II KKN 105/00

WYROK Z DNIA 5 MARCA 2002 R. II KKN 105/00 Zakaz ne peius określony w art. 454 § 2 k.p.k., oznacza, że zabro- nione jest zaostrzenie przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego za określone przestępstwo, gdy dokonano zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku co do tegoż oskarżonego i co do tegoż przestępstwa – zarówno w części dyspo- zytywnej drugoinstancyjnego orzeczenia, jak i w jego części motywacyjnej – w tym również i takiej, która nie miałaby wpływu na rozmiar represji kar- nej. Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański. Sędziowie: SN F.Tarnowski, SA del. do SN R. Malarski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja K. skazanego z art. 145 § 1, 2 i 3 k.k. z 1969 r. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 marca 2002 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 10 września 1999 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 19 lutego 1999 r., uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w R. do po- nownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. 2 U Z A S A D N I E N I E Prokurator oskarżył Andrzeja K. o to, że w dniu 29 czerwca 1997 r., w N., umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten spo- sób, iż kierując w stanie nietrzeźwości wynoszącym 2,7 promila alkoholu we krwi samochodem marki „Subaru” i jadąc z nadmierną prędkością stra- cił panowanie nad pojazdem, zjechał na lewą stronę jezdni i na pobocze, co doprowadziło do wielokrotnego przewracania się samochodu, w wyniku czego pasażerka Elżbieta S. poniosła śmierć, pozostali pasażerowi odnieśli obrażenia ciała – Leszek P. takie, które naruszyły czynności narządu ciała na okres przekraczający 7 dni, a Andrzej P. takie, które uznaje się za lek- kie, natomiast w samochodzie, nie będącym własnością sprawcy, powstała poważna szkoda w wysokości 23 000 zł, to jest o czyn określony w art. 145 § 2 i 3 k.k. z 1969 r. Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 19 lutego 1999 r. uznał Andrzeja K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu, zakwalifikował go z art. 177 § 2 k.k. i art. 178 k.k. i na podstawie tych przepisów wymierzył mu karę trzech lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności. W oparciu o art. 42 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonego zakaz prowadzenia pojazdów mechanicz- nych na okres 5 lat. Wyrok ten poddany został kontroli instancyjnej na skutek wniesionej na niekorzyść oskarżonego apelacji prokuratora, który podniósł zarzut ra- żącej niewspółmierności kary, oraz apelacji złożonej przez obrońcę oskar- żonego, który wysunął zarzuty obrazy przepisów postępowania i błędu w ustaleniach faktycznych. Sąd Okręgowy w R., w dniu 10 września 1999 r., zmienił zaskarżony wyrok poprzez zastosowanie – w myśl art. 4 § 1 k.k. – przepisów Kodeksu 3 karnego z 1969 r. i, m. in., zakwalifikowanie przypisanego oskarżonemu czynu z art. 145 § 1, 2 i 3 tejże ustawy oraz przez podwyższenie wymie- rzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do pięciu lat. Kasację od powyższego wyroku wywiódł obrońca oskarżonego, za- rzucając rażącą obrazę przepisów postępowania, która miała istotny wpływ na treść orzeczenia, to jest art. 433 § 2 i 457 § 2 k.p.k. „na skutek nieroz- ważenia wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w środku odwoław- czym oraz nie wskazanie w uzasadnieniu w sposób dostateczny, dlaczego zarzuty apelacji są bezzasadne”, art. 437 § 2 k.p.k. „na skutek nieuchylenia zaskarżonego orzeczenia do ponownego rozpoznania” i art. 454 § 2 k.p.k. „na skutek zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i wymierzenie surowszej kary pozbawienia wolności”. W oparciu o tak sfor- mułowane zarzuty obrońca wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instan- cji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpo- znania. Rozpoznając kasację, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Centralnym zagadnieniem występującym w sprawie pozostaje kwestia wykładni art. 454 § 2 k.p.k., który statuuje wyrażony od strony ne- gatywnej zakaz zaostrzania przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wol- ności w sytuacji, gdy dochodzi do zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku. (…) Rozpocząć wypada od stwierdzenia – powszechnie aprobowanego przez doktrynę – że przewidziany w wymienionym przepisie zakaz korektu- ry ustaleń faktycznych obejmuje zarówno te ustalenia, które zamieszczane są w części dyspozytywnej wyroku, jak i ustalenia zawarte w jego części motywacyjnej. Zakaz dotyczy tym samym ustaleń co do rozszerzania kata- logu okoliczności obciążających lub redukowania katalogu okoliczności ła- godzących (por. S. Zabłocki, w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz 4 pod red. Z. Gostyńskiego. Warszawa 1998, t. II, s. 517; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Zakamycze 2001, s. 1059). Mimo tak szerokiego rozumienia zakazu dokonywania zmian ustaleń faktycznych, o którym mowa w art. 454 § 2 k.p.k., trudno nie odnotować, że ma on przecież swoje granice. Nie przypadkiem ustawodawca zaakcento- wał, że zakaz dotyczy ustaleń faktycznych „przyjętych za podstawę zaskar- żonego wyroku”. Zacytowane sformułowanie oznacza, że w sprawie złożo- nej pod względem podmiotowym zmiana ustaleń faktycznych co do jedne- go oskarżonego nie będzie stała na przeszkodzie podwyższeniu przez sąd ad quem kary pozbawienia wolności w stosunku do innego oskarżonego. Wydaje się, że w sprawie złożonej pod względem przedmiotowym korektu- ra ustaleń faktycznych w zakresie jednego czynu nie będzie na ogół unie- możliwiała zaostrzenia represji karnej za inny czyn. Można jednak wyobra- zić sobie układ procesowy, w którym takie postąpienie będzie kłóciło się z celami, jakie legły u podstaw ustanowienia reguł ne peius. Wówczas – co jest w pełni zrozumiałe – zmiana ustaleń faktycznych powinna być wyklu- czona. Choć przedstawione przez prokuratora na rozprawie kasacyjnej za- patrywanie prawne, że art. 454 § 2 k.p.k. wymaga, aby między orzecze- niem surowszej kary pozbawienia wolności w postępowaniu apelacyjnym a zmianą ustaleń faktycznych zachodził związek, nie ma bezpośredniego odniesienia do konkretnego przypadku (będzie o tym mowa niżej), trudno pozostawić je bez komentarza – i to krytycznego. Przede wszystkim należy wyraźnie podkreślić, że zarówno wykładnia ściśle językowa, jak i ratio legis interpretowanego przepisu sprzeciwiają się przyjęciu stanowiska oskarży- ciela publicznego. Brzmienie art. 454 § 2 k.p.k. żadną miarą nie uprawnia do twierdzenia, że jeśli zmiana ustaleń faktycznych nie rzutuje na zao- strzenie kary pozbawienia wolności, to nie wchodzi w grę obraza wymie- nionego przepisu proceduralnego. Dopuszczenie możliwości modyfikowa- 5 nia przez sąd odwoławczy ustaleń faktycznych pozostających bez wpływu na kształtowanie poziomu represji karnej przy równoczesnym podwyższa- niu kary wydatnie osłabiłoby funkcję analizowanej reguły ne peius, która polega na ograniczaniu orzekania „co do istoty” przez sąd drugiej instancji rozpoznający skargę apelacyjną na niekorzyść oskarżonego. W konse- kwencji doznałoby uszczerbku prawo do obrony oraz zasada dwuinstan- cyjności, której znaczenia, zwłaszcza przy orzekaniu na niekorzyść, nie sposób przecenić. Gdyby ustawodawcy przyświecał inny zamysł, bez wąt- pienia przepis art. 454 § 2 k.p.k. (będący odpowiednikiem art. 383 § 3 k.p.k. z 1969 r., który w tej postaci obowiązywał od 1 stycznia 1996 r. zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu po- stępowania karnego – Dz. U. Nr 89, poz. 443) zostałby odmiennie zreda- gowany. Nic temu nie stało na przeszkodzie. Treść niektórych przepisów – wystarczy sięgnąć do działu IX k.p.k. (art. 438 pkt 2 i 3) – dobitnie wskazu- je, że ustawodawca, jeśli ma zamiar uzależnić zaistnienie określonego skutku od związku zachodzącego między poszczególnymi przesłankami, wyraźnie to zaznacza. Poczynione rozważania pozwalają skonstatować: zakaz ne peius określony w art. 454 § 2 k.p.k., oznacza, że zabronione jest zaostrzenie przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego za określone przestępstwo, gdy dokonano zmiany ustaleń faktycznych przyję- tych za podstawę zaskarżonego wyroku co do tegoż oskarżonego i co do tegoż przestępstwa – zarówno w części dyspozytywnej drugoinstancyjnego orzeczenia, jak i w jego części motywacyjnej – w tym również i takiej, która nie miałaby wpływu na rozmiar represji karnej.
2. Przechodząc na płaszczyznę art. 523 § 1 k.p.k., wypada zgodzić się z autorem kasacji, iż Sąd Okręgowy w R., podwyższając wymierzoną Andrzejowi K. karę pozbawienia wolności i jednocześnie rozszerzając kata- log okoliczności obciążających o uprzednią karalność oskarżonego za 6 przestępstwo z art. 145 § 1 i 3 k.k. z 1969 r., ewidentnie naruszył przepis art. 454 § 2 k.p.k. Bez znaczenia jest, że informacja o wcześniejszej karal- ności oskarżonego za spowodowanie wypadku komunikacyjnego w stanie nietrzeźwości znalazła się wśród okoliczności ujawnionych na rozprawie głównej. Istotne jest, że nie stała się częścią składową poczynionych przez sąd a quo ustaleń faktycznych. Nie ulega wątpliwości, że naruszenie reguły ne peius, mającej donio- słe znaczenie gwarancyjne, należy uważać za rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. Treść uzasadnienia wyroku sądu odwoław- czego jednoznacznie wskazuje, że uprzednia karalność oskarżonego za czyn z art. 145 § 1 i 3 k.k. z 1969 r. miała wpływ na orzeczenie wobec nie- go surowszej kary pozbawienia wolności. Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania. Powtórnie rozpoznając sprawę, sąd ten związany będzie zapatrywaniem prawnym wyrażonym w niniejszym wyroku (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). Sąd ad quem powinien pamiętać, że rozstrzygnięcie w zakresie winy jest względnie prawomocne (art. 442 § 1 zd. 2 w zw. z art. 518 k.p.k.). (…)
3. Pozostałe zarzuty podniesione w kasacji okazały się oczywiście bezzasadne. Sąd odwoławczy – jako sąd głównie kontrolujący – rozważył wszystkie istotne zarzuty i wnioski wskazane w skardze apelacyjnej obroń- cy i w uzasadnieniu swoim podał, czym kierował się podzielając ustalenie o winie oskarżonego oraz dlaczego zarzuty i wnioski tejże apelacji uznał za nietrafne. Wprawdzie skarżący sformułował w kasacji zarzuty rażącej obrazy prawa procesowego (art. 433 § 2 i art. 457 § 2 k.p.k.), jednakże w rzeczy- wistości zakwestionował w niej zasadność oceny dowodów i dokonanego w sprawie ustalenia, że kierowcą samochodu osobowego marki „Subaru” 7 był w chwili wypadku Andrzej K. Tak skonstruowana kasacja nie mogła – co jest oczywiste – ani zobowiązywać, ani też uprawniać instancji kasacyj- nej do badania – pod pozorem rozpoznawania „zarzutów rażącego naru- szenia prawa” – zasadności ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wyroku sądu odwoławczego.