Uchwała z dnia 11 kwietnia 2001 r. III ZP 7/01 Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie: SA Herbert Szurgacz, SN Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Wojciecha R. przeciwko Fabryce Aparatury Elektromedycznej „F.-Ł.” Spółce Akcyjnej w Ł. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 11 kwietnia 2001 r. zagadnienia prawnego przekazane- go przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowie- niem z dnia 20 grudnia 2000 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC „Czy w świetle art. 1012 § 2 KP w razie ustania przyczyn uzasadniających za- kaz konkurencji lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty pracowni- kowi odszkodowania: przestaje obowiązywać umowa o zakazie konkurencji po usta- niu stosunku pracy przed upływem terminu na jaki została zawarta i wygasają wza- jemne zobowiązania stron; czy też: stosunek prawny łączący obie strony nie wygasa i pracownik zachowuje roszczenie o umówione odszkodowanie, mimo zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu konkurencji przewidzianego w umowie ?” p o d j ą ł następującą uchwałę: W razie niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszko- dowania umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta, a pracownik za- chowuje roszczenie o odszkodowanie (art. 1012 § 2 KP). U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Łodzi wyrokiem z 15 września 2000 r. zasądził od pozwanej Fabryki Aparatury Elektromedycznej „F.-Ł.” Spółki Akcyjnej w Ł. na rzecz powoda Wojciecha R. kwotę 11.613 złotych tytułem umówionego odszkodowania za 2 powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej wobec pozwanej Spółki po za- przestaniu pełnienia przez niego funkcji członka zarządu Spółki. Zasądzona kwota objęła odszkodowanie za trzy miesiące – od kwietnia do czerwca 2000 r. włącznie. Sąd Rejonowy ustalił, że powód pełnił w pozwanej Spółce funkcję prezesa – członka zarządu i jednocześnie był zatrudniony na tym stanowisku na podstawie umowy o pracę na czas nie określony. Umowa o pracę przewidywała, że w okresie sześciu miesięcy od dnia zaprzestania pełnienia funkcji członka zarządu Spółki po- wód zobowiązany będzie do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wobec Spółki, w zamian za co Spółka zobowiązała się wypłacać mu z tytułu tego ograniczenia, przez czas trwania zakazu konkurencji, odszkodowanie w wysokości 50 % ostatniego miesięcznego wynagrodzenia otrzymywanego w Spółce, obliczone- go jak ekwiwalent za urlop. Pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę w piśmie z 16 grudnia 1999 r. ze skutkiem na 31 marca 2000 r. Jako przyczynę wypo- wiedzenia podano odwołanie z funkcji członka zarządu Spółki. Jednocześnie powód został zwolniony z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia. Pozwana wypłaciła powodowi umówione odszkodowanie wynikające z klauzuli konkurencyjnej w kwotach po 3.871 złotych miesięcznie za okres od stycznia do marca 2000 r. włącznie. Pismem doręczonym powodowi 20 marca 2000 r. pozwana Spółka jedno- stronnie zwolniła powoda z zakazu podejmowania działalności konkurencyjnej i za- powiedziała, że od kwietnia 2000 r. zaprzestanie wypłaty umówionego odszkodowa- nia. Powód nie przyjął propozycji zwolnienia go z zakazu podejmowania działalności konkurencyjnej i nie wyraził zgody na zaprzestanie wypłaty przez pozwaną umówio- nego odszkodowania karencyjnego. Uwzględniając w całości powództwo Sąd Rejo- nowy zajął stanowisko, że umowa o zakazie podejmowania działalności konkuren- cyjnej po ustaniu stosunku pracy jest umową wzajemną, co oznacza, że świadczenie jednej strony jest odpowiednikiem świadczenia drugiej. Z treści art. 101² § 2 KP wy- nika, że w razie ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji lub niewywią- zywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania przestaje obowiązy- wać jedynie zakaz konkurencji, a nie cała zawarta przez strony umowa. Do oceny sytuacji, w jakiej znalazły się strony w wyniku czynności pozwanej Spółki, powinien mieć zastosowanie art. 491 § 1 KC w związku z art. 300 KP. Strona pozwana dopu- ściła się zwłoki w wykonaniu swojego zobowiązania z umowy wzajemnej (wypłaty odszkodowania). Skoro powód nie skorzystał z przysługującego mu uprawnienia i nie odstąpił od umowy, ma prawo żądać od pozwanej wykonania zobowiązania wzajem- 3 nego. Nie istnieje bowiem możliwość rozwiązania umowy na skutek jednostronnej nieuzasadnionej decyzji dłużnika. Rozpoznając apelację strony pozwanej Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Łodzi stwierdził, że w sprawie występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne dotyczące wykładni art. 101² § 2 KP, sprowadzające się do tego, czy w razie ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty pracownikowi odszkodowania przestaje obowiązywać umowa o zakazie konkurencji i wygasają wzajemne zobowią- zania stron, czy też umowa nie wygasa i pracownik zachowuje roszczenie o umówio- ne odszkodowanie, mimo zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu konkurencji przewidzianego w umowie. Postanowieniem z 20 grudnia 2000 r. Sąd Okręgowy przedstawił to zagadnienie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC. W motywach postanowienia Sąd Okręgowy podniósł, że przepis art. 101² § 2 KP może być różnie interpretowany. Zgodnie z pierwszą propozycją wykładni, przyjęcie, że umowa o zakazie po- dejmowania działalności konkurencyjnej jest umową wzajemną, sprawia, iż w razie zaistnienia okoliczności, o jakich mowa w art. 101² § 2 KP, stosunek prawny łączący strony umowy nie wygasa, a pracownik zachowuje roszczenie o umówione odszko- dowanie, mimo zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu konkurencji przewidziane- go w umowie. Samo pojęcie „zakaz konkurencji” użyte w art. 101² § 2 KP należy ro- zumieć, zgodnie z jego dosłownym brzmieniem, jako obowiązek powstrzymywania się przez pracownika od konkurencyjnej działalności wobec pracodawcy. Ponadto, w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, iż pra- codawcę, który zawarł z pracownikiem umowę o zakazie konkurencji, obciąża wza- jemne zobowiązanie do zapłaty uzgodnionego odszkodowania także wówczas, gdy po ustaniu stosunku pracy nie obawia się już konkurencji ze strony byłego pracowni- ka (por. wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1998 r., I PKN 121/98, OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 342). Jednostronne zwolnienie pracownika przez pracodawcę z zakazu konkurencji oznacza jedynie propozycję (ofertę) skierowaną do pracownika, a skoro nie znajduje ona akceptacji (przyjęcia przez) byłego pracownika, to pracodawca nie może na podstawie takiego oświadczenia zwolnić się z obowiązku wypłacania uzgodnionego odszkodowania przez umówiony okres po ustaniu stosunku pracy. Podobne stanowisko prezentowane jest w doktrynie prawa pracy. Zgodnie z poglą- dami niektórych autorów, ani treść przepisu art. 101² § 2 KP, ani interes pracodawcy, 4 jakiemu służy klauzula konkurencyjna, nie uzasadniają przyjęcia, że w razie niewy- wiązywania się przez pracodawcę z obowiązku wypłaty odszkodowania stosunek prawny łączący strony wygasa bez prawa pracownika do zaspokojenia jego rosz- czeń. Przepis wyraźnie wskazuje na ustanie zakazu konkurencji, nie zaś na wyga- śnięcie umowy. Pracownik, który wywiązywał się ze swojego zobowiązania zacho- wuje zatem roszczenie o odszkodowanie w pełnej wysokości. Jednakże treść art. 101² § 2 KP może być interpretowana odmiennie. W dok- trynie prawa pracy pojawiły się również głosy, że skoro regulacja zakazu konkurencji została wprowadzona dla ochrony interesów pracodawcy, to były pracodawca może zwolnić się z obowiązku wypłaty byłemu pracownikowi odszkodowania, na przykład wówczas, gdy faktycznie pracownik nie uzyskał szczególnie ważnych informacji. Zgodnie z tą linią wykładni, ustanie przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji lub niewywiązywanie się przez pracodawcę z obowiązku wypłaty odszkodowania spra- wia, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestaje obowią- zywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta, a wzajemne zobowiązania stron wygasają. Zdaniem niektórych komentatorów, ustawodawca posługuje się po- jęciem „zakaz konkurencji” w dwóch różnych znaczeniach. Po pierwsze, pojęcie to oznacza obowiązek pracownika powstrzymywania się w stosunku do pracodawcy od działalności konkurencyjnej, po drugie zaś, umowę ustanawiającą zakaz konkurencji. Skoro nie można w sposób nie budzący wątpliwości na podstawie wykładni języko- wej określić jednoznacznie znaczenia sformułowania „zakaz konkurencji przestaje obowiązywać”, to należy odwołać się do wykładni systemowej i funkcjonalnej, a te nakazują pojęcie „zakazu konkurencji” użyte w art. 101² § 2 KP rozumieć jako umowę czyli zobowiązanie obu stron. Uznanie, że pracodawca ma wypłacać odsz- kodowanie, a pracownik jest zwolniony z obowiązku powstrzymania się od podjęcia działalności konkurencyjnej, przeczyłoby istocie zobowiązań wzajemnych i ogólnym zasadom ich wykonywania. W ocenie Sądu Okręgowego za przyjęciem drugiego z przedstawionych spo- sobów wykładni art. 101² § 2 KP przemawiałaby ratio legis przepisów o zakazie kon- kurencji, które zostały wprowadzone dla ochrony pracodawcy, a nie pracownika. Od- szkodowanie należne pracownikowi z tytułu umowy ma postać rekompensaty za nie- podejmowanie działalności konkurencyjnej, a nie rekompensaty za gotowość do jej niepodejmowania w sytuacji, gdy pracodawca sam uchyla zakaz konkurencji. Z dru- giej strony, umowy o zakazie konkurencji ograniczają wolność pracy pracownika, 5 przyznanie zatem pracodawcy uprawnienia do jednostronnego rozwiązania w każ- dym czasie zawartej w jego interesie umowy stawiałoby byłego pracownika w nieko- rzystnej i zawsze niepewnej pozycji. Z tego względu, mając na uwadze równość stron należałoby przyjąć, że klauzula konkurencyjna w prawie pracy nie przewiduje dla żadnej ze stron możliwości wstrzymania się ze spełnieniem swojego świadczenia bądź odstąpienia od umowy, co przemawiałoby za przyjęciem, że stosunek prawny łączący strony nie wygasa, a pracownik zachowuje roszczenie o umówione odszko- dowanie mimo zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu konkurencji. Występujący przed Sądem Najwyższym prokurator Prokuratury Krajowej wnioskował, aby na postawione pytanie udzielić odpowiedzi, że oświadczenie praco- dawcy o zwolnieniu pracownika od uzgodnionego w umowie zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy nie zwalnia pracodawcy z obowiązku wypłaty pracownikowi odszkodowania w okresie i wysokości wskazanej w zawartej przez strony umowie o zakazie prowadzenia działalności konkurencyjnej (101² § 1 i 2 KP). Rozstrzygając przedstawione przez Sąd Okręgowy w Łodzi zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sformułowane przez Sąd Okręgowy pytanie dotyczy wykładni przepisu regu- lującego umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, zwaną w doktrynie klauzulą konkurencyjną. Chodzi przy tym przede wszystkim o interpretację zawarte- go w art. 101² § 2 KP sformułowania „zakaz konkurencji (...) przestaje obowiązywać”, w szczególności o to, czy pod pojęciem „zakaz konkurencji” należy rozumieć umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, czy też wyłącznie świadczenie by- łego pracownika polegające na powstrzymywaniu się od prowadzenia działalności konkurencyjnej w stosunku do byłego pracodawcy. Akceptowany przez dominujący pogląd naukowy oraz judykaturę model wy- kładni każe mieć na względzie trzy dyrektywy wykładni: językową, systemową i funk- cjonalną.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.