Wyrok z dnia 8 marca 2001 r. III RN 176/00 Datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego wobec przedsiębiors- twa na podstawie przepisów art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu n

§ 25

roz- porządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 5) uwzględnienia wniosku właściwego mini- stra o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej postanowieniem właściwej komisji o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu przedsię- biorstw podlegających nacjonalizacji, a w konsekwencji także w związku z ogłosze- niem w wojewódzkim dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw z danymi doty- 6 czącymi określonego przedsiębiorstwa, a więc w związku z ogłoszeniem w kształcie takim,

§ 25

rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 6) uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem właściwej ko- misji o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, a w konsekwencji także w związku z ogłoszeniem w wojewódzkim dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw z da- nymi dotyczącymi określonego przedsiębiorstwa w kształcie takim,

§ 25

rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 7) uwzględnienia odwołania od postano- wienie właściwej komisji o skreśleniu danego przedsiębiorstwa z wykazu przedsię- biorstw podlegających nacjonalizacji; 8) uwzględnienia wniosku właściwego ministra o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej postanowieniem właściwej komisji o skreśleniu danego przedsiębiorstwa z wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjo- nalizacji; 9) uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania w sprawie zakoń- czonej postanowieniem właściwej komisji o skreśleniu danego przedsiębiorstwa z wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji; 10) przesłania przez komisję do właściwego ministra wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, w szczególności w następstwie braku zgłoszenia praw lub zarzutów do wykazu takich przedsiębiorstw w terminie określonym w § 30 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; 11) wpłynięcia do właściwego ministra wniosku właściwej komisji o nacjona- lizację określonych przedsiębiorstw (wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjona- lizacji). Trudność we wskazaniu właściwego zdarzenia, jako przesądzającego o wszczęciu postępowania, wynika stąd, że po pierwsze Rada Ministrów uznała wszystkie właściwe komisje (wojewódzkie komisje i Główną Komisję) za organy wła- ściwych ministrów (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.); po drugie, Rada Ministrów stwierdziła, że postanowienia właściwych komisji o oddaleniu wniosku o wpisanie określonego przedsiębiorstwa do wykazu oraz o jego skreśleniu z wykazu mogą być przedmiotem zarówno postępowania odwoławczego, jak i wniosków o po- nowne rozpatrzenie sprawy oraz wniosków o wznowienie postępowania; po trzecie, przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. w jego pierwotnej wersji zostały zastąpione innymi przepisami, w których stanowi się o „wszczęciu postępowania”, a następnie po kolejnych nowelizacjach tego rozporządzenia pozostawiono możliwość nieuwzględnienia wniosku o wpisanie do wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji w formie postanowienia ustalającego, że przedsiębiorstwo nie podlega wpisowi do wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji. 7 Ponadto w § 47 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. właściwa ko- misja została zobowiązana do zmiany w zakresie wskazania podstawy prawnej na- cjonalizacji także w momencie wydania postanowienia „o przedstawieniu właści- wemu ministrowi wniosku o wydanie orzeczenia o przejściu lub przejęciu przedsię- biorstw na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego”, co oznaczało, że inna podstawa prawna mogła zostać podana w wykazie przedsiębiorstw podlega- jących nacjonalizacji, który podlegał opublikowaniu w wojewódzkim dzienniku urzę- dowym, a inna mogła zostać podana we wniosku skierowanym do ministra, a tym samym inna mogła zostać powołana w orzeczeniu ministra, przy założeniu, że minis- ter był związany takim wnioskiem. Innymi słowy, powyżej wskazane okoliczności mo- gły mieć znaczenie zarówno dla ustalenia daty wszczęcia postępowania, jak i dla ustalenia podstawy prawnej nacjonalizacji. Natomiast nie było możliwe wydanie przez właściwego ministra orzeczenia nacjonalizacyjnego bez uprzedniego przesła- nia przez właściwą komisję stosownego wykazu przedsiębiorstw lub wniosku o wy- danie orzeczenia o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego. Należy jednak stanąć na stanowisku, że za dzień wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego w stosunku do określonego przedsię- biorstwa należy uznać

1. a)albo dzień sporządzenia przez przewodniczącego właści- wej komisji wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, w którym są dane pozwalające na identyfikację danego przedsiębiorstwa, a wykaz ten został ogłoszony w wymagany sposób i później przedsiębiorstwo to nie zostało z niego formalnie wy- kreślone oraz nie doszło do uchylenia postanowienia o jego skreśleniu z tego wyka- zu; za tym wariantem przemawia to, że działania komisji były uważane za działania podejmowane w ramach kompetencji ministra właściwego do wydania orzeczenia nacjonalizacyjnego; a przeciwko temu wariantowi przemawia to, że postępowanie przed komisją miało charakter postępowania wstępnego – przygotowawczego i samo umieszczenie określonego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw podlegają- cych nacjonalizacji oraz jego publikacja nie przesądzała jeszcze o tym, że minister wyda orzeczenie nacjonalizacyjne;
2. b)albo dzień, w którym wpłynął do właściwego ministra sporządzony przez właściwą komisję wykaz przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji lub wniosek takiej komisji o wydanie orzeczenia o przejściu lub prze- jęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego; za tym wariantem przemawia to, że w samej ustawie nacjonalizacyjnej nie ma mowy ani o postępowaniu wstępnym, ani o postępowaniu przed innymi organami aniżeli 8 właściwi ministrowie, co mogłoby oznaczać, że postępowania te miały charakter "wewnętrznych” postępowań administracyjnych (co zdaje się wynikać z art. 2 ust. 7 ustawy nacjonalizacyjnej w związku z art. 3 ust. 5 tej ustawy oraz § 47 ust. 2 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z 1947 r.). Należy mieć także na uwadze to, że na gruncie obecnie obowiązujących prze- pisów KPA, które również nie określają daty wszczęcia postępowania „z urzędu”, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, iż w tym wypadku „za datę taką można uznać dzień pierwszej czynności urzędowej dokonanej w sprawie, której postępowanie dotyczy, przez organ do tego uprawniony, działający w grani- cach przysługujących mu kompetencji, pod warunkiem, że o czynności tej powiado- miono stronę” (postanowienie NSA w Warszawie z dnia 4 marca 1981 r., SA 654/81 – ONSA z 1981 r. nr 1 poz. 15). Po trzecie, w tej sytuacji należałoby stwierdzić, że w stosunku do przedsię- biorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. zostało wszczęte dopiero w dniu 2 października 1947 r. postępowanie w sprawie przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, kiedy Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w P., działając z woli Rady Ministrów oraz w ramach kompetencji Ministra Przemysłu i Handlu, wydała stosowne postanowienie, które zawierało infor- mację o tym, że w stosunku do tego przedsiębiorstwa będzie prowadzone postępo- wanie w przedmiocie przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy na- cjonalizacyjnej i postanowienie to zostało udostępnione stronom. Natomiast przed dniem 2 października 1947 r. takie postępowanie w stosunku do tego przedsiębiors- twa nie było prowadzone. Po czwarte, biorąc powyższe pod uwagę, trafna była w rozpoznawanej spra- wie decyzja Ministra Gospodarki, w której stwierdzono, że wszczęcie postępowania na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej w stosunku do przedsiębiorstwa H. i S- ka Spółka z o. o. w P. nastąpiło po dniu 31 marca 1947 r. Natomiast fakt podniesie- nia jesienią 1946 r. zarzutu przez polski podmiot przeciwny nacjonalizacji, w związku z ogłoszeniem w P. Dzienniku Wojewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r. infor- macji, że przedsiębiorstwo to ma być przedmiotem nacjonalizacji na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej jako przedsiębiorstwo niemieckie, nie może być uznany za równoznaczny z tym, że dane przedsiębiorstwo stało się „automatycznie” przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego prowadzonego na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, jak to – w opinii rewizji nadzwyczajnej – nietrafnie zinter- 9 pretował Naczelny Sąd Administracyjny. Skarżący w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej. W uzasadnieniu tego wniosku skarżący podniósł w szczególności co następuje: Po pierwsze, rewizja nadzwyczajna została, zdaniem skarżącego, oparta na błędnym założeniu, „że przepisy nacjonalizacyjne nie precyzowały daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego”. Tymczasem, z dniem 13 maja 1949 r. weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 maja 1949 r., którego § 1 pkt 14 zmienił dotychczasowe brzmienie § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r.; z tą datą § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. stanowił wyraźnie, że: „1. Wszczęcie postępowania następuje z chwilą przedłożenia wniosków określonych w § 19. 2. Na podstawie wniosków (§ 16) Przewodniczący Głównej Komisji sporządza bezzwłocznie wykazy przedsiębiorstw, które przechodzą lub podlegają przejęciu na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego”. Wprawdzie nowelizacja ta weszła w życie już po zakończeniu postępowania nacjonalizacyjnego wobec przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P., tym niemniej – w opinii skarżącego – należy mieć na uwadze to, że: „przepis ten miał wprost zastosowanie do postępowań nacjonalizacyjnych prowadzonych na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Mi- nistrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa – także tych, które wszczęte zostały przed datą nowelizacji. Moc wsteczna obowiązywania omawianego przepisu wynika z jego treści, a w szczególności z ust. 2 § 17 (...)”; natomiast gdyby przyjąć, że przepis § 17 ust. 1 w jego znowelizowanej wersji ”nie miał mocy wstecznej, to byłby on przepisem martwym z uwagi na treść art. 3 ust. 5 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, w brzmieniu na- danym art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie w.w. ustawy nacjonali- zacyjnej. Przepis ten bowiem dopuszczał przejęcie danego przedsiębiorstwa na własność Państwa tylko wówczas, gdy przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie nacjonalizacyjne”; a w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że postępowanie nacjonalizacyjne wobec przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. toczyło się także pod rządami rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. przed jego nowelizacją. Po drugie, rewizja nadzwyczajna zakłada w sposób nieuprawniony dwueta- powość postępowania w sprawach nacjonalizacyjnych, wedle której etap pierwszy, to 10 postępowanie przed właściwą komisją, a etap drugi, to postępowanie przed właści- wym ministrem. Tymczasem należy mieć na uwadze, że § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. wyraźnie stanowił, iż właściwe komisje działają jako organy właś- ciwych ministrów i równocześnie;
3. a)przepisy tego rozporządzenia zawierały posta- nowienia zatytułowane „II. Postępowanie”, na który składały się kolejno przepisy dotyczące: A. Postępowania przygotowawczego; B. Ogłaszania wykazów i zgłasza- nia zarzutów; C. Postępowania wyjaśniającego; D. Postanowienia wojewódzkiej komisji; E. Odwołania; F. Postępowania przed Główną Komisją; oraz postanowienia dotyczące Orzeczenia Ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na włas- ność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego;
4. b)w § 47 znalazło się przy tym jednoznaczne stwierdzenie, że dopiero na podstawie wyniku postępowania Główna Komisja wydaje postanowienie w sprawie ewentualnego przedstawienia właściwemu ministrowi wniosku o wydanie orzeczenia o przejęciu lub przejściu przedsiębiorstwa albo o jego skreśleniu z wykazu;
5. c)i wreszcie, art. 2 ust. 7 oraz art. 3 ust. 5 ustawy nacjonalizacyjnej wyraźnie stanowił, że orzeczenie właściwego ministra w sprawie przejęcia lub przejścia przedsiębiorstwa „jest ostateczne i nie ulega zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału Administracyjnego”. Z powyższego wynika, że ”postępowanie nacjonalizacyjne musiało zostać wszczęte wcześniej aniżeli data przekazania postanowienia właściwemu ministrowi”. Po trzecie, ponadto w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną podkreślono, że „Kierując się przy tym cytowanym w rewizji nadzwyczajnej postanowieniem NSA z dnia 4 marca 1981 r. (SA 654/81) za datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjne- go w stosunku do przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. należałoby przyjąć najpóźniej dzień 28 października 1946 r., czyli dzień sporządzenia zarzutu przeciw umieszczeniu przedsiębiorstwa H. i S-ka w wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa. Mając natomiast na uwadze późniejszy wyrok NSA z dnia 8 grudnia 1999 r. (I S.A./Lu 1262/98 LEX nr 40366), w którym przyjęto, że za datę wszczęcia postępowania z urzędu należy uznać dzień pierwszej czynności proceso- wej, jaką podjął organ wobec strony, jeżeli brak było zawiadomienia o wszczęciu po- stępowania w myśl art. 61 § 4 KPA, datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjne- go należy wiązać z zamieszczeniem przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. w wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa w P. Dzienniku Wo- jewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r.”. 11 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wprawdzie nader lakoniczne, a w szcze- gólności nie zawiera ono bliższego wyjaśnienia kwestii prawnej kluczowej dla treści rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, a mianowicie tego, na jakiej podstawie Sąd przyjął, że w danym wypadku postępowanie nacjonalizacyjne toczyło się na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej już od dnia 28 października 1946 r., czyli od daty zgłoszenia przez pełnomocnika właścicieli przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P., nie odrzuconych przez organ prowadzący to postępowanie, zarzutów przeciwko umieszczeniu tego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw przezna- czonych do nacjonalizacji w trybie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, przewidzianym dla nacjonalizacji przedsiębiorstw niepolskich, pomimo że właściciele tego przedsię- biorstwa byli obywatelami polskimi. Tym niemniej, uchybienie to nie posiadało zna- mion rażącego naruszenia przepisów postępowania (art. 328 § 2 KPC), skoro uza- sadnienie zaskarżonego wyroku nie jest merytorycznie błędne, a treść zaskarżonego rewizją nadzwyczajną rozstrzygnięcia w pełni odpowiada prawu. Przesądzają o tym następujące okoliczności: Po pierwsze, wydane na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 3 ust. 5 oraz art. 10 ustawy nacjonalizacyjnej rozporządzenie Rady Ministrów z 1947 r. zakładało łączne przeprowadzenie postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa na podstawie art. 2 (bez odszkodowania) oraz na podstawie art. 3 (za odsz- kodowaniem) ustawy nacjonalizacyjnej. Dlatego też w przepisach tego rozporządze- nia dotyczących zarówno właściwości wojewódzkich komisji do przeprowadzenia postępowania nacjonalizacyjnego (§ 14 rozporządzenia), jak i określających ich obowiązki w zakresie sporządzania i ogłaszania wykazów przedsiębiorstw (§ 17 i § 24 - § 26 oraz § 30 rozporządzenia), a w konsekwencji także zgłaszania praw lub zarzutów dotyczących przedsiębiorstw objętych wykazami (§ 27 - § 28 i § 32 rozpo- rządzenia) oraz przebiegu postępowania wyjaśniającego w tych sprawach (§ 34 - § 46 rozporządzenia) stanowi się równocześnie o przedsiębiorstwach, które „przecho- dzą” i przedsiębiorstwach, które „przejmuje się” na własność Państwa lub innych osób prawnych prawa publicznego (§ 17 rozporządzenia). Natomiast kwestia pods- tawy prawnej „przejścia” (art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej) lub „przejęcia” (art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej) przedsiębiorstwa na własność Państwa lub innej osoby 12 prawnej prawa publicznego powinna zostać określona przez właściwą komisję dopie- ro w jej postanowieniu kończącym postępowanie wyjaśniające, przy czym mogła to być inna podstawa prawna aniżeli wskazana w urzędowym ogłoszeniu wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji (§ 47 ust. 2 rozporządzenia). Po drugie, przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. nakładały na właściwe komisje, które działały jako organy właściwych ministrów (§ 2 rozporządze- nia), obowiązek ogłoszenia wykazu przedsiębiorstw podlegających procedurze na- cjonalizacyjnej w dzienniku urzędowym województwa, na którego terenie położone było dane przedsiębiorstwo, z wyraźnym zastrzeżeniem (§ 25 ust. 3 rozporządzenia), że w ogłoszeniu należy przytoczyć treść przepisów przyznających prawo składania zarzutów przeciwko przejęciu przedsiębiorstwa zarówno właścicielom przedsię- biorstw objętych wykazem (§ 27 rozporządzenia), jak i – w razie ich nieobecności – „krewnym w linii prostej (zstępnym i wstępnym, również dzieciom nieślubnym), ro- dzeństwu, dzieciom rodzeństwa, małżonkowi, osobom sprawującym zarząd przed- siębiorstwa nieobecnego właściciela oraz udziałowcom i akcjonariuszom spółek han- dlowych” (§ 79 rozporządzenia). Po trzecie, w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że w opublikowanym w urzędowym P. Dzienniku Wojewódzkim Nr 22 z dnia 30 września 1946 r. wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa umieszczone zostało także przedsiębiorstwo H. i S-ka Spółka z o. o. w P., co właśnie sprawiło, że w imieniu właścicieli tego przedsiębiorstwa w dniu 28 października 1946 r. zgłoszone zostały zarzuty przeciwko traktowaniu tego przedsiębiorstwa jako poniemieckiego, czyli podlegającego nacjonalizacji na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej. W tej sytuacji, przyjmując, że za datę wszczęcia postępowania administracyjnego „z urzędu” należy uważać dzień, w którym strona została poinformowana przez organ o wszczęciu postępowania administracyjnego (postanowienie Naczelnego Sądu Ad- ministracyjnego z dnia 4 marca 1981 r. – S.A. 654/81) – w danym wypadku byłby to dzień 30 września 1946 r., czyli data publikacji P. Dziennika Urzędowego Nr 22, w którym opublikowano wykaz podlegających nacjonalizacji przedsiębiorstw, a pośród nich także firmy H. i S-ka Spółka z o. o. w P., co potwierdza fakt zgłoszenia w dniu 28 października 1946 r. przez pełnomocnika właścicieli tego przedsiębiorstwa w try- bie § 27 ust. 1 rozporządzenia zarzutów przeciwko potraktowaniu tego przedsiębior- stwa jako przedsiębiorstwa poniemieckiego. Oznacza to, że postępowanie w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. zostało wszczęte jesz- 13 cze przed dniem 31 grudnia 1946 r., a więc zgodnie z wymaganiem prawnym okre- ślonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej (w brzmieniu nadanym temu przepi- sowi przez art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. – Dz.U. Nr 72, poz. 394). Natomiast dla oceny daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego w rozpozna- wanej sprawie nie może mieć znaczenia to, że właściwa Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw dopiero w dniu 2 października 1947 r. za- kończyła postępowanie w tej sprawie i przedstawiła wniosek o upaństwowienie przedsiębiorstwa H. i S-ka Spółka z o. o. w P. na podstawie art. 3 ustawy nacjonali- zacyjnej, bowiem możliwość taką wyraźnie przewidywały przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 1947 r. (47 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia). Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. ========================================