoba uprawniona do pols- kich świadczeń emerytalno-rentowych możliwe jest wypłacanie jej tych świadczeń na rachunek bankowy w kraju lub do rąk wskazanej przez nią innej osoby tylko wów- czas, gdy osoba uprawniona do świadczeń miała to prawo ustalone przed wyjazdem z Polski za granicę. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: - 3 - Kasacja jest nieuzasadniona. Pomijając, że pismo Ministerstwa Pracy i Poli- tyki Socjalnej, na które powołuje się organ rentowy nie może stanowić źródła prawa należy stwierdzić, że jego treść oddaje w znacznej mierze intencje, jakimi kierował się Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 3 listopada 1992 r. K 12/92 (OTK 1992 nr 2, poz. 24) opublikowanym dnia 22 czerwca 1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 339). Jednakże wniosek, jaki wyprowadza organ rentowy z tego pisma a mianowi- cie, że wypłacenie świadczeń na rachunek krajowy osób uprawnionych do rent i emerytur a mieszkających za granicą jest możliwe tylko wówczas, gdy prawo do świadczeń osoby te nabyły przed wyjazdem za granicę jest całkowicie chybiony i sprzeczny ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny uznał normy prawne zawarte w art. 84 ust. 1 pkt 1 oraz z art. 84 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. zwaną dalej ustawą o z.e.p.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 29 czerwca 1994 r. (data obwieszczenia Pre- zesa Trybunału Konstytucyjnego), za niezgodne z Konstytucją, w wyniku czego art. 84 ustawy o z.e.p. otrzymał treść: prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu, niezależnie od okoliczności określonych w art. 82 i 83, w razie wyjazdu rencisty za granicę, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. W okresie pobytu cza- sowego za granicą świadczenia przekazuje się na rachunek emeryta lub rencisty w powszechnej kasie oszczędności lub wypłaca w kraju wskazanej osobie. Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, "że prawo do emerytury i renty nie jest jedynie świad- czeniem ze strony państwa, które państwo może swobodnie przyznać, zabierać lub zmniejszać, lecz jest uprawnieniem nabytym w wyniku opłacenia składek ubezpie- czeniowych, upływu określonego czasu zatrudnienia i wystąpienia ryzyka ubezpie- czeniowego (osiągnięcia określonego wieku, inwalidztwa lub niezdolności do pracy). Nie można dopatrzeć się żadnych podstaw konstytucyjnych dla regulacji pozbawia- jącej de facto prawa do emerytury lub renty w przypadku wyjazdu za granicę na po- byt stały. Jak słusznie zauważył Rzecznik Praw Obywatelskich, wybór miejsca sta- łego zamieszkania jest gwarantowanym prawem międzynarodowym, podstawowym prawem człowieka. Skorzystanie z tego prawa nie powinno więc pociągać za sobą żadnych ujemnych konsekwencji prawnych w szczególności utraty prawa właściwie nabytego. Zatem kwestionowana regulacja prawna narusza zaufanie obywatela do - 4 - państwa i musi być uznana za naruszającą zasadę demokratycznego państwa prawa, wyrażoną w art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej". Przepis art. 84 ust. 1 ustawy o z.e.p. w brzmieniu nadanym cytowanym orze- czeniem Trybunału Konstytucyjnego obowiązywał w dacie złożenia przez Sabinę B. wniosku o emeryturę (15 lutego 1995 r.). Niewątpliwie nie było zamiarem Trybunału Konstytucyjnego pogorszenie sytuacji prawnej osób uprawnionych do emerytury lub renty, a przebywających za granicą, przeto nie jest dopuszczalna - po wykreśleniu w ustępu 1 art. 84 ust. 1 pkt 1 słów: "na pobyt stały", wykładnia pełnego brzmienia tego przepisu, iż każdy wyjazd emeryta lub rencisty za granicę powoduje zawieszenie jego prawa do emerytury lub renty. Niedopuszczalne jest także, wobec przeciw- stawności pojęć "pobyt czasowy" - "pobyt stały" wnioskowanie, że skoro ustawo- dawca pozostawił w art. 84 ust. 3 ustawy o z.e.p. pojęcie "pobytu czasowego" za granicą, to jego przeciwieństwem jest nadal pojęcie "pobytu stałego", gdyż niweczy- łoby to wykładnię Trybunału Konstytucyjnego. Należy zatem uznać, że pozostawienie słowa "czasowego" w ust. 3 art. 84 ustawy o z.e.p. wobec utraty mocy punktu 1 ust. 1 art. 84 tej ustawy pozbawione zostało znaczenia prawnego i wykładnia całego przepisu art. 84 winna być dokonywana tak, jakby z jego redakcji wynikała norma, że prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę, chyba, że umowy międzynarodowe stanowią inaczej; w okresie pobytu za granicą świadczenia przekazuje się na rachunek emeryta lub rencisty w powszechnej kasie oszczędności lub wypłaca w kraju wskazanej osobie. Z pewnością natomiast ze zmodernizowanego orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego przepisu art. 84 ustawy o z.e.p. nie wynika, że nie jest dopuszczalne ustalenie i przyznanie po raz pierwszy prawa do emerytury lub renty osobie, która wprawdzie w dacie złożenia wniosku o świadczenie społeczne ma wszystkie niezbędne warunki do emerytury lub renty. lecz wniosek złożyła po wyjeździe z kraju. Przeciwna wykładnia prowadziłaby do wniosku, że osoba taka po wyjeździe za granicę de facto traci nabyte według polskiego prawa uprawnienia, czemu Trybunał Konstytucyjny zdecydowanie się przeciwstawia. W tym stanie rzeczy należy dojść do przekonania, że zaskarżony kasacją wy- rok Sądu Apelacyjnego nie narusza prawa materialnego, a tym samym, że kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł w oparciu o art. 393 12 KPC jak - 5 - w sentencji wyroku. ========================================