I PKN 731/99

Wyrok z dnia 7 lipca 2000 r. I PKN 731/99

1. Krótki okres zatrudnienia i wypowiedzenie umowy o pracę przez pra- cownika, którego z pracodawcą wiąże klauzula konkurencyjna (art. 1012 § 1 KP) nie stanowi przyczyny ustania obowiązywania zakazu konkurencji przed upły- wem umówionego terminu (art. 1012 § 2 KP).
2. Umowne odszkodowanie ryczałtowe przysługujące pracownikowi przez uzgodniony okres obowiązywania zakazu konkurencji ma charakter wy- płaty gwarancyjnej i wymaga jedynie wykazania, że pracownik powstrzymał się od działalności konkurencyjnej. Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra- wozdawca), Walerian Sanetra. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2000 r. sprawy z powództwa Aleksandra K. przeciwko B.S. Spółce z o.o. w L. o odszkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Szczecinie z dnia 24 marca 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem z dnia 24 marca 1999 r. zmienił zaskarżony apelacją przez powoda Aleksandra K. wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Szczecinie z dnia 23 listopada 1998 r. [...], oddalający powództwo, w ten sposób, że zasądził na jego rzecz od pozwanej B.S. Spółki z o.o. w L. kwotę 9.080,76 zł z ustawowymi odsetkami tytułem umownego od- szkodowania za nieprowadzenie działalności konkurencyjnej przez okres 12 miesię- cy od ustania stosunku pracy w wysokości 25 % wynagrodzenia. Dalej idące rosz- czenia powoda Sąd ten oddalił. W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony u strony pozwanej, począt- 2 kowo na podstawie umowy o dzieło przez okres jednego miesiąca, a następnie na podstawie umowy o pracę od dnia 3 września do 30 listopada 1996 r. na stanowisku dyrektora w wymiarze ¾ etatu. Nawiązując stosunek pracy strony zawarły umowę o zakazie konkurencji, w której powód zobowiązał się do nieprowadzenia działalności konkurencyjnej przez okres 12 miesięcy po ustaniu stosunku pracy, w zamian za co pozwana zobowiązała się wypłacić mu odszkodowanie w wysokości 25% wynagro- dzenia, jakie otrzymywał przed zakończeniem stosunku pracy, płatne w 12 miesięcz- nych ratach. W okresie zatrudnienia u strony pozwanej powód otrzymywał wynagro- dzenie o równowartości 1650 DM. Pozwana Spółka produkowała i montowała przedmioty powszechnego użytku, w tym produkty elektroniki. Podczas zatrudnienia powód otrzymał korzystniejszą ofertę pracy w innej firmie, której nie chciał odrzucić. Poinformował o niej członka Zarządu pozwanej M.S., a następnie wypowiedział umowę o pracę ze skutkiem rozwiązującym stosunek pracy w dniu 30 listopada 1996 r. M.S. w rozmowie z powodem zwolnił go z zakazu podejmowania działalności kon- kurencyjnej, uznając, że zbyt krótki czas zatrudnienia u strony pozwanej uniemożli- wiał zapoznanie się przez powoda z „tajnikami” prowadzenia firmy. Oświadczenie takie zostało powtórzone między tymi samymi osobami podczas rozmowy telefonicz- nej w styczniu 1997 r. Po ustaniu stosunku pracy powód zatrudnił się od dnia 1 grud- nia 1996 r. w firmie „S.K.” w C., która zajmuje się wyposażeniem kuchni na statkach wycieczkowych, na stanowisku prezesa zarządu z wynagrodzeniem 3500 DM mie- sięcznie. Na podstawie takich ustaleń Sąd Okręgowy odrzucił stanowisko Sądu pierw- szej instancji, który przyjął, iż umowny zakaz konkurencji wygasł z powodu niewywią- zywania się przez pozwanego pracodawcę z obowiązku wypłacenia odszkodowania. Sąd drugiej instancji argumentował, że umowna klauzula konkurencyjna ma charak- ter umowy wzajemnej, w której pracownik zobowiązuje się powstrzymać od działal- ności konkurencyjnej przez uzgodniony okres, a pracodawca zobowiązuje się do wy- płaty odszkodowania. Do rozwiązania takiej umowy wzajemnie zobowiązującej ko- nieczne jest zgodne oświadczenie woli obu stron, na co powód nie wyraził zgody. W konsekwencji jednostronne oświadczenie woli strony pozwanej nie wywołało żadnych skutków prawnych (art. 72 KC a contrario w związku z art. 300 KP). Niewywiązywa- nie się pozwanego pracodawcy z obowiązku zapłaty uzgodnionego odszkodowania, jakie powoduje wygaśnięcie umowy (art. 1012 § 2 KP), zwalnia pracownika z obo- wiązku niepodejmowania działalności konkurencyjnej, który może wówczas podjąć 3 taką działalność, bez uwolnienia się pracodawcy z powinności zapłaty umówionego odszkodowania. Pozwany pracodawca nie wykazał również, że ustały przyczyny uzasadniające zakaz konkurencji. W szczególności taką okolicznością nie był krótki okres zatrudnienia powoda. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że pozwany pra- codawca był zobowiązany do zapłaty powodowi przez okres 12 miesięcy od ustania stosunku pracy odszkodowania z tytułu uzgodnionego zakazu podejmowania działal- ności konkurencyjnej w wysokości 25% wynagrodzenia powoda sprzed ustania za- trudnienia. W kasacji strona pozwana podniosła zarzuty naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 1012 § 2 KP i uznanie, że nie zaistniały przyczyny wyga- śnięcia zakazu konkurencji, a także przyjęcie, że dla rozwiązania tej umowy koniecz- ne jest zgodne oświadczenie woli obu stron. W ocenie skarżącej brak obawy podję- cia przez powoda działalności konkurencyjnej, jaki powstał przed ustaniem stosunku pracy, w wyniku czego powód został zwolniony z tego zakazu, prowadził do ustania obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. Za takim stanowiskiem przemawia nadużycie prawa przez powoda (art. 8 KP), który sam wypowiedział umowę o pracę w celu przyjęcia w niekonkurencyjnej firmie znacznie korzystniejszej oferty pracy, przez co nie poniósł jakiejkolwiek szkody. Ponadto podstawę ewentualnego zasą- dzenia dochodzonego odszkodowania powinno stanowić faktyczne wynagrodzenie wypłacone powodowi w okresie jego 3 miesięcznego zatrudnienia, dlatego można by zasądzić na jego rzecz 25% sumy wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem sto- sunku pracy. Natomiast zasądzenie odszkodowania od rocznej sumy hipotetycznego wynagrodzenia było sprzeczne z brzmieniem art. 1012 § 3 KP oraz z zasadami współżycia społecznego (art. 8 KP) i czynność taka była nieważna na mocy art. 58 KC. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest nieuzasadniona. Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 1012 § 2 KP, ponieważ w sprawie nie zaistniały przyczyny unicestwiające uzgodniony zakaz konkurencji wynikający z autonomicznej, odpłatnej, terminowej i wzajemnej klauzuli konkurencyjnej uzupełniającej umowę o pracę. Nie wystąpiła sytuacja określona w tym przepisie, który stanowi, że przyjęty przez pracownika zakaz konkurencji prze- staje go obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, w 4 razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub niewywiązania się pracodaw- cy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Ustawową przyczyną uzasadniającą zakaz konkurencji jest - według brzmienia art. 1012 § 1 KP - dostęp pracownika do szcze- gólnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. W rozpoznawanej sprawie pozwany pracodawca nie twierdził, że tego ro- dzaju przyczyna ustała, a jedynie utrzymywał, że wskutek krótkiego okresu zatrud- nienia powód nie mógł wykorzystać zdobytych informacji o działalności pracodawcy do prowadzenia działalności konkurencyjnej, jakiej zresztą powód niespornie nie podjął po wypowiedzeniu umowy o pracę. Nie wystąpiła zatem taka sytuacja, w wyni- ku której powód w czasie trwania stosunku pracy nie miał dostępu do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, a przeto nie ustała ustawowa przyczyna uzasadniająca uzgodniony zakaz konkurencji w rozumieniu art. 1012 § 2 KP i to w sposób, jaki mógłby prowadzić do ustania obo- wiązku pracodawcy wypłaty odszkodowania. Krótki okres zatrudnienia i wypowiedze- nie umowy o pracę przez pracownika, który uzgodnił z pracodawcą klauzulę konku- rencyjną (art. 1012 § 1 KP), nie stanowi o ustaniu ustawowej przyczyny uzasadniają- cej zaprzestanie obowiązywania zakazu konkurencji przed upływem umówionego terminu (art. 1012 § 2 KP). Zresztą ustanie zakazu konkurencji wcale nie przesądza o automatycznym ustaniu skutków prawnych klauzuli konkurencyjnej w zakresie obowiązku zapłaty przez pracodawcę umówionego odszkodowania pracownikowi. Oczywiście bezza- sadne było w tym zakresie stanowisko Sądu pierwszej instancji, który przyjął, że nie- wywiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania, jakie prowadzi do ustania zakazu konkurencji przed upływem uzgodnionego terminu jego ekspiracji, spowodowało wygaśnięcie całej klauzuli konkurencyjnej, w tym zwolnienie praco- dawcy z obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. W żaden racjonalny spo- sób nie można było przyjąć, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd drugiej instancji, że niewykonywanie zobowiązania może prowadzić do jego wygaśnięcia. Skoro równo- cześnie strony nie uzgodniły w umowie o zakazie konkurencji innych niż ustawowa przyczyn ustania zakazu konkurencji ani tym bardziej okoliczności zwalniających pracodawcę z obowiązku wypłaty uzgodnionego odszkodowania, to nie wystąpiły - podlegające ocenie sądowej - przesłanki uchylenia się pracodawcy od powinności jego zapłaty. Ponadto zgodnie z treścią art. 1013 KP, umowy o zakazie konkurencji wyma- 5 gają formy pisemnej pod rygorem nieważności, co oznacza konieczność przestrze- gania takiej formy także w przypadkach zmiany lub rozwiązania takich umów wza- jemnych przed upływem ich terminów ekspiracji. Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji wynikało, że strony nie porozumiały się na piśmie w zakresie wzajemnego zwolnienia się z uzgodnionych powinności, przeto jedno- stronne ustne zwolnienie powoda przez pozwanego pracodawcę z zakazu konkuren- cji nie wywołało wynikających z odstąpienia od umowy wzajemnej skutków prawnych w zakresie należnego pracownikowi odszkodowania, których ocena następuje we- dług odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego (art. 487-497 KC w związku z art. 300 KP), a tych skarżący nie powołał jako podstaw kasacyjnych. Należało także mieć na uwadze, że umowne odszkodowanie ryczałtowe, przysługujące za niepodejmowanie w ustalonym okresie działalności konkurencyjnej w ramach stosunku pracy lub na innej podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność i przez uzgodniony okres obowiązywania zakazu konkurencji, ma charakter odszkodowawczej wypłaty gwarancyjnej, co oznacza, że nie jest konieczne wykazanie powstania innej szkody, niż wynikającej z powstrzymywania się od pro- wadzenia takiej działalności przez zobowiązanego pracownika. Wypłata odszkodo- wania następuje w tej samej, umówionej przez strony klauzuli konkurencyjnej, wyso- kości, bez względu na wysokość szkody majątkowej, która wskutek powstrzymania się pracownika od działalności konkurencyjnej może być wyższa, ale także niższa, niż gwarantowane odszkodowanie pracodawcy. Poza tym pracownik może w ogóle nie ponieść szkody, jeżeli - tak jak w rozpoznawanej sprawie - podejmie niekonku- rencyjne zatrudnienie za wyższym wynagrodzeniem. Skorzystanie przez powoda z przysługującego mu odszkodowania nie może być potraktowane jako nadużycie prawa (art. 8 KP), jeżeli według miarodajnych ustaleń nie podjął on jakichkolwiek działań sprzecznych ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego. W szczególności brak było jakichkolwiek podstaw prawnych do ograniczenia umownie określonych upraw- nień powoda z tej przyczyny, że pozwany pracodawca z pełną świadomością i bez uzgodnienia jakichkolwiek sposobów wcześniejszego jej wyekspirowania, zawarł z pracownikiem klauzulę konkurencyjną na okres 12 miesięcy, już przy zawarciu umowy na okres próbny, która służy przecież do sprawdzenia zawodowej przydatno- ści pracownika, ale rozwiązuje się z upływem okresu próby, a przed jego upływem może być rozwiązana za wypowiedzeniem (art. 30 § 2 KP) i pracownik skorzystał z 6 tej możliwości rozwiązania stosunku pracy. Przysługujące przez okres obowiązywania zakazu konkurencji umowne odsz- kodowanie gwarancyjne jest wyliczane od wynagrodzenia otrzymywanego, tj. pobie- ranego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy (art. 1012 § 3 KP), a nie od sumy wynagrodzenia faktycznie otrzymanego. Nieracjonalność stanowiska skarżą- cego, że powodowi należało zasądzić 25% faktycznie pobranego wynagrodzenia w okresie jego trzymiesięcznego zatrudnienia byłaby oczywista w przypadku wcześ- niejszego okresu zatrudnienia powoda przekraczającego umówiony okres obowiązy- wania zakazu konkurencji, co wymagałaby zasądzenia wyższego odszkodowania niż umówione. Zasądzenie na rzecz powoda odszkodowania w umówionej kwocie gwa- rancyjnej nie naruszało zatem ani art. 1012 § 3 KP, ani art. 8 KP, a prawidłowe orze- czenie Sądu drugiej instancji w tej materii w żadnym razie nie było - według określe- nia skarżącego - „nieważną czynnością na mocy art. 58 KC”. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 39312 KPC. ========================================