I PKN 616/98

Wyrok z dnia 4 marca 1999 r. I PKN 616/98 Przewidziane w art. 65 KC w związku z art. 300 KP reguły wykładni oświadczeń woli stron mają odpowiednie zastosowanie do umów o pracę. W razie wątpliwości decydujący jest zgodny zamiar stron i cel umowy o pracę także wtedy, gdy dosłowne jej brzmienie byłoby korzystniejsze dla pracownika. Przewodniczący: SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1999 r. sprawy z powództwa Artura D. przeciwko Telewizji „W.” Spółka z o.o. w K. o odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 11 marca 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e W imieniu Artura D. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 11 marca 1998 r. [...], którym Sąd ten oddalił jego apelację od wy- roku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 czerwca 1997 r. [...]. Powód Artur D. w ostatecznie sprecyzowanym pozwie wniósł o uznanie wy- powiedzenia umowy o pracę z dnia 19 grudnia 1996 r. za nieuzasadnione oraz za- sądzenie od strony pozwanej Telewizji „W.” Spółki z o.o. z siedzibą w K. kwoty 42.900 zł tytułem wynagrodzenia za rozwiązanie umowy o pracę przed upływem jed- nego roku od jej zawarcia z przyczyn leżących po stronie pozwanej. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę z dniem 4 stycznia 1997 r. jest nieuzasadnione i zasądził od strony pozwanej na jego rzecz kwotę 1.750 zł, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. W dniu 12 2 czerwca 1996 r. strony zawarły umowę o pracę, na podstawie której powód zatrud- niony został od 1 lipca 1996 r. na stanowisku dyrektora programowego na czas nie określony. W umowie tej zastrzeżono, że w przypadku rozwiązania umowy o pracę przed upływem jednego roku z przyczyn leżących po stronie pozwanej, powodowi wypłacone zostanie wynagrodzenie w wysokości podwójnego wynagrodzenia od dnia rozwiązania umowy do dnia 9 lipca 1997 r. Postanowienie to miało gwarantować powodowi stabilizację zatrudnienia oraz zapewniać szczególnego rodzaju odsz- kodowanie w sytuacji wypowiedzenia mu umowy o pracę z powodu likwidacji pozwa- nej, czy też na skutek przejęcia udziałów przez poszukiwanego w czasie jej zawie- rania inwestora strategicznego, w razie gdyby żądał on następnie zmiany kadry kie- rowniczej. W chwili zawierania z powodem umowy o pracę strona pozwana nie miała koncesji na prowadzenie działalności i znajdowała się w trudnej sytuacji finansowej, a okoliczności mające stanowić podstawę wypłaty określonego w umowie odszko- dowania, nazwanego wynagrodzeniem, były przez strony, tj. powoda i ówczesnego dyrektora generalnego strony pozwanej, jednoznacznie określone. Pracę u strony pozwanej powód faktycznie podjął 22 lipca 1996 r. Jako dyrektor programowy odpo- wiedzialny był między innymi za ramówkę programową i jej emisję zgodnie z obo- wiązującymi przepisami i umowami zawartymi z dystrybutorami programów. W dniach 15 i 16 sierpnia 1996 r. powód dopuścił do emisji programów autopromocyj- nych w odstępach krótszych niż 20 minut, nie uznając ich za reklamę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 1993 r. Nr 7, poz. 34 ze zm.) oraz rozporządzenia Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z dnia 20 maja 1993 r. w sprawie zasad działalności reklamowej w programach radiofonii i telewizji (Dz.U. Nr 44, poz. 204 ze zm.). Po przyjęciu przez zarząd strony pozwanej, że autopromocja jest reklamą, 5 września 1996 r. doszło do jej nadania w odstępie 19 minut, co mogło stanowić przeoczenie powoda przy zatwierdzeniu ramówki. Po- nadto w okresie od 9 do 15 września 1996 r. (wbrew umowom zawartym z dystrybu- torami) powód dopuścił do emisji powtórek serialu w odstępach dłuższych niż 24 go- dziny, natomiast po 15 września 1996 r. ogólną ramówkę zmienił w taki sposób, że powtórki odcinków seriali były emitowane w dniu następnym, lecz w czasie nie przek- raczającym 24 godzin. W grudniu 1996 r. prezes zarządu (pełniący tę funkcję od 1 listopada 1996 r.) nie zaaprobował przedstawionej przez powoda ramówki progra- mowej na okres Świąt Bożego Narodzenia i powołał do jej opracowania zespół, w którym powoda nie uwzględnił. Opracowaną przez ten zespół ramówkę przekazał 3 powodowi do sprawdzenia pod względem formalnym (co do zgodności z wymaga- niami czasowymi). Powód po sprawdzeniu ramówki świątecznej odmówił jej podpi- sania, gdyż nie był jej autorem i odbiegała ona od propozycji wcześniej przez niego przedstawionych. Od listopada 1996 r. (na polecenie zarządu w nowym składzie) powód miał wprowadzić rejestr programów obciążonych obowiązkiem opłat za prawa autorskie dla ZAIKS-u (obok prowadzonych wcześniej dla STOART-u i KRRiT). Do wykonania tego polecenia przystąpił w grudniu 1996 r., po odmowie ze strony zarzą- du przydzielenia do kierowanego przez niego działu dodatkowego pracownika. W listopadzie 1996 r. prezes zarządu zlecił członkowi zarządu dokonanie oceny pracy powoda. Ponieważ ocena ta była negatywna, strona pozwana zaproponowała powo- dowi stanowisko prezentera, na które jednak (mimo wyrażenia zgody) nie zakwalifi- kował się. W tej sytuacji, pismem z dnia 19 grudnia 1996 r., strona pozwana wypo- wiedziała powodowi umowę o pracę z zachowaniem 2-tygodniowego okresu wypo- wiedzenia, uzasadniając je naruszeniem przez powoda przepisów ustawy o radiofonii i telewizji oraz rozporządzenia wykonawczego, polegającym na przerywaniu pro- gramów materiałami autopromocyjnymi w odstępach krótszych niż 20 minut (od roz- poczęcia programu), emitowaniu powtórek seriali w odstępach dłuższych niż 24 go- dziny (z naruszeniem umów z dystrybutorem), niewykonaniu polecenia zarządu (dotyczącego opracowania ramówki świątecznej i odmowy jej podpisu), a także bra- kiem umiejętności należytego zorganizowania pracy podległych pracowników. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ustalił też, że uchwałą [...] z dnia 2 grudnia 1996 r. strona pozwana dokonała zmiany struktury organizacyjnej, likwidując stanowisko dyrektora programowego, którego obowiązki przekazano sekretarzowi programowe- mu. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd ten uznał, że przyczyny podane przez stronę pozwaną w piśmie z dnia 19 grudnia 1996 r. nie uzasadniały wypowiedzenia powodowi umowy o pracę. Zdaniem Sądu ocena pracy powoda podana jako przy- czyna wypowiedzenia mu umowy o pracę była bowiem nieobiektywna i nie odzwier- ciedlała faktycznego przebiegu jego pracy. Dlatego też na podstawie art. 45 KP w związku z art. 47 1 KP zasądzono na jego rzecz odszkodowanie. Przyjmując bezza- sadność wypowiedzenia powodowi umowy o pracę, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych nie uznał jednakże za uzasadnione jego roszczenia o zasądzenie odszko- dowania dochodzonego pozwem. Odszkodowania tego mógł bowiem skutecznie dochodzić tylko w razie wykazania, stosownie do treści art. 6 KC, że wypowiedzenie umowy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie TV „W.” (sprecyzowanych przy za- 4 wieraniu umowy), do których należało zaprzestanie działalności strony pozwanej na skutek upadłości lub likwidacji, bądź też przejęcie strony pozwanej przez innego właściciela (inwestora strategicznego) i zażądanie przez niego zmiany kadry kierow- niczej. Tymczasem według ustaleń Sądu żadna z tych sytuacji nie zaistniała. Wprawdzie TVN przejęła część udziałów strony pozwanej, jednak nie stała się inwes- torem strategicznym, nie ma też dowodów, by żądała zmiany kadry kierowniczej. Sytuacja finansowa zaś strony pozwanej w dacie wypowiedzenia powodowi umowy o pracę była lepsza niż w chwili zawierania z nim umowy. Rozpoznając apelację powoda Sąd drugiej instancji w szczególności stwier- dził, że bezzasadność wypowiedzenia powodowi umowy o pracę jest niesporna. Spór sprowadza się natomiast do kwestii, czy okoliczność ta uzasadnia żądanie od strony pozwanej wypłaty wynagrodzenia (będącego w rzeczywistości odszkodowa- niem) w wysokości i za okres wymieniony w pkt 5 umowy o pracę zawartej w dniu 12 czerwca 1996 r. W umowie tej strony ustaliły, że w przypadku rozwiązania umowy o pracę przed upływem jednego roku z przyczyn leżących po stronie TV „W.”, zostanie powodowi wypłacone wynagrodzenie w wysokości podwójnego wynagrodzenia od dnia rozwiązania umowy do dnia 9 lipca 1997 r. Zakresu przyczyn leżących po stro- nie TV „W.” w umowie nie sprecyzowano, a więc przy ich ocenie należy – mając na uwadze art. 18 KP – badać rzeczywisty zamiar i wolę umawiających się stron (art. 65 § 2 KC w związku z art. 300 KP). Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, opartych na zgodnych oświadczeniach powoda i ówczesnego dyrektora generalnego strony poz- wanej Jarosława P., dodatkowe wynagrodzenie przewidziano tylko na wypadek roz- wiązania umowy o pracę z powodu likwidacji lub upadłości strony pozwanej, bądź też przejęcia jej przez innego właściciela i zażądania przez niego zmiany kadry kierow- niczej. Powyższe zastrzeżenie wprowadzono do umowy w warunkach niepewności co do przyszłości strony pozwanej z uwagi na pogłębiające się trudności finansowe i poszukiwanie zagranicznego inwestora strategicznego. Tak ustaloną treść „przyczyn leżących po stronie TV „W.” Sąd Apelacyjny w pełni podzielił i zaakceptował. W postępowaniu apelacyjnym powód nie przedstawił, mimo ciążącego na nim obowiąz- ku wynikającego z art. 6 KC, żadnego dowodu na okoliczność szerszego, niż przyjęty przez Sąd pierwszej instancji, rozumienia przyczyn leżących po stronie TV „W.”, a w szczególności nie dostarczył takiego argumentu, który wskazywałby na objęcie tym pojęciem również bezzasadnie dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę. Ten zarzut apelacji nie został zatem uzasadniony. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w 5 sprawie nie miało miejsca przejęcie strony pozwanej przez zagranicznego inwestora strategicznego, który zażądał zmiany kadry kierowniczej. Okoliczności takiej nie sta- nowi tylko częściowa zmiana kierownictwa strony pozwanej (zmiana zarządu i jego prezesa) po nabyciu przez TVN 33% jej udziałów. Również w tym przypadku powód nie wykazał, aby nowy zarząd żądał zmiany kadry kierowniczej, w tym i rozwiązania umowy z powodem (przyczyna taka nie leżała u podstaw rozwiązania z nim umowy). Przyjęte w umowie, korzystniejsze od ogólnie obowiązujących dla pracowników roz- wiązania, powinny być oceniane przy odniesieniu ich do czasu zawarcia umowy o pracę, a nie jej rozwiązania. Ponieważ żadna z uwzględnionych przy zawarciu umowy szczególnych oko- liczności powodujących obowiązek wypłaty powodowi ujętego w umowie wynagro- dzenia nie została wykazana, to z tytułu bezzasadnie dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę – zdaniem Sądu Apelacyjnego – powodowi przysługuje jedynie odsz- kodowanie na zasadzie art. 45 § 1 KP w wysokości przewidzianej w art. 47 1 KP, które zostało zasądzone przez Sąd pierwszej instancji. W kasacji zaskarżonemu nią wyrokowi postawiony został zarzut naruszenia:

1. art. 481 KC w związku z art. 300 KP „poprzez nieuwzględnienie żądania w zakresie odsetek za zwłokę w zapłacie odszkodowania”,
2. art. 18 KP i art. 65 KC w związku z art. 300 KP „poprzez nieprawidłowe tłumaczenie oświadczeń woli stron, niezgodne z okolicznościami, w których zostało złożone i niezgodne z celem umowy, którym miało być zagwarantowanie pracownikowi pewności co do zatrudnienia”,
3. naruszenie art. 328 § 2 KPC i art. 391 KPC „poprzez brak wyjaśnienia podstawy prawnej oddalenia apelacji w części dotyczącej odsetek za zwłokę” oraz
4. naruszenie art. 233 KPC „poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego, w szczególności przyjęcie, że po- wód oraz świadek Jarosław P. zgodnie podali, że przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę powodujące obowiązek wypłaty odszkodowania umownego takie jak: likwi- dacja, upadłość, przejęcie spółki przez innego właściciela mają charakter wyłączny, podczas gdy przyczyny te zostały wymienione jedynie przykładowo, przy czym Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku nie podał jakie przesłanki doprowadziły do takie- go wniosku”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i z tej racji nie mogła zostać uwzględniona. Istota sprawy sprowadza się do tego, jak należy pojmować odpo- wiednie postanowienie zamieszczone w umowie o pracę na czas nie określony, w którym przewidziano odszkodowanie (nazwane wynagrodzeniem) na wypadek roz- wiązania jej przed upływem terminu w niej wskazanego. Zamieszczenie tego typu postanowienia w umowie o pracę jest dopuszczalne i jako korzystniejsze dla pra- cownika od tego, co wynika z unormowań zawartych w przepisach prawa pracy – jak słusznie przyjął Sąd Apelacyjny – wiąże strony tej umowy (art. 18 § 1 KP). Ponieważ konkretna treść postanowienia umowy zawartej z powodem budziła jednakże wątpli- wości, wobec tego Sąd ten trafnie stanął na stanowisku, iż wymaga ona wykładni przy zastosowaniu art. 65 § 2 KC (w związku z art. 300 KP), w myśl którego w umo- wach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym rozumieniu. Z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało zaś, że celem postanowienia umowy dotyczącego odszkodowania z tytułu wcześniejsze- go jej rozwiązania było wprowadzenie wzmocnionej ochrony interesów powoda nie we wszystkich możliwych przypadkach takiego rozwiązania, a jedynie wtedy, gdy będzie to następstwem zasadniczych zmian organizacyjnych (likwidacja pracodawcy, przejęcie spółki przez inny podmiot) lub jej głębokich trudności ekonomicznych (upadłość). Co więcej, z ustaleń tych wynika, że odpowiadało to zgodnemu zamia- rowi obu stron nawiązanej umowy o pracę. W tym stanie rzeczy zarzut, iż Sąd Ape- lacyjny nieprawidłowo zastosował art. 18 KP i art. 65 KC, jest chybiony. Na tle bo- wiem ustalonego przez siebie stanu faktycznego sprawy Sąd ten miał pełne podsta- wy do zastosowania art. 65 KP oraz uwzględnienia zgodnego zamiaru stron i celu umowy (postanowienia dotyczącego odszkodowania) oraz dania im pierwszeństwa przed tym, co wynika z jej dosłownego brzmienia. Ustalenie dotyczące zaś tego, jaki był zgodny zamiar stron – dokonane przez Sąd Apelacyjny – zwłaszcza gdy ma się na uwadze, że nie tylko świadek Jarosław P., ale i powód zgodnie oświadczyli, że dodatkowe wynagrodzenie (odszkodowanie) przewidziane zostało tylko na wypadek rozwiązania umowy o pracę z powodu likwidacji lub upadłości strony pozwanej bądź też przejęcia jej przez innego właściciela, jeżeli przy tym zażąda on zmiany kadry kierowniczej, mieszczą się w ramach swobody oceny mocy i wiarygodności dowo- dów, jaką sądowi przyznaje ustawodawca w art. 233 § 1 KPC. Twierdzenia tego nie zmienia stanowisko wyrażone w kasacji, iż wskazane „przyczyny zostały wymienione jedynie przykładowo”, gdyż nie wskazuje się w niej żadnych faktów ani dowodów – w 7 tym twierdzeń powoda – z których miałoby wynikać, iż jest inaczej niż ustalił to Sąd Apelacyjny, a to oznacza, że zarzut kasacji naruszenia art. 233 KPC jest gołosłowny. Bezzasadne jest także stanowisko kasacji, że Sąd Apelacyjny „nie podał jakie przes- łanki doprowadziły go do takiego wniosku”, gdyż Sąd ten wskazał, z jednej strony, przepisy (art. 18 KP, 65 § 2 KC w związku z art. 300 KP), a z drugiej strony, dowody (oświadczenie powoda, zeznania świadka), na których oparł swoje rozstrzygnięcie. W kasacji kwestionuje się także ustalenia Sądu Apelacyjnego dotyczące przejęcia strony pozwanej przez zagranicznego inwestora strategicznego. Również zarzuty wymienione w tym zakresie nie są trafne. Niezależnie bowiem od tego, czy objęcie przez TVN Sp. z o.o. części udziałów (33%) w Telewizji „W.”, może być kwa- lifikowane jako przejęcie strony pozwanej przez zagranicznego inwestora strategicz- nego, swoje rozstrzygnięcie Sąd ten oparł na tezie, iż powód – zgodnie z tym, czego wymaga art. 6 KC – nie wykazał, że wypowiedzenie umowy o pracę powodowi nas- tąpiło w następstwie żądań nowego zarządu, by dokonane zostały zmiany kadry kie- rowniczej. Tezy tej nie można przy tym odrzucić tylko dlatego, że w kasacji twierdzi się, iż „wypowiedzenie umowy o pracę z powodem nastąpiło w momencie zmian or- ganizacyjnych w Spółce, a więc zyskania nowego wspólnika w branży, w której dzia- łała spółka. W następstwie zmian organizacyjnych uchwałą z dnia 2 grudnia 1996 r. zlikwidowano stanowisko dyrektora programowego”. Nie jest to bowiem równo- znaczne z uznaniem - a takie twierdzenie przyjmuje Sąd Apelacyjny jako przesłankę swojego rozstrzygnięcia - że przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę powodowi było sformułowane przez nowy zarząd żądanie zmiany kadry kierowniczej; cel takich zmian - z założenia - związany jest z myślą o stworzeniu szerokiego pola manewru do prowadzenia nowej polityki w spółce (w tym polityki kadrowej), czego nie można utożsamiać jedynie z pewnymi modyfikacjami struktury organizacyjnej strony pozwa- nej. Powód obok odszkodowania domagał się odsetek za zwłokę w jego zapłacie, przyjmując, iż idzie o odsetki należne od kwoty wynikającej z zastosowania spornego postanowienia umowy o pracę (42.300 zł), które powinny być przy tym liczone od dnia rozwiązania z nim tej umowy (od dnia 5 stycznia 1997 r.). W związku z tym żą- daniem pozostaje zarzut kasacji naruszenia w zaskarżonym wyroku art. 481 KC (w związku z art. 300 KP) oraz art. 328 § 2 KPC i art. 391 KPC. Również ten zarzut jest zasadniczo bezzasadny. Sąd Apelacyjny – podobnie zresztą jak i Sąd pierwszej ins- tancji – nie znalazł bowiem podstaw dla uznania, że dochodzona przez powoda 8 kwota (na podstawie postanowienia umowy o pracę) ma oparcie w prawie, a skoro powodowi się ona nie należy, to jest oczywiste, iż o żadnych odsetkach od tej kwoty nie może być mowy. Wyjaśnienie tej kwestii nie znalazło się w uzasadnieniu zaskar- żonego wyroku - być może z tego względu - iż Sąd Apelacyjny uważał za oczywiste, że skoro oddalone zostaje żądanie główne, to tym samym nie ma powodów wyjaś- niania sprawy żądania dotyczącego odsetek (jako żądania akcesoryjnego). Nawet gdyby przyjąć, co jest wysoce wątpliwe, iż jest to jakaś wada uzasadnienia zaskarżo- nego wyroku, to z pewnością na tej podstawie nie da się powiedzieć, że uchybienie rygorom art. 328 § 2 KPC (w związku z art. 391 KPC) stanowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czego w przypadku postępowania kasacyjnego wymaga art. 393 1 pkt 2 KPC. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 11 KPC orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================