Rozdziału 3 „Przepisy przejściowe i koń- cowe” ustawy Przepisy wprowadzające Kodeks pracy, a to wobec przyjęcia, że po- stanowienia § 7 ust. 1 pkt 2 „Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla pra- cowników przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe”, które weszły w życie 1 stycznia 2000 r., mają zastosowanie do wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przed datą obowiązywania przedmiotowego przepisu i w związku z tym niewłaściwe zastosowanie tego przepisu. Wskazując na powyższą podstawę, strona pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i utrzymanie w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Problem prawny, wymagający rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, do- tyczył tego, czy do sytuacji prawnej powódki w odniesieniu do okresu wypowiedzenia może (powinien) mieć zastosowanie § 7 ponadzakładowego układu zbiorowego pracy, przewidujący sześciomiesięczny okres wypowiedzenia dla pracowników za- trudnionych w przedsiębiorstwie PKP nieprzerwanie co najmniej ostatnie 15 lat (po- wódka ten warunek spełniała), skoro przepis ten (§ 7 układu zbiorowego) wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2000 r., a pracodawca wypowiedział powódce umowę o pracę 30 listopada 1999 r. Sąd Okręgowy - podobnie jak pozwany pracodawca w kasacji - decydujące znaczenie przypisują wykładni sformułowania „rozwiązanie umowy o pracę” użytego w § 7 układu zbiorowego, w związku z tym, że zgodnie z jego treścią dłuższy niż wy- nikający z przepisów Kodeksu pracy okres wypowiedzenia ma zastosowanie wów- czas, gdy „rozwiązanie umowy o pracę zawartej na czas nie określony następuje z przyczyn leżących po stronie pracodawcy”. W ocenie Sądu Najwyższego, wykładnia tego wyrażenia może pełnić jedynie funkcję pomocniczą, a prawidłowość rozstrzy- gnięcia Sądu Okręgowego wynika z innych przyczyn. Decydujące znaczenie dla oceny, czy do powódki powinny mieć zastosowanie przepisy powszechnie obowiązujące (przepisy Kodeksu pracy przewidujące trzymie- sięczny okres wypowiedzenia), czy też przepisy układu zbiorowego (korzystniejsze dla pracownika, gdyż przewidujące sześciomiesięczny okres wypowiedzenia), ma chwila, w której miał nastąpić skutek jednostronnej czynności prawnej pracodawcy w 5 postaci wypowiedzenia. Skoro skutek ten (rozwiązanie umowy o pracę) miał nastąpić niewątpliwie po 1 stycznia 2000 r., to do okresu wypowiedzenia wyznaczającego kres stosunku prawnego (stosunku pracy) w postaci definitywnego rozwiązania umowy o pracę należy stosować przepisy układu zbiorowego jako przepisy nowe - według ogólnej reguły art. 3 Kodeksu cywilnego, znajdującego odpowiednie zasto- sowanie na podstawie art. 300 Kodeksu pracy, który samodzielnie nie reguluje za- gadnień międzyczasowych (intertemporalnych) - oraz jako przepisy korzystniejsze dla pracownika - według ogólnej zasady uprzywilejowania pracownika wyinterpreto- wanej z art. 9 § 2 Kodeksu pracy. Szczególne źródło prawa pracy, jakim jest po- nadzakładowy układ zbiorowy (art. 9 § 1 k.p.), nie może być dla pracownika mniej korzystne od ustawy lub rozporządzenia, jeżeli jednak postanowienia układu zbioro- wego są korzystniejsze dla pracownika od przepisów ustawy, to powinny znaleźć zastosowanie w pierwszej kolejności (przed ustawą). Możliwość zastosowania do sytuacji powódki bezpośrednio postanowień § 7 układu zbiorowego jest zatem wyni- kiem wykładni art. 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 9 § 2 k.p. Kodeks pracy nie reguluje problematyki działania lub niedziałania wstecz przepisów prawnych (zasada nieretroakcji). Stąd też na podstawie art. 300 k.p. do stosunków pracy ma odpowiednie zastosowanie art. 3 k.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1975 r., I PZ 7/75, OSNCP 1976 z. 1, poz. 117). Według art. 3 k.c. ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Odpowiednie stosowanie art. 3 k.c. na gruncie prawa pracy oznaczać może uwzględnienie zasady wynikającej z tego przepisu także w odniesieniu do szczegól- nych źródeł prawa pracy (art. 9 § 1 k.p.). Jeżeli zmiana stanu prawnego następuje w czasie trwania stosunku pracy, wówczas pojawia się problem intertemporalny. Konsekwencją zmiany stanu prawne- go w czasie trwania stosunku pracy jest to, że nowe przepisy są wiążące dla stron stosunku pracy od chwili ich wejścia w życie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 1989 r., III PZP 33/89, OSNC 1990 nr 7-8, poz. 94). Pogląd ten nie budzi kontrowersji wówczas, gdy się go odniesie do przepisów ten samej rangi (np. przepi- sów ustawy), problemy interpretacyjne pojawiają się wówczas, gdy chodzi o kon- frontację przepisów, których wzajemne relacje są bardziej skomplikowane (np. prze- pisu ustawy i postanowienia układu zbiorowego pracy). Zasada lex retro non agit wynikająca z art. 3 k.c. nie ma bezpośredniego za- stosowania do sytuacji prawnej powódki. Po pierwsze z tej przyczyny, że postano- 6 wienia ponadzakładowego układu zbiorowego pracy nie uchyliły powszechnie obo- wiązujących przepisów Kodeksu pracy, co oznacza, że relacja, jaka zachodzi między postanowieniami układu zbiorowego (§ 7) oraz przepisami Kodeksu pracy (art. 36 § 1 pkt 3), nie jest w tym przypadku relacją lex posterior i lex prior (jest to natomiast rela- cja lex specialis i lex generalis, ale ten aspekt sprawy nie budził wątpliwości). Relacja między tymi aktami jest bardziej złożona i wymaga oceny z odwołaniem się do wy- kładni art. 9 k.p. Po drugie, nawet gdyby przyjąć, że wzajemny stosunek § 7 układu zbiorowego i art. 36 § 1 pkt 3 k.p. da się ocenić według zasady lex retro non agit, to podkreślenia wymaga, że treść art. 3 k.c. nie przesądza zagadnienia, według których przepisów (nowych czy dawnych) należy oceniać skutki stosunków prawnych po- wstałych przed dniem wejścia w życie nowych przepisów. Możliwe są tu dwa rozwią- zania: stosowanie dawnych przepisów (zasada działania dawnej ustawy) albo stoso- wanie nowych przepisów (zasada bezpośredniego działania nowej ustawy, w tym przypadku odniesiona do postanowień układu zbiorowego traktowanego jako źródło prawa pracy). Obydwie te zasady zostały wypowiedziane np. w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.). Według ogólnej zasady wynikającej z art. 3 k.c., normy prawne nie mają mocy wstecznej. Przepis ten zawiera regułę interpretacyjną stanowiącą składnik prawa intertemporalnego. Opiera się ona na założeniu, że prawo w zasadzie powinno wpływać na stosunki prawne między podmiotami prawa na przyszłość i że nie należy zmieniać - zwłaszcza na gorsze - sytuacji prawnej podmiotu ukształtowanej pod rzą- dami dawnych przepisów. W doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się, że zgodnie z zasadą lex retro non agit skutki zdarzeń prawnych, jakie miały miejsce pod rządem dawnej ustawy, określa się wedle dawnej ustawy, ale tylko do czasu wejścia w życie nowej ustawy. W szczególności więc dawna ustawa będzie wyłącznie miarodajna dla kwalifikacji zdarzeń prawnych dotyczących zakończonych już pod jej rządem stosun- ków prawnych. Natomiast gdy chodzi o stosunki prawne powstałe pod rządem daw- nej ustawy i trwające nadal pod rządem nowej ustawy, to z zasady lex retro non agit wypływa tylko ten wniosek, że dawną ustawę stosować należy dla określenia praw- nych konsekwencji zdarzeń o prawnej doniosłości do czasu wejścia w życie ustawy nowej. W odniesieniu do trwałych stosunków prawnych, do których zaliczyć należy stosunek pracy wynikający z zawarcia umowy o pracę na czas nie określony, należy preferować bezpośrednie stosowanie nowych norm prawnych. Stosunki trwałe usta- 7 nawiane są na długie okresy i dlatego ustalanie ich treści według nowych norm prawnych odpowiada postulatowi, aby nowe, a więc z założenia lepsze, korzystniej- sze prawo, rozpoczynało pełnić swoją regulacyjną funkcję bezpośrednio po jego wej- ściu w życie. Reguły prawa intertemporalnego są zatem jednoznaczne - do skutków pewnych zdarzeń prawnych trwających w czasie stosuje się przepisy nowe, chyba że co innego wynika z brzmienia i celu nowych przepisów. Zasady nieretroakcji nie stosuje się, gdy wskazuje na to brzmienie lub cel ustawy. Odnosząc to stwierdzenie do wymagającej oceny sytuacji prawnej powódki w kontekście postanowień § 7 i § 82 ust. 2 układu (zgodnie z którym postanowienia § 7 weszły w życie z dniem 1 stycznia 2000 r.), wskazać należy, że z brzmienia wska- zanych postanowień ponadzakładowego układu zbiorowego pracy ani z celu tej re- gulacji nie wynika, aby jego § 7 miał być stosowany do stosunków pracy, które zo- stały rozwiązane definitywnie przed 1 stycznia 2000 r. albo jeszcze przed uchwale- niem układu zbiorowego. Stosowanie nowych przepisów do trwałych stosunków prawnych oznacza w rozpoznawanej sprawie tyle, że wejście w życie z dniem 1 stycznia 2000 r. postanowień § 7 układu zbiorowego spowodowało, iż okresy wypo- wiedzenia, które jeszcze nie upłynęły do tego dnia (nie zakończyły się z dniem 31 grudnia 1999 r. definitywnym rozwiązaniem stosunku pracy), powinny być przedłu- żone stosownie do owych postanowień (por. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1974 r., I PZP 33/78, OSNC 1979 nr 10, poz. 188). Jeżeli wypowiedzenie umowy o pracę nastąpiło przed dniem wejścia w życie postanowień układu zbiorowego pracy, a zatem w chwili składania oświadczenia o wypowiedzeniu do pracownika miał zastosowanie wynikający z art. 36 § 1 pkt 3 k.p. trzymiesięczny okres wypowiedzenia, ale okres wypowiedzenia nie zakończył się przed wejściem w życie postanowień układu zbiorowego pracy, przewidujących dla tego pracownika dłuższy (np. sześciomiesięczny) okres wypowiedzenia, to zgodnie z regułą wynikająca z art. 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. do niezakończonego jeszcze w tym momencie stosunku pracy - jako trwałego stosunku prawnego - mają zastoso- wanie nowe przepisy układu zbiorowego pracy dotyczące okresu wypowiedzenia, z konsekwencją w postaci przedłużenia niezakończonego jeszcze okresu wypowie- dzenia z trzech miesięcy (według art. 36 § 1 pkt 3 k.p.) do sześciu miesięcy (według układu zbiorowego pracy). Jest to specyficzna, swoista sytuacja zastosowania zasady lex retro non agit, ponieważ nie jest związana z uchyleniem przez nowy przepis (postanowienia układu 8 zbiorowego pracy) przepisu dotychczasowego (Kodeksu pracy). Z tej przyczyny re- gułą tą można się posłużyć jedynie posiłkowo. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że kasacyjny zarzut naruszenia art. 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. jest bezzasadny. Podobnie nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art.
- Przepisy wprowadzające Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 142), zgodnie z którym dokonane przed dniem wejścia w życie Kodeksu pracy wypowie- dzenie lub rozwiązanie stosunku pracy albo wypowiedzenie warunków pracy lub płacy jest skuteczne, jeżeli odpowiada przepisom dotychczasowym. Z przepisu tego nie da się wywieść takich konsekwencji dla wykładni postanowień § 7 i § 82 ust. 2 układu zbiorowego, jakie przedstawia się w kasacji. Przepis ten nie reguluje bowiem w żaden sposób długości okresu wypowiedzenia, a odnosi się jedynie do oceny skuteczności samej czynności pracodawcy prowadzącej do rozwiązania z pracowni- kiem stosunku pracy, w rozpoznawanej sprawie skuteczności czynności pracodawcy polegającej na wypowiedzeniu powódce umowy o pracę. Nikt skuteczności tej czyn- ności nie kwestionował, a problemem wymagającym rozstrzygnięcia było jedynie to, czy do powódki powinien mieć zastosowanie okres wypowiedzenia przewidziany w art. 36 § 1 pkt 3 k.p. (trzy miesiące), czy też okres wypowiedzenia przewidziany w § 7 układu zbiorowego (sześć miesięcy), w sytuacji gdy przepis ten wszedł w życie w czasie biegnącego już okresu wypowiedzenia. Z istoty zdarzeń prawnych wynika, że wywołują one następstwa prawne prze- widziane w przepisach obowiązujących w dacie ich powstania. Treść art.
Przepisów wprowadzających Kodeks pracy potwierdza tę zasadę w stosunku do do- konanych przed dniem wejścia w życie Kodeksu pracy zarówno definitywnych, jak i zmieniających wypowiedzeń umowy o pracę, a także w stosunku do innych zdarzeń wywołujących rozwiązanie stosunku pracy. Z przepisu art.
Przepisów wpro- wadzających Kodeks pracy nie wynika jednak, by w innych sytuacjach obowiązywała zasada odmienna. W szczególności przepisu art.
nie można ani przeciwsta- wiać, ani uważać za wyjątek w stosunku do art.
. Przepis art.
daje podstawę do stosowania, poczynając od dnia wejścia w życie Kodeksu pracy, jego przepisów do istniejących już w tej dacie stosunków pracy, co oznacza, że stosunki te od tej chwili nie podlegają już ocenie według daw- nych przepisów, lecz według przepisów Kodeksu pracy. Treść ukształtowanych już wcześniej stosunków pracy, poczynając od dnia wejścia w życie Kodeksu pracy 9 podlega z mocy art.
ocenie według przepisów tego Kodeksu, a także jego przepisy (a nie przepisy wcześniejsze) wchodzą w zastosowanie przy ocenie wszel- kich późniejszych zdarzeń prawnych mogących mieć wpływ na losy tych stosunków (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 1975 r., I PR 117/75, OSNC 1976 nr 5, poz. 115). Treść normatywna art. XII § 1 nie ma jednak bezpośredniego odnie- sienia do sytuacji prawnej powódki, wymagającej oceny w rozpoznawanej sprawie. Czas obowiązywania ustawy nie jest tożsamy z czasowym zasięgiem jej sto- sowania, której to problematyki dotyczą przepisy międzyczasowe (intertemporalne). Przepisy wprowadzające Kodeks pracy zawierają kilka tylko przepisów międzycza- sowych (art.
, XIV-XXIV). Nie ma wśród nich przepisu wyraźnie określającego, które prawo ma być stosowane, jeżeli mimo przyjętych zasad intertemporalnych ist- nieje wątpliwość, czy stosować prawo dotychczasowe, czy nowe. Najogólniejsza za- sada międzyczasowa sformułowana jest w art.
. W pozostałych przepisach zawarte są wyjątki od zasady określonej w art.
. Według art.
Przepi- sów wprowadzających Kodeks pracy, do stosunków pracy nawiązanych przed dniem wejścia w życie Kodeksu pracy stosuje się przepisy tego Kodeksu. Ma więc tu zasto- sowanie zasada międzyczasowa, odnosząca się powszechnie do zobowiązań o cha- rakterze trwałym, jakimi są niewątpliwie zobowiązania ze stosunków pracy. Ustawo- dawcy zależy na tym, by jego nowe unormowania weszły w życie jak najprędzej. Na przeszkodzie temu stałaby zasada stosowania przepisów obowiązujących w chwili powstania zobowiązania, aż do czasu jego wygaśnięcia. W odniesieniu do zobowią- zań trwałych, istniejących w chwili wejścia w życie nowych przepisów, przyjmuje się w doktrynie, że poczynając od tego dnia bądź od określonej przez nie innej daty sto- suje się do nich nowe przepisy. Podobne rozwiązanie dotyczyło stosunków prawnych regulowanych przepisami Kodeksu cywilnego, co przewiduje na przykład art. L Prze- pisów wprowadzających Kodeks cywilny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1975 r., I PZ 7/75, OSNC 1976 nr 1, poz. 17). Zarzut naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. jest o tyle nieuzasad- niony, że w odniesieniu do aktu prawnego, a w takich kategoriach należy traktować ponadzakładowy układ zbiorowy pracy, możliwość odwołania się przy wykładni jego postanowień do zgodnego zamiaru i celu zawierających układ stron (partnerów so- cjalnych - pracodawcy i związków zawodowych) jest wątpliwa. Wyjaśnienie treści postanowień układu dokonane wspólnie przez strony układu (art. 2416 § 2 k.p.) wiąże strony, które układ zawarły, nie wiąże natomiast sądu, który dokonuje wykładni po- 10 stanowień układu stosując wszystkie jej metody odpowiednie dla wykładni przepisów prawa (wykładnię językową, logiczną, systemową, celowościową), ani pracowników, którzy dochodząc roszczeń na podstawie postanowień układu zbiorowego mogą do- wodzić, że wyjaśnienie treści dokonane przez strony układu jest sprzeczne z jego postanowieniami i w istocie zmierza do jego zmiany w sposób pozaprawny. Nie sto- suje się przepisów Kodeksu cywilnego o wykładni oświadczeń woli stron (w tym art. 65 § 2 k.c.) do części normatywnej układu zbiorowego. Można odwołać się do za- miaru i zgodnej woli stron układu zbiorowego, ale tylko w takich kategoriach, w jakich przy wykładni przepisów prawa możliwe jest odwołanie do „woli ustawodawcy”, co jest jednak wątpliwe i zawodne. Układ zbiorowy jest źródłem prawa pracy (art. 9 § 1 k.p.) i w części normatywnej podlega sądowej wykładni przy zastosowaniu wszyst- kich jej reguł (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1999 r., I PKN 439/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 216, z dnia 10 listopada 1999 r., I PKN 345/99, OSNAPiUS 2001 nr 6, poz. 195). Użyte w § 7 układu zbiorowego sformułowanie „rozwiązanie umowy o pracę” jest jednoznaczne. Chodzi o moment definitywnego ustania stosunku pracy będący następstwem skutecznego wypowiedzenia umowy o pracę. Jest to zatem inne jako- ściowo zdarzenie prawne od wypowiedzenia. Rozważania Sądu Okręgowego doty- czące różnicy między pojęciem „wypowiedzenie umowy o pracę” a pojęciem „rozwią- zanie umowy o pracę” są prawidłowe. Ponieważ zarzuty kasacji okazały się nieuzasadnione, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39312 k.p.c. ========================================
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.