III ZP 4/99

Uchwała z dnia 8 kwietnia 1999 r. III ZP 4/99 Przewodniczący SSN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Zdzisława M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubez- pieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o zapłatę składki po rozpoz- naniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 kwietnia 1999 r. zagadnienia prawnego przeka- zanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 18 grudnia 1998 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC Czy obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie rolników w terminie określonym treścią art. 3a ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1989 r. Nr 7, poz. 25) dotyczy osób podlegających temu ubezpieczeniu na mocy ustawy czy tylko na wniosek ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie rolników w terminie określonym treścią art. 3a ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpie- czeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) doty- czy osób podlegających temu ubezpieczeniu zarówno na mocy ustawy jak i na wniosek. U z a s a d n i e n i e Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane zostało na tle następującego stanu faktycznego: decyzją z dnia 14 kwietnia 1998 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w K. przyznała Jolancie M. rentę inwalidzką rolniczą od dnia nabycia prawa do 2 świadczenia, tj. od 10 marca 1998 r. Decyzją z dnia 23 kwietnia 1998 r. organ rento- wy ustalił ustanie obowiązku ubezpieczenia społecznego Jolanty M. z dniem 1 lipca 1998 r. równocześnie ustalając obowiązek opłacenia przez rolnika - jej małżonka Zdzisława M. składki ubezpieczeniowej za II kwartał 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 29 czerwca 1998 r. [...], zmienił zaskarżoną decyzję orzekając, że Jolanta M. od dnia 10 marca 1998 r. jest z mocy ustawy wyłączona z ubezpieczenia wobec czego nie ma obowiązku opłacenia za nią składki na ubezpieczenie za II kwartał 1998 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd powołał art. 3a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), nazywanej dalej „ustawą”. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zas- karżyła ten wyrok apelacją zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i niezasto- sowanie art. 3a ust. 4 tejże ustawy. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego w Gdańsku dotyczą interpretacji art. 3a ust. 1 i 3a ust. 4 ustawy i wynikają z rozbieżnego orzecznictwa tego Sądu w materii ure- gulowanej obu przepisami. Organ rentowy traktuje termin ustania obowiązku ubez- pieczenia z art. 3a ust. 4 ustawy jako szczególny w stosunku do wynikającego z art. 3a ust.

1. Zdaniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego termin określony w art. 3a ust. 1 nie może mieć zastosowania w razie nabycia przez rolnika albo do- mownika uprawnień do renty lub emerytury bez względu na system ubezpieczenia (zaopatrzenia) z jakiego świadczenia te pochodzą, tj. do sytuacji przewidzianych w art. 7 ust. 1 pkt 2 i art. 16 ust. 1 i 3 ustawy. Stanowisko organu rentowego budzi wątpliwości Sądu. Odniesienie art. 3 ust.4 ustawy do ubezpieczenia przymusowego sprawia bowiem, że decyzja „nabiera charakteru konstytutywnego chociaż jedynie potwierdza spełnienie z określonym terminem warunków do uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia wobec wystąpienia z tym terminem ryzyka ubezpiecze- niowego”. Nadto, przepis ten wprowadza odstępstwo od powszechnych zasad wy- płaty świadczeń wynikających z art. 76 i art. 99 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w zw. z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. W konsekwencji obowią- zek opłacania składki istniałby po nabyciu prawa do świadczeń a nawet w okresie ich pobierania. Uzasadnione przeto byłoby stosowanie 3a ust. 4 ustawy „wyłącznie do emerytów czy rencistów nabywających uprawnienia do tych świadczeń z tytułu 3 ubezpieczenia społecznego rolników na ich wniosek. Ograniczenie zakresu stoso- wania tego przepisu wyłącznie do osób podlegających ubezpieczeniu na wniosek na podstawie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych w warunkach zbliżonych do cywilnoprawnej umowy ubezpieczenia uzasadniałoby powołanie przez ustawodawcę terminu wydania decyzji stwierdzającej nabycie emerytury lub renty”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z art. 3a ust. 1 ustawy wynika zasada, że ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu. Przepis ten dotyczy zarówno ubezpieczenia obowiązkowego, jak i dobrowolnego. Tylko ubezpieczenia dobrowolnego dotyczy ust. 2 art. 3a ustawy, na co jednoznacz- nie wskazuje użyty w tym przepisie zwrot „ubezpieczenie na wniosek ustaje także”. Ust. 3 art. 3a dotyczy jedynie ustania ubezpieczenia przymusowego (w okolicznoś- ciach uzasadniających objęcie ubezpieczeniem na wniosek). Ust. 4 art. 3a ustawy określa termin ustania ubezpieczenia w relacji do daty wydania decyzji (ogłoszenia orzeczenia sądu) w przedmiocie ustalenia prawa ubezpieczonego do emerytury lub renty. Ze względu na przedmiotowy zakres regulacji należy przyjąć, że jest to przepis szczególny w stosunku do ust.
2. Ustalenie prawa do emerytury lub renty stanowi bowiem tylko jedną z okoliczności uzasadniających ustanie obowiązku ubezpiecze- nia. Ustalenie prawa do emerytury i renty wyklucza możliwość dalszego ubezpiecze- nia emerytalno - rentowego, zarówno z ustawy, jak i na wniosek (art. 16 ust. 3), wyłą- cza przymus ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego, przy możliwości dobrowolnego ubezpieczenia tego rodzaju z prawem do świadczeń wy- padkowych (art. 7 ust. 1 i ust. 3 w związku z art. 8 ust. 3). Przy zastosowaniu grama- tyczno - logicznych reguł wykładni jedynie możliwą odpowiedzią na przedstawione zagadnienie prawne jest odpowiedź zawarta w uchwale. Sąd Najwyższy zważył nadto: Uchwała zawiera odpowiedź „wprost” na przedstawione zagadnienie. Nie rozs- trzyga istoty problemu (także występującego w rozpoznawanej sprawie) - czy ubezpieczenie ustaje z upływem kwartału, w którym ubezpieczony nabył prawo do świadczenia, czy też z upływem kwartału, w którym orzeczono w przedmiocie naby- cia prawa. 4 Obowiązujący od 1 stycznia 1997 r. art. 3a ustawy został dodany przez art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz- nym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585). Art. 3a ust. 4 w pierwotnej wersji brzmiał: „Jeżeli ustawa uzależnia ustanie ubezpieczenia od ustalenia prawa ubezpieczonego do emerytury lub renty, ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym wydano decyzję lub ogłoszono orzeczenie sądu w przedmiocie ustalenia tego prawa, lecz nie wcześniej niż z końcem kwartału, w którym ubezpieczony nabył to prawo. Jeżeli ustalenie prawa do emerytury lub renty nie stało się prawomocne, ubezpieczenie ulega przywróceniu”. Obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1996 r. o sprostowaniu błędów (Dz.U. Nr 155, poz. 771) pkt 1 lit. b) przepisowi temu nadano treść: „Jeżeli złożony został wniosek o rentę lub emeryturę, obowiązek ubezpieczenia ustaje z końcem kwartału, w którym wydana została decyzja o przyz- naniu świadczenia, jednak nie wcześniej niż z końcem kwartału, w którym ubezpie- czony nabył to prawo”. Zastąpienie zwrotu „Jeżeli ustawa uzależnia ustanie ubez- pieczenia od ustalenia prawa ubezpieczonego do emerytury lub renty” zwrotem „Je- żeli złożony został wniosek o rentę lub emeryturę” zasadniczo modyfikuje sens prawny przepisu. Zmiana ta, wprowadzająca w rzeczywistości odmienną od po- przedniej regulację prawną, przekracza granice sprostowania błędu. W procedurze pozalegislacyjnej Prezes Rady Ministrów zmienił nie tylko treść przepisu, ale i jego funkcje. Przepis uprzednio ochronny stał się po „sprostowaniu błędów” fiskalnym. Przy wykładni art. 3a ustawy okoliczność powyższa powinna być brana pod uwagę. ========================================