III RN 1/01

Wyrok z dnia 9 listopada 2001 r. III RN 1/01

1. Brak przepisów przejściowych w ustawie z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 668 ze zm.) zmieniającej warunki uzyskania obywatelstwa polskiego nie wyłącza za- stosowania art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie pols- kim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), w brzmieniu sprzed tej zmiany, do cudzoziem- ki, która pod jego rządem dokonała czynności, które wówczas wystarczały dla naturalizacji.
2. Przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 668 ze zm.) nie jest sprzeczny z art. 3 Konwencji o obywatelstwie ko- biet zamężnych, otwartej do podpisu w Nowym Yorku dnia 20 lutego 1957 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 56, poz. 334). Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2001 r. sprawy ze skargi Tetiany S. na decyzję Wojewody P. z dnia 20 kwietnia 1999 r. [...] w przedmiocie przyjęcia oświadczenia w sprawie obywatelstwa, na skutek rewizji nad- zwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administra- cyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Gdańsku z dnia 23 maja 2000 r. [...] o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym rewizją nadzwyczajną Ministra Sprawiedliwości wyrokiem z dnia 2 23 maja 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku po rozpoznaniu skargi Tetiany S. uchylił decyzję Wojewody P. z dnia 20 kwietnia 1999 r. oraz wydaną w pierwszej instancji decyzję Prezydenta miasta S. z dnia 1 marca 1999 r. o odmowie przyjęcia oświadczenia Tetiany S. o nabyciu obywatelstwa pol- skiego. Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionował poprawności ustalenia faktów w postępowaniu administracyjnym; przedstawiają się one jak następuje. Tetiana G. będąc obywatelką Ukrainy w dniu 4 października 1997 r. zawarła związek małżeński z Pawłem S. obywatelem polskim, przyjmując jego nazwisko. Następnie w dniu 4 grudnia 1997 r., to jest z zachowaniem trzymiesięcznego terminu określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49), złożyła w ówczesnym Urzędzie Wojewódzkim w S. w wyma- ganej formie oświadczenie wyrażające wolę nabycia obywatelstwa polskiego. Na znajdującym się w aktach postępowania administracyjnego piśmie zawierającym oświadczenie Tetiany S. znajduje się adnotacja urzędowa o przyjęciu oświadczenia pod warunkiem dostarczenia przez zainteresowaną zrzeczenia się obywatelstwa Ukrainy. W dniu 17 lutego 1999 r. Tetiana S. złożyła w Urzędzie Miejskim w S. kse- rokopię zaświadczenia właściwego organu Ukrainy z dnia 26 listopada 1998 r., stwierdzającego, że ustało – na skutek zrzeczenia się przez Tetianę S. - jej obywa- telstwo Ukrainy. Ze względu na złożenie powyższego dokumentu pod rządem zmienionego art. 10 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o obywatelstwie polskim, Prezydent miasta S. de- cyzją z dnia 1 marca 1999 r. odmówił przyjęcia oświadczenia Tetiany S. Przepis ten bowiem, znowelizowany ustawą z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. Nr 106, poz. 668), określał dodatkowe, w porównaniu z przepisem poprzednio obowiązującym, warunki uzyskania obywatelstwa polskiego, których Tetiana S. nie spełniła. Mianowicie cho- dziło o to, że nie przedstawiła ona zezwolenia na osiedlenie się na terytorium RP i nie upłynął jeszcze wówczas 3 letni okres pozostawania w związku małżeńskim z osobą posiadającą obywatelstwo polskie. Taką ocenę prawną podtrzymał Wojewoda P. w decyzji zaskarżonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Rozpoznając sprawę w zakresie jej kontrowersyjnego problemu - która z wer- sji art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim powinna stanowić podstawę decyzji - Naczelny Sąd Administracyjny zajął następujące stanowisko. Art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 3 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw, pozostaje w sprzeczności z art. 3 Kon- wencji o obywatelstwie kobiet zamężnych otwartej do podpisu w Nowym Jorku, do której Polska przystąpiła w 1959 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 56 , poz. 334 i 335). Z tego powodu przepis ten, zgodnie z art. 91 ust. 2 w związku z art. 241 ust. 1 i art. 89 ust. 1 pkt 2 Konstytucji, nie może mieć zastosowania w sprawie o przyjęcie oświadczenia w przedmiocie nabycia obywatelstwa polskiego, złożonego przez cudzoziemkę, która zawarła związek z obywatelem polskim, w szczególności wówczas, gdy oświadcze- nie cudzoziemki złożone zostało pod rządem art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie, w jego pierwotnym brzmieniu, a więc wówczas, kiedy przepis ten pozostawał w zgod- ności z art. 3 powołanej Konwencji. Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) i na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, wniósł o uchylenie zas- karżonego wyroku i oddalenie skargi. Według Ministra Sprawiedliwości przepis art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim w brzmieniu wynikającym z art. 19 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r., spełnia kryteria uproszczonej procedury naturalizacyjnej, o których jest mowa w Konwencji powołanej w zaskarżonym wyroku i zasadnie stano- wił podstawę odmowy przyjęcia oświadczenia Tetiany S. Ponadto, zdaniem Ministra Sprawiedliwości, Tetiana S. nie spełnia także warunków wymaganych w stanie praw- nym obowiązującym do dnia 1 stycznia 1999 r., dlatego, że nie zamieszkiwała w Pol- sce. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny nie uzasadnił swego kategorycznego stanowis- ka, iż art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 24 lipca 1998 r. (jest sprzeczny z art. 3 Konwencji o obywatel- stwie kobiet zamężnych. Zgodzić się trzeba z Ministrem Sprawiedliwości, iż arbitralna ocena zaskarżonego wyroku pozostaje w sprzeczności z treścią obu porównywanych regulacji prawnych. Przede wszystkim istotne jest to, że art. 3 Konwencji nie określa normatywnych przesłanek uzyskiwania obywatelstwa, gdyż adresatem tego przepisu są „Umawiające się Państwa”. Państwa te zgodziły się na to, że uzyskiwanie 4 obywatelstwa małżonków będzie następowało „w drodze specjalnie uproszczonej procedury naturalizacyjnej”. Jeżeli zaś chodzi o regulację ustawową określającą warunki takiej naturalizacji, to zmieniona wersja art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim jest z pewnością bardziej restryktywna od przepisu poprzednio obo- wiązującego. Przed nowelizacją wystarczało ażeby cudzoziemka, która zawarła związek małżeński z obywatelem polskim, złożyła w ciągu trzech miesięcy od dnia zawarcia małżeństwa odpowiednie oświadczenie przed właściwym organem. Po- nadto, przyjęcie oświadczenia mogło być uzależnione od złożenia dowodu utraty lub zwolnienia z obywatelstwa obcego. W rozpatrywanym wypadku ten ostatni warunek był obligatoryjny ze względu na obowiązującą między Polską a Ukrainą Konwencję w sprawie zapobiegania powstawania przypadków podwójnego obywatelstwa (Dz.U. z 1966 r. Nr 4, poz. 19). Po nowelizacji art. 10 ustawy o obywatelstwie polskim dla na- bycia obywatelstwa w omawianej procedurze naturalizacyjnej wymagane jest ażeby cudzoziemiec korzystał z zezwolenia na osiedlenie się na terytorium Rzeczypospoli- tej Polskiej i pozostawał co najmniej 3 lata w związku małżeńskim z osobą posiada- jącą obywatelstwo polskie. Pomimo zmiany warunków naturalizacji przekonywająca jest argumentacja Ministra Sprawiedliwości, iż nadal jest to „specjalnie uproszczona procedura naturalizacyjna”. Cudzoziemka pozostająca w związku małżeńskim z obywatelem polskim uzyskuje bowiem – także pod rządem aktualnego przepisu – możliwość uproszczonego i względnie szybkiego nabycia obywatelstwa polskiego w porównaniu ze sposobami nabycia obywatelstwa polskiego poza tą procedurą (por. zwłaszcza art. 8 ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, według których wymagane jest zamieszkiwanie przez cudzoziemca na podstawie zezwolenia na osiedlenie się, co najmniej pięć lat). Stwierdzając, w związku z powyższym, że zaskarżony rewizją nadzwyczajną Ministra Sprawiedliwości wyrok NSA został błędnie uzasadniony należało jednakże rozważyć, czy pomimo to nie odpowiada prawu zasadnicze stanowisko tego wyroku, iż w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy zastosowanie powinien mieć art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim w jego brzmieniu przed wymienioną wyżej jego nowelizacją. Według niekwestionowanej w rewizji nadzwyczajnej podstawy faktycznej zas- karżonego wyroku Tetiana S., jeszcze przed 1 stycznia 1999 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 1998 r., która wprowadziła (przez zmianę art. 10 ustawy o obywatelstwie polskim) nowe warunki uzyskania obywatelstwa polskiego 5 - spełniła wymagania obowiązującej wówczas procedury naturalizacyjnej. Mianowicie w ciągu trzech miesięcy od zawarcia małżeństwa złożyła odpowiednie oświadczenie przed właściwym organem (art. 10 ust. 1) oraz uzyskała zwolnienie z obywatelstwa obcego (art. 10 ust. 2). Zwolnienie Tetiany S. z obywatelstwa Ukrainy nastąpiło w dniu 18 listopada 1998 r. w następstwie zrzeczenia się obywatelstwa Ukrainy. Były to zdarzenia, któ- rych zaistnienie miało wówczas decydujące znaczenie dla nabycia przez Tetianę S. obywatelstwa polskiego. Taki status prawny Tetiany S. został ukształtowany w toku procedury naturalizacyjnej przez wyraźne – w adnotacji urzędowej właściwego orga- nu z dnia 4 grudnia 1997 r. – określenie, że oświadczenie Tetiany S. zostanie przy- jęte i w konsekwencji zostanie ona obywatelką Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli do- starczy zrzeczenie się obywatelstwa Ukrainy. Ta adnotacja urzędowa (por. art. 72 KPA) wyrażała ustalenie właściwego organu, że Tetiana S. spełniła ustawowe wa- runki do przyjęcia jej oświadczenia za wyjątkiem zrzeczenia się obywatelstwa Ukra- iny i że dokonanie tego zrzeczenia usunie już ostatnią przeszkodę. Rozważając te okoliczności faktyczne należy stwierdzić, że wynikające z podstawy ustawowej wa- runki wydania przez właściwy organ decyzji o przyjęciu oświadczenia, o którym mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, zostały, po pierwsze, zreali- zowane pod rządem tego przepisu, a po drugie, skonkretyzowane w toku postępo- wania administracyjnego. Uznając zatem, że status prawny Tetiany S. został ukształtowany w stopniu zobowiązującym właściwy organ do wydania decyzji o przyjęciu oświadczenia Tetiany S. po zrealizowaniu postawionego jej warunku – nie ma przekonującego uzasadnienia stanowisko Ministra Sprawiedliwości, iż należało odmówić przyjęcia oświadczenia Tetiany S., tylko dlatego, że już po spełnieniu się wszystkich warunków zmienił się stan prawny i doszły dalsze wymagania. W kon- kretnych okolicznościach faktycznych sprawy, podkreślając, że status prawny Tetia- ny S. został we wszystkich istotnych aspektach procedury naturalizacyjnej ukształto- wany pod rządem art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o obywatelstwie polskim (przed noweliza- cją), nie jest przekonujący argument rewizji nadzwyczajnej, iż zastosowanie nowego prawa stanowi konsekwencję braku tak zwanego przepisu przejściowego w ustawie nowelizacyjnej (ustawie z dnia 24 lipca 1998 r.). Tetiana S. zrzekła się obywatelstwa Ukrainy opierając się na zapewnieniu właściwego organu, że w następstwie tego aktu, stosownie do obowiązującego prawa, uzyska przyjęcie jej oświadczenia natura- lizacyjnego. W tej sytuacji, pozbawienie Tetiany S. skutków prawnych dokonanego 6 przez nią zrzeczenia się obywatelstwa Ukrainy na podstawie przepisów później wy- danych byłoby nieuzasadnionym naruszeniem statusu prawnego już uzyskanego. Proponowane zatem w rewizji nadzwyczajnej zastosowanie prawa nowego pozosta- wałoby w sprzeczności z konstytucyjną zasadą, że Rzeczpospolita Polska jest de- mokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Mając natomiast na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy oraz określone w rewizji nadzwyczajnej jej podstawy, nie podlegały rozpoznaniu przed Sądem Najwyż- szym nowe twierdzenia faktyczne, wyrażone w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, jakoby Tetiana S. nie zamieszkiwała w Polsce. Pomijając kontrowersyjność tego twierdzenia opierającego się na założeniu jakoby zamieszkiwanie stanowiło nie tylko określony stan faktyczny, ale wymagało także uprawnienia wynikającego z karty sta- łego pobytu, Sąd Najwyższy związany był ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku. Kwestia ta nie podlega rozważeniu w ramach pod- stawy rewizji nadzwyczajnej dotyczącej zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy o obywa- telstwie polskim. Minister Sprawiedliwości, jak się zresztą wydaje dostrzegał nieod- powiedniość tego argumentu do podstaw rewizji nadzwyczajnej, skoro powołał go nie w kontekście art. 10 ust. 1, ale art. 17 ust. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie polskim. Pomijając rozważenie tej kwestii (por. art. 39311 KPC), należy jedynie zauważyć, że powołany ostatnio przepis nie dotyczy warunków uzyskiwania obywatelstwa pol- skiego w procedurze naturalizacyjnej, lecz określa jakie organy są właściwe w spra- wach między innymi z art. 10 ustawy, przy czym chodzi o podział kompetencji po- między określonym organem krajowym, a polskim urzędem konsularnym ze względu na to, czy osoba zainteresowana mieszka w Polsce czy za granicą. Z powyższych przyczyn, uznając że zaskarżony wyrok pomimo częściowej zasadności zarzutów rewizji nadzwyczajnej odpowiada prawu, Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art. 39312 KPC. ========================================