II UKN 431/99

Wyrok z dnia 13 lipca 2000 r. II UKN 431/99 Prawo do renty na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) zależało od wykazania czasowego, a nie przyczynowego związku po- wstania całkowitej niezdolności do pracy z uczęszczaniem do szkoły. Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Tyszel, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2000 r. sprawy z wniosku Edyty K. obecnie M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o rentę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Bia- łymstoku z dnia 2 czerwca 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowe- go w Białymstoku z dnia 15 lutego 1999 r. i odrzucił odwołanie. U z a s a d n i e n i e Edyta K.-M., w dniu 8 września 1988 r., w czasie, gdy była uczennicą szkoły ponadpodstawowej, doznała w wypadku komunikacyjnym obrażeń ciała z urazem głowy i wstrząśnieniem mózgu. Jej pierwszy wniosek o przyznanie prawa do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa- trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zgło- szony z powołaniem się na skutki tego wypadku, został oddalony decyzją organu rentowego z dnia 16 czerwca 1992 r. Organ rentowy stwierdził wówczas, że skutki wypadku nie spowodowały całkowitego inwalidztwa przed ukończeniem przez wnio- skodawczynię nauki, czyli przed dniem 15 maja 1990 r. Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r. odwołanie od tej decyzji oddalił Sąd Wo- jewódzki w Białymstoku, a rewizję wnioskodawczyni oddalił Sąd Apelacyjny w Bia- łymstoku wyrokiem z dnia 27 maja 1993 r. [...]. 2 Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. decyzją z dnia 29 czerwca 1998 r. odmówił również uwzględnienia ponowionego w dniu 4 czerwca 1998 r. wnio- sku ubezpieczonej o rentę z tytułu niezdolności do pracy, w którym tym razem po- wołała się na pogorszenie stanu zdrowia w związku ze skutkami tego samego wy- padku. Z orzeczenia lekarskiego wynikał brak przesłanki do świadczenia w postaci niezdolności do pracy. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku na pod- stawie opinii biegłych dokonał odmiennego ustalenia, czyli że ubezpieczona jest cał- kowicie niezdolna do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia od dnia 16 grudnia 1998 r., wobec czego uwzględnił odwołanie, i - zmieniając zaskarżoną decyzję wyro- kiem z dnia 15 lutego 1999 r. - przyznał jej prawo do renty na okres dwu lat. W apelacji organ rentowy zawarł wniosek o zmianę wyroku i oddalenie odwo- łania, zarzuciwszy Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisu art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. przez przyznanie prawa do renty wbrew ustaleniu, że niezdolność wnioskodawczyni do pracy powstała znacznie później niż w czasie jej uczęszczania do szkoły. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r. [...] apelację uwzględnił. Potwierdził, że ubezpieczona nie spełniła warunków objętych przepisem przytoczonym w apelacji, bowiem przy przyjęciu daty powstania niezdolności do pracy za bezsporną, zwrócił uwagę na to, że uczęszczała do zasadniczej szkoły za- wodowej do 8 czerwca 1990 r., a w dniu 15 maja 1990 r. ukończyła kurs krawiectwa w zakładzie doskonalenia zawodowego. Kasacja ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia prawa mate- rialnego, w ramach której wytoczono zarzut błędnej wykładni art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. Wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania, skarżąca wskazała, że choć jej całkowita niezdolność do pracy nie powstała w czasie pobierania nauki, to stanowi skutek wypadku, któremu uległa będąc uczennicą. Domagała się więc zastosowania przytoczonego przepisu w jej przypadku, twierdząc, że - przy uwzględnieniu (bliżej nie określonego) celu jego re- gulacji - zezwala on na powiązanie warunkującej prawo do renty niezdolności do pracy nie tylko z czasem uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, lecz również z późniejszym okresem zatrudnienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Odmowa ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego nastę- puje w decyzji organu rentowego, która ma moc rebus sic stantibus, co oznacza, że zmiana stanu rzeczy istniejącego w dacie wydania decyzji czyni ją bezprzedmiotową. W przypadku ujawnienia nowych okoliczności, istniejących przed wydaniem decyzji lub po przedłożeniu nowych dowodów, które mają wpływ na prawo do świadczeń, organ rentowy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu - dokonuje ponowne- go ustalenia prawa do świadczeń (art. 80 ust. 1 ustawy o z.e.p.). Droga do uzyskania powtórnego rozpatrzenia uprawnień jest inna, gdy po- przednie postępowanie zostało zakończone wyrokiem sądowym, który korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 KPC) oraz wiąże nie tylko sąd, który go wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe (art. 365 § 1 KPC). W takiej sytuacji mają zastosowanie przepisy art. 399 i nast. KPC. W jednym tylko przypadku istnienie prawomocnego wyroku sądowego nie stoi na przeszkodzie ponownej ocenie przez organ rentowy prawa do świadczeń. Przypadek ten określony został w art. 80 ust. 2 pkt 1 ustawy o z.e.p., zgodnie z którym bez udziału sądu organ rentowy władny jest wydać, w zakresie objętym prawomocnym wyrokiem oddalającym odwołanie lub przyznającym świadczenia w niższym wymiarze, decyzję na korzyść ubezpieczone- go, czyli przyznającą prawo do świadczenia lub podwyższającą jego wysokość. Nie istnieje natomiast tryb, w którym organ ten mógłby ponownie (negatywnie) oceniać prawo do świadczeń w niezmienionych okolicznościach faktycznych i praw- nych, tak jak nie może wydać decyzji, której przesłanką byłoby stwierdzenie, że ustalone wyrokiem sądowym prawo do świadczeń nie istnieje. W takim przypadku rzeczą organu rentowego jest, stosownie do art. 80 ust. 1 ustawy o z.e.p., odmowa ponownego rozpatrzenia sprawy lub działanie według art. 80 ust. 2 pkt 2 ustawy, a więc wystąpienie do sądu ze skargą o wznowienie przed nim postępowania. Rozpo- znanie przez sąd, na skutek odwołania od decyzji organu rentowego sprawy raz już rozpatrzonej, w której nie zaistniały żadne nowe okoliczności ani nie ujawniły się nowe fakty mające wpływ na prawo do świadczeń, powoduje nieważność postępo- wania wynikającą z naruszenia powagi rzeczy osądzonej (art. 366 z związku z art. 379 pkt 3 KPC, por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lipca 1970 r., I TR 1184/70, nie publikowany, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1972 r., III URN 5/72, OSNCP 1972/11, poz. 204, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lute- go 1978 r., II URN 11/78, OSNCP 1978/9, poz. 170, postanowienie Sądu Najwyż- 4 szego z dnia 19 stycznia 1984 r. II UR 131/83, OSNCP 1984 z. 10, poz. 177, wyrok Sądu Najwyższego z 11 września 1991 r., II URN 61/91, nie publikowany, wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328). Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy wskazuje, że prawo Edyty K.-M. do renty z art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. było już przedmiotem odmownej decyzji Od- działu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 16 czerwca 1992 r., od której odwołanie oddalił Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r., a rewizję wnioskodawczyni oddalił Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 27 maja 1993 r. Obecnie organ rentowy ponownie stwierdził brak prawa do tego świadczenia w zakresie objętym prawomocnym wyrokiem, po raz wtóry ustalając, że niezdolność do pracy warunkująca to prawo nie powstała przed ukończeniem przez ubezpieczoną nauki w szkole ponadpodstawowej (decyzja z dnia 29 czerwca 1998 r.). Do tej samej kwestii odniósł się Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 15 lutego 1999 r. i Sąd Apelacyjny w wyroku zaskarżonym kasacją. W konsekwencji, przy oczywistej tożsamości stron, doszło do ponownego roz- patrzenia sprawy osądzonej już prawomocnym wyrokiem z dnia 7 kwietnia 1993 r. Należy jednocześnie wyraźnie podkreślić, że przy wydaniu zaskarżonego wyroku nie zaistniały żadne nowe okoliczności, ani nie zostały ujawnione nowe dowody pozwa- lające na ponowną ocenę roszczenia i uzasadniające jego ponowne rozpoznanie. Okolicznością taką nie jest w szczególności fakt powstania niezdolności do pracy wywodzącej się ze szkolnego wypadku w okresie późniejszej aktywności za- wodowej, gdyż w świetle przepisu art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. fakt ten nie ma żad- nego znaczenia prawnego. Treść tego przepisu jest jasna i nie istnieje możliwość innego jej rozumienia niż wynikające wprost z brzmienia użytych słów, określających warunek, aby “niezdolność do pracy powstała w czasie kontynuowania nauki”. Oma- wiany przepis, obowiązujący do dnia 1 stycznia 1999 r., zawiera normę statuującą prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy dla uczniów szkół ponadpodstawo- wych, studentów szkół wyższych (do 15 listopada 1991 r. również uczestników stu- diów doktoranckich lub aspirantury naukowej). Jest to świadczenie z ubezpieczenia społecznego pracowników, udzielane nie pozostającym w stosunku zatrudnienia uczniom szkół ponadpodstawowych, a więc w systemie świadczeń z ubezpieczenia społecznego pracowników wyjątkowe. Może być wobec tego traktowane nie jako przysługujące w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego, lecz tylko jako świad- 5 czenie wypłacane z funduszy instytucji ubezpieczeniowej w związku z zaistnieniem okoliczności podobnych do ryzyka objętego ubezpieczeniem (powstaniem niezdolno- ści do pracy). Renta, przewidziana w art. 63 ust. 1, mieszczącym się w dziale III, roz- dziale 3 ustawy o z.e.p., dotyczącym świadczeń dla niektórych osób nie będących pracownikami oraz nie będących także - z innego tytułu - podmiotami stosunku ubezpieczenia społecznego (por. art. 4 i 41 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o or- ganizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), sytuowała się jako świadczenie jednostronne, niezależne od składki na ubezpieczenie, spełniające funkcję socjalną wobec podmiotów pozostają- cych poza ubezpieczeniem. Była zatem traktowana jako świadczenie szczególnego rodzaju, co przesądza o konieczności ścisłej interpretacji warunków jego przysługi- wania. Sąd Najwyższy dostrzegał cel tej regulacji w ochronie ludzi młodych, którzy przed podjęciem pracy, już w trakcie uczęszczania do szkoły i przysposabiania się dopiero do przyszłego zawodu, stali się inwalidami w stopniu całkowitej niezdolności do wykonywania w przyszłości zatrudnienia w normalnych warunkach, z utratą per- spektyw samodzielnego utrzymania się w przyszłości. W swych orzeczeniach jedno- licie wskazywał, że tzw. “renta uczniowska” przysługuje tylko wówczas, gdy ubezpie- czeni stali się (w ówczesnym brzmieniu przepisu) inwalidami I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1987 r. III UZP 42/87, OSNCP 1989 z. 3, poz. 46, wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 17 listopada 1988 r. II URN 237/88, OSNCP 1990 z. 12, poz. 157 oraz OSP 1990 nr 10, poz. 741 z glosą H. Pławuckiej). Przesłanką prawa do świad- czenia Sąd Najwyższy uczynił utratę możliwości dalszego pobierania nauki w szkole ponadpodstawowej (a tym samym zdobycia zawodu odpowiedniego do stanu zdro- wia), toteż datę powstania niezdolności do pracy wiązał z czasem uczęszczania do szkoły nawet wówczas, gdy niezdolność ta powstała dopiero na skutek istotnego po- gorszenia się stanu zdrowia. Zdaniem składu Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie, nie istnieje żadna racja, tłumaczona względami aksjologicznymi, która uzasadniałaby rozumienie treści omawianego przepisu wykraczające poza jego literalne, nadane przez ustawodawcę, brzmienie. Błędna jest zatem interpretacja polegająca na utoż- samieniu renty przewidzianej w art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. z rentą pracowniczą, regulowaną innym przepisem i przysługującą na innych zasadach oraz z innego ty- 6 tułu. Sąd Apelacyjny, prawidłowo stosując omawiany przepis, trafnie uznał, że przy- znanie prawa do renty na jego podstawie wymaga wykazania czasowego, a nie przy- czynowego związku między powstaniem całkowitej niezdolności do pracy a uczęsz- czaniem do szkoły, potwierdzając tym samym, że nie zaistniały żadne nowe okolicz- ności pozwalające odmiennie ocenić prawo ubezpieczonej do renty przewidzianej w tym przepisie. W tej sytuacji, uwzględniając powagę rzeczy osądzonej wypływającą z wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 7 kwietnia 1993 r., Sąd Apelacyj- ny powinien był uchylić wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 15 lutego 1999 r. i odwołanie odrzucić. Mając to na względzie oraz kierując się nakazem płyną- cym z art. 39311 KPC, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39316 KPC jak w sen- tencji ========================================