POSTANOWIENIE Z DNIA 10 GRUDNIA 2009 R. I KZP 26/09 Przepis art. 75 § 1 k.k. stanowi podstawę zarządzenia wykonania ka- ry wyłącznie wówczas, gdy za popełnione przez skazanego w okresie pró- by określone umyślne przestępstwo podobne wymierzona została kara po- zbawienia wolności, a nie znajduje on zastosowania, jeżeli za to przestęp- stwo wymierzona została kara ograniczenia wolności, która – na podstawie art. 87 k.k. – stała się elementem składowym kary łącznej pozbawienia wolności. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk. Sędziowie SN: R. Malarski, R. Sądej (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Łukasza M., po rozpoznaniu na posiedze- niu w dniu 10 grudnia 2009 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Ś. postanowieniem z dnia 10 września 2009 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy podstawą do obligatoryjnego zarządzenia warunkowo zawie- szonej kary pozbawienia wolności (art. 75 § 1 k.k.) może być skazanie na karę łączną pozbawienia wolności, wydaną w trybie art. 87 k.k. w przypad- ku gdy podobne przestępstwo umyślne, będące podstawą zarządzenia, wchodzące w skład tej kary łącznej, zagrożone jest jedynie karą ogranicze- nia wolności?” 2 p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej: Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 28 grudnia 2006 r., Łukasz M. został skazany za popełnienie czterech występków, wy- czerpujących znamiona: art. 289 § 1 k.k.; art. 178a § 1 k.k.; art. 224 § 2 k.k. w zb. z art. 222 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.; art. 226 § 1 k.k. – na karę łączną w wysokości roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności. Wykonanie kary łącznej warunkowo zawieszono na okres próby wynoszący 3 lata. Wy- rok ten uprawomocnił się dnia 5 stycznia 2007 r. Następnie, prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 12 maja 2009 r., Łukasz M. skazany został za popełnienie w dniu 5 lipca 2008 r. dwóch występków:
- wyczerpującego znamiona art. 190 § 1 k.k., na karę 6 miesięcy pozba- wienia wolności;
- wyczerpującego znamiona art. 216 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k., na karę 6 miesięcy ograniczenia wolności. Na podstawie art. 85 k.k., art. 86 § 1 k.k. oraz art. 87 k.k., za zbiegające się przestępstwa wymierzono skazanemu karę 8 miesięcy pozbawienia wolno- ści, a nadto orzeczono na rzecz pokrzywdzonego nawiązkę; wyrok ten uprawomocnił się dnia 20 maja 2009 r. Postanowieniem z dnia 6 lipca 2009 r., Sąd Rejonowy w K., na pod- stawie art. 75 § 1 k.k., zarządził wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej pierwszym z przytoczonych wyroków. W uzasadnieniu tego po- 3 stanowienia Sąd wskazał, że Łukasz M. w okresie próby popełnił podobne do występku z art. 226 § 1 k.k. umyślne przestępstwo, wyczerpujące zna- miona art. 216 § 1 k.k., za które wymierzono mu karę pozbawienia wolno- ści. Zdaniem Sądu, ten stan rzeczy spowodował obligatoryjność zarządze- nia wykonania kary łącznej roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności, orze- czonej z warunkowym zawieszeniem wykonania, wyrokiem z dnia 28 grud- nia 2006 r. Postanowienie to zaskarżył Łukasz M., podnosząc m.in. zarzut obra- zy prawa materialnego – art. 75 § 1 k.k. – przez przyjęcie, że wystąpiły przesłanki obligatoryjnego zarządzenia wykonania kary, pomimo iż za wy- stępek z art. 216 § 1 k.k. wymierzono mu karę 6 miesięcy ograniczenia wolności, a nadto występek ten w ogóle karą pozbawienia wolności nie jest zagrożony. Rozpoznając to zażalenie Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie wyłoni- ło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy i przekazał je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Zagadnienie to sformułował w formie pytania: „Czy podstawą do obli- gatoryjnego zarządzenia warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolno- ści (art. 75 § 1 k.k.) może być skazanie na karę łączną pozbawienia wolno- ści, wydaną w trybie art. 87 k.k. w przypadku gdy podobne przestępstwo umyślne, będące podstawą zarządzenia, wchodzące w skład tej kary łącz- nej, zagrożone jest jedynie karą ograniczenia wolności.” Uzasadniając swe stanowisko Sąd ad quem stwierdził, że „w prakty- ce zostało przyjęte”, iż w sytuacji ustawowego zagrożenia danego występ- ku również karą pozbawienia wolności, nawet orzeczenie za nie kary ogra- niczenia wolności, która „w procesie wymiaru kary łącznej”, na podstawie art. 87 k.k., została zamieniona na karę pozbawienia wolności, stanowi podstawę do obligatoryjnego zarządzenia wykonania kary. W zakresie tym Sąd Okręgowy odwołał się do jednej z tez Komentarza K.K. (pod red. A. 4 Zolla, Warszawa 2007, s. 873). Niemniej Sąd ad quem podkreślił, że wy- stępek z art. 216 § 1 k.k. zagrożony jest „jedynie karą ograniczenia wolno- ści” (faktycznie również karą grzywny – dop. SN), a w tej sytuacji, gdyby Łukasz M. sądzony był w odrębnych procesach o czyn z tego artykułu oraz z art. 190 § 1 k.k., to podstawy do zastosowania art. 75 § 1 k.k. w ogóle by nie wystąpiły, a zarządzenie wykonania kary byłoby fakultatywne, w ra- mach dyspozycji art. 75 § 2 k.k. Prokurator Prokuratury Krajowej, odnosząc się do przedstawionego zagadnienia, złożył wniosek o podjęcie następującej uchwały: „Podstawą do obligatoryjnego zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności na podstawie art. 75 § 1 k.k. może być jedynie pra- womocne orzeczenie kary pozbawienia wolności za podobne przestępstwo umyślne. Warunku tego nie spełnia zatem skazanie za podobne przestęp- stwo umyślne na karę ograniczenia wolności, gdy w przypadku zbiegu z innym przestępstwem, za które orzeczono karę pozbawienia wolności, do- szło do wymierzenia kary łącznej pozbawienia wolności na podstawie art. 87 k.k.” W uzasadnieniu wniosku prokurator ocenił, że spełnione zostały wszystkie przesłanki określone w art. 441 § 1 k.p.k. Odwołując się do reguł wykładni językowej i systemowej, stwierdził, że prowadzą one do jedno- znacznej konkluzji, którą wyraża treść proponowanej we wniosku uchwały. Autor ten, stwierdził, że drugorzędne znaczenie ma samo ustawowe zagro- żenie występku z art. 216 § 1 k.k. (jedynie karami grzywny albo ogranicze- nia wolności), a decydująca jest kara wymierzona za konkretne przestęp- stwo i musi być to kara – zgodnie z dyspozycją art. 75 § 1 k.k. – pozbawie- nia wolności. Prokurator krytycznie ocenił przywołane przez Sąd Okręgowy stanowisko komentatorów Kodeksu karnego, podkreślając, że nie zostało ono szerzej uzasadnione. Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy rozważył, co następuje. 5 Od strony merytorycznej, w pełni zasadne było stanowisko zaprezen- towane we wniosku prokuratora Prokuratury Krajowej. Sąd Najwyższy nie podzielił jednak oceny, że w sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki przewidziane w art. 441 § 1 k.p.k. O ile, faktycznie zagadnienie prawne wy- łoniło się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, ma związek z oko- licznościami sprawy i nie jest pytaniem ani abstrakcyjnym, ani dążącym do rozstrzygnięcia in causa, to jednak nie wymaga ono zasadniczej wykładni przepisów art. 75 § 1 k.k. w powiązaniu z art. 87 k.k. Wystarczająca jest bowiem wykładnia zwyczajna (operatywna), powszechnie dokonywana w ramach wyrażonej w art. 8 § 1 k.p.k. samodzielności rozstrzygania przez każdy sąd zagadnień faktycznych i prawnych. O takiej właśnie wykładni (w znaczeniu apragmatycznym, a więc o rezultacie) należy mówić wówczas, gdy w procesie wykładni (w znaczeniu pragmatycznym) reguły językowe i systemowe prowadzą do jednoznacznych wniosków, którym nie przeciw- stawiają się poważne racje o charakterze teleologicznym. Na wstępie należy stwierdzić, że prawidłowo Sąd Okręgowy określił podobieństwo występków z art. 216 k.k. oraz z art. 226 § 1 k.k. Również wszelkie ustalenia faktyczne dotyczące występującej w sprawie konfiguracji procesowej znajdują pełne oparcie w dokumentacji zgromadzonej w przed- łożonych aktach sądowych. Samo natomiast sformułowanie zagadnienia budzi już zastrzeżenia. Sąd Okręgowy pyta bowiem o wykładnię art. 75 § 1 k.k. w takiej sytuacji, gdy kara łączna pozbawienia wolności orzeczona zo- stała na podstawie art. 87 k.k., ale w tym tylko przypadku, kiedy wchodząca w skład tej kary kara ograniczenia wolności orzeczona została za czyn w ogóle karą pozbawienia wolności niezagrożony. Wprawdzie z uzasadnienia wystąpienia wynika powód takiego ograniczenia pytania, ale ograniczenie to nie znajduje żadnych podstaw. Nie może budzić wszak wątpliwości to, że przepis art. 75 § 1 k.k. w ogóle nie różnicuje przestępstw umyślnych z uwagi na ich ustawowe zagrożenie, a więc dotyczy wszystkich takich prze- 6 stępstw. W konsekwencji, dokonując wykładni tego przepisu nie można ograniczyć się jedynie do tych występków umyślnych, co do których w sankcji nie została przewidziana kara pozbawienia wolności. Przepis art. 75 § 1 k.k. stanowi, że „sąd zarządza wykonanie kary, jeżeli skazany w okre- sie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności.” Analizując treść tego przepisu w kontekście przedstawionego zagadnienia, szczególną uwagę zwrócić nale- ży na zwrot „za które”. Słowo „które” występuje w tym zwrocie jako „zaimek względny, używany (...) w zdaniach podrzędnych rozwijających treść zda- nia nadrzędnego” (M. Szymczak red.: Słownik języka polskiego, Warszawa 1982, t. I, s. 1076). Przyłącza on do nadrzędnego rzeczownika „zdanie charakteryzujące określony już i zidentyfikowany obiekt” (S. Dubisz red.: Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2003, t. II, s. 347). W analizowanym przepisie owym użytym w nadrzędnym zdaniu rzeczowni- kiem, jest słowo „przestępstwo” (uzupełnione przymiotnikiem „umyślne”) i to do niego odnosi się zdanie rozwijające, wskazując, że to właśnie za nie orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności. Gramatyczna wykła- dania prowadzi zatem wprost do wniosku, że w realiach procesowych, to wyłącznie za to zidentyfikowane już przestępstwo umyślne, ma być orze- czona kara pozbawienia wolności, jako warunek sine qua non obligatoryj- nego zarządzenia wykonania kary. Dokonywana zatem na gruncie reguł języka polskiego gramatyczna analiza zwrotu „za które”, użytego w art. 75 § 1 k.k., nie pozostawia pola do możliwego innego jego rozumienia. Gwa- rancyjne reguły interpretacji przepisów prawa karnego materialnego nie pozwalają na rozszerzanie znaczenia zwrotu „za które” na inne jeszcze sy- tuacje, w ramach których dochodzi do przekształcenia kary ograniczenia wolności na karę pozbawienia wolności. Nawet bowiem przekształcenie takie w ramach art. 87 k.k. nie zmienia istoty rzeczy, że za konkretne prze- stępstwo orzeczono karę ograniczenia wolności, a nie karę pozbawienia 7 wolności. Zasadnie prokurator w swym wniosku argumentował, że bez znaczenia pozostaje to, czy dany typ przestępstwa zagrożony jest także karą pozbawienia wolności, czy też – jak w przypadku art. 216 § 1 k.k. – takiego zagrożenia nie przewiduje. Co najwyżej, sytuacja jaka wystąpiła w niniejszej sprawie, może wyostrzać spojrzenie na aksjologiczną bezzasad- ność próby poszerzania pola zastosowania art. 75 § 1 k.k. Ilustruje to traf- nie powołany przez Sąd Okręgowy przykład istotnego zróżnicowania sytu- acji osoby skazanej w zależności od tego, czy za dwa przestępstwa sądzo- na byłaby w jednym bądź dwóch procesach. Kara łączna nie jest karą orzekaną za konkretne przestępstwo. Jest karą orzekaną w sytuacji wystąpienia zbiegu realnego co najmniej dwóch przestępstw. Unicestwia wprawdzie odrębne wykonanie kar jednostko- wych, ale tylko ich wykonanie, a nie same te kary. Przekształcenie na pod- stawie art. 87 k.k. kary ograniczenia wolności orzeczonej za jedno ze zbie- gających się przestępstw w karę pozbawienia wolności, nie zmienia prze- cież faktu, że kara łączna pozbawienia wolności nie została orzeczona za to konkretne przestępstwo, jak tego wymaga dyspozycja art. 75 § 1 k.k. Dokonując zatem w ramach wykładni systemowej analizy przepisów art. 75 § 1 k.k. oraz art. 87 k.k., stwierdzić należy, że przepisy te służą zupełnie odmiennym celom. O ile pierwszy z nich stanowi zdecydowaną (obligato- ryjność) reakcję ustawodawcy na najpoważniejsze złamanie przez skaza- nego warunków okresu próby, to drugi stanowi rozwiązanie dylematu doty- czącego braku możliwości jednoczesnego wykonywania kar ograniczenia wolności i pozbawienia wolności w przypadku realnego zbiegu prze- stępstw. Próba uznania, że choć pośrednio, to jednak za określone prze- stępstwo, poprzez zastosowanie art. 87 k.k., wymierzona została ostatecz- nie kara pozbawienia wolności, sprzeczna byłaby z powołaną już regułą zakazującą interpretacji rozszerzającej przepisów prawa karnego material- 8 nego i w istocie stałaby w kolizji z zawartym w art. 75 § 1 k.k. zwrotem „za które”. Biorąc pod uwagę powyższą argumentację, nie można podzielić po- glądu, że „podstawa do obligatoryjnego zarządzenia wykonania kary zosta- je spełniona także wtedy, gdy kara wymierzona za podobne przestępstwo umyślne jest jedną z podstaw wymiaru kary łącznej pozbawienia wolności; w takim wypadku kara za podobne przestępstwo umyślne może być też karą ograniczenia wolności, która w procesie wymiaru kary łącznej została zamieniona na karę pozbawienia wolności (art. 87)” [A. Zoll (w:) K. Bucha- ła, A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz do art. 1 – 116 Kodek- su karnego, Kraków 1998, s. 525 – 526 i późniejsze komentarze pod red. A. Zolla]. Pogląd ten, co słusznie podkreślił już prokurator, nie został w żadnym stopniu uzasadniony. Nadto, jest on odosobniony i nie był wyraża- ny w innych, powszechnie dostępnych komentarzach czy też w literaturze przedmiotu. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy przyjął, że przepis art. 75 § 1 k.k. stanowi podstawę zarządzenia wykonania kary wyłącznie wów- czas, gdy za popełnione przez skazanego w okresie próby określone umyślne przestępstwo podobne wymierzona została kara pozbawienia wolności, a nie znajduje on zastosowania, jeżeli za to przestępstwo wymie- rzona została kara ograniczenia wolności, która – na podstawie art. 87 k.k. – stała się elementem składowym kary łącznej pozbawienia wolności.