I KZP 1/03

UCHWAŁA Z DNIA 25 MARCA 2003 R. I KZP 1/03 Przepis art. 49 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) nie ma zastosowa- nia w wypadku naruszenia w piśmie powagi czynności sądowych albo ubli- żenia w piśmie skierowanym do sądu temu organowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie. Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna. Sędziowie SN: J. Kubiak (sprawozdawca), F. Tarnowski. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Zdzisława D., po rozpoznaniu przekaza- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Ł., postano- wieniem z dnia 23 grudnia 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy przepis art. 49 §1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.) stosuje się także w wypadku, gdy winny naruszenia powagi czynności sądowych albo ubliżenia sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie dopuścił się tego w piśmie skierowanym do sądu? u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującej sytuacji procesowej. Zdzisław D. został oskarżony o dokonanie przestępstwa określonego w art. 288 § 1 k.k., natomiast wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 10 września 2002 r. skazany został za wykroczenie określone w art. 124 § 1 k.w. Od wyroku tego apelację wniósł oskarżony. Po rozpoczęciu przewodu sądowego na rozprawie odwoławczej przed Sądem Okręgowym w L. sędzia sprawozdawca złożył ustne spra- wozdanie, stosownie do art. 453 § 1 k.p.k., odczytał apelację oskarżonego, nadesłane później pismo procesowe wraz z dokumentami i podniósł, że treść pism nadesłanych przez oskarżonego do Sądu może wskazywać na ich znieważający charakter. Sąd odwoławczy uzupełnił przewód sądowy przez zaliczenie do materiału dowodowego postanowienia Sądu Okręgo- wego w Ł. i utrzymującego go w mocy postanowienia Sądu Apelacyjnego w Ł., wydanych w innej sprawie, dotyczących ukarania Zdzisława D. karą porządkową 5 dni pozbawienia wolności. Następnie postanowieniem, wy- danym na podstawie art. 49 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), ukarał oskarżonego karą porządkową 7 dni pozbawienia wolności za zawarte w pismach nadesłanych do Sądu przed wydaniem wyroku pierwszoinstancyj- nego, jak i po wydaniu tego wyroku, treści znieważające oraz zniesławiają- ce „zarówno Prokuraturę Rejonową w W. w ujęciu instytucjonalnym, jak i w odniesieniu do poszczególnych prokuratorów wykonujących czynności pro- cesowe w sprawie oskarżonego”. Sąd Okręgowy podkreślił w uzasadnieniu postanowienia, że oskarżony został już wcześniej ukarany karą porządko- 3 wą 5 dni pozbawienia wolności za podobne zachowanie, a mimo to nie zmienił swego postępowania. Z akt sprawy wynika także, iż Prokuratura Rejonowa w Z. prowadzi postępowania przygotowawcze w sprawie znie- ważenia prokuratorów Prokuratury Rejonowej w W. W zażaleniu na to postanowienie, skierowanym do Sądu Apelacyjne- go w Ł., Zdzisław D. wniósł o jego uchylenie ze względu na wydanie z na- ruszeniem prawa. Skład sądzący, któremu przedstawiono zażalenie do rozpoznania, uznał, iż wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wy- kładni ustawy, w związku z tym, postanowieniem z dnia 23 grudnia 2002 r., odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu do roz- strzygnięcia zagadnienie prawne przedstawione w części dyspozytywnej niniejszej uchwały. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny wskazał zarówno argumenty przemawiające za pozytywną odpowiedzią, jak i za odpowiedzią negatywną (przychylając się jednak do odpowiedzi pozytyw- nej), dowodząc w ten sposób, że odmienne rezultaty wykładni rzeczywiście świadczą o zagadnieniu prawnym wymagającym zasadniczej wykładni ustawy. Przedstawiciel Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi negatywnej na przedstawione pytanie prawne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kwestia poruszona w pytaniu prawnym Sądu Apelacyjnego powraca w orzecznictwie Sądu Najwyższego, choć na tle innego stanu prawnego. W dniu 10 kwietnia 1968 r. Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów, wpi- sanej do księgi zasad prawnych (III CZP 13/68, OSNCP 1968, z. 12, poz. 204), stwierdził bowiem, że przepis art. 29 § 1 Prawa o ustroju sądów po- wszechnych z 1928 r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania uchwały, Dz. U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40) nie ma zastosowania w wypadku naruszenia w piśmie skierowanym do sądu powagi czynności sądowych 4 albo ubliżenia w nim sądowi, innej władzy lub osobom biorącym udział w sprawie. Powołany przepis stanowił, że w razie cięższego naruszenia po- wagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżenia sądowi, in- nej władzy lub osobom biorącym udział w sprawie, sąd może skazać win- nego na grzywnę do 10 000 zł lub na karę pozbawienia wolności do sied- miu dni; osobie uwięzionej można wymierzyć kary przewidziane w przepi- sach dotyczących więźniów. Wyraźną możliwość ukarania karą porządko- wą grzywny winnego ubliżenia w piśmie powadze sądu lub użycia w nim słów obraźliwych przewidywał natomiast art. 45 § 2 (po nowelizacji art. 43 § 2) Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1985 r. (ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r., Dz. U. Nr 31, poz. 137 ze zm.). Z kolei obowiązujący obecnie przepis art. 49 § 1 Prawa o ustroju są- dów powszechnych (ustawa z dnia 27 lipca 2001 r., Dz. Nr 98, poz. 1070 ze zm.; cyt. w skrócie – u.s.p.) nawiązuje do art. 61 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1928 r. w brzmieniu pierwotnym (rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 6 lutego 1928 r., Dz. U. R.P. Nr 12, poz. 93) oraz do art. 29 § 1 w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania uchwały w 1968 r. przez Sąd Najwyższy, a zatem nie powtarza unormowania zawar- tego w art. 45 § 2 Prawa o u.s.p. z 1985 r. W myśl art. 49 § 1 u.s.p. „W ra- zie naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżenia sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie, sąd może ukarać winnego karą porządkową grzywny do wysokości dwukrotnego najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników lub karą pozbawienia wolności do siedmiu dni; osobie pozbawionej wolno- ści, w tym także tymczasowo aresztowanej, można wymierzyć karę prze- widzianą w przepisach o wykonywaniu kary pozbawienia wolności albo w przepisach o wykonywaniu tymczasowego aresztowania”. Zgodnie z koncepcją racjonalnego ustawodawcy, rezygnacja z od- rębnej (wyraźnej) odpowiedzialności za ubliżenie w piśmie powadze sądu 5 lub użycie w nim słów obraźliwych, nie może być odczytywana wyłącznie jako zabieg stylistyczny, ale świadomy zabieg merytoryczny, polegający na ograniczeniu karania w ramach tzw. policji sesyjnej. Interpretacja grama- tyczna zwrotu „ubliżanie sądowi, innemu organowi państwowemu lub oso- bom biorącym udział w sprawie” w ścisłym połączeniu z interpretacją ewo- lucyjną (odmiana wykładni historycznej, polegająca na poszukiwaniu wła- ściwego sensu przepisu na podstawie ewolucji, jakiej podlegał dany prze- pis) i systemową wskazują, że w zmienionym stanie prawnym zachowała aktualność cytowana uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1968 r. i znaczna część argumentów przytoczonych w jej uza- sadnieniu (do takiej konkluzji dochodzi też Sąd Apelacyjny w B. w posta- nowieniu z dnia 27 lutego 2002 r., I ACz 170/02, OSA 2002, z. 10, poz. 53). W szczególności zachowały swą aktualność argumenty, że istota unormo- wań składających się na „policję sesyjną” sprowadza się do doraźnego utrzymania powagi sądu, co jest możliwe tylko wtedy, gdy określone szczegółowo środki przymusu (kary porządkowe) zapewniają możliwość n a t y c h m i a s t o w e g o reagowania przez sąd orzekający na naru- szenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżanie sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w rozprawie lub posiedzeniu oraz, gdy dotyczą zdarzeń w t o k u rozprawy lub posiedzenia, a nie poza nimi, jak np. gdy chodzi o treść pism proceso- wych wnoszonych do sądu lub o zachowanie się różnych osób wprawdzie w gmachu sądu, ale poza miejscem i czasem rozprawy lub posiedzenia. Za taką wykładnią przemawia także przepis art. 50 § 1 u.s.p., przewi- dujący w zasadzie natychmiastową wykonalność postanowienia o ukaraniu karą porządkową, a tym samym wskazujący na konieczność zachowania bliskiej więzi czasowej między nagannym zachowaniem a reakcją na to za- chowanie. Konsekwencją takiego poglądu jest ustanie karalności czynów określonych w art. 49 § 1 u.s.p. wraz z zakończeniem rozprawy lub posie- 6 dzenia, na których doszło do naruszeń, a jeśli wydanie postanowienia w tym terminie było niemożliwe – co najwyżej wraz z zakończeniem postę- powania sądowego w danej instancji. W realiach sprawy rozpatrywanej przez Sąd Okręgowy w Ł. – Wy- dział Zamiejscowy w S. oznacza to, że Sąd ten nie był uprawniony do uka- rania oskarżonego za treści znieważające oraz zniesławiające zawarte w pismach nadesłanych do Sądu pierwszej instancji przed wydaniem wyroku ( pisma te nie były przez Sąd odwoławczy odczytywane). T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski autorzy „Komentarza do Prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa” (Warszawa 2002), mają wprawdzie rację, iż użyta w art. 49 § 1 u.s.p. ogól- na formuła „ubliżenie sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie”, bez uściślenia, o jaki sposób ubliżenia chodzi, obejmuje wszystkie formy (przejawy) tego zachowania się, a więc także ubliżenie na piśmie (tamże, s.132-133), ale wyprowadzany stąd wniosek dopuszczający sankcje w ramach „policji sesyjnej” także za ubliżanie w formie pisemnej, w tym w szczególności, jeżeli pisma podlegają odczytaniu podczas rozprawy (tamże, s. 133), nie wydaje się być trafny. Nie ulega wątpliwości, że wykładnia gramatyczna występującego, zwłaszcza w pra- wie karnym (art. 216 § 1 i art. 226 § 1 k.k.), znamienia czynnościowego „zniewaga” obejmuje zarówno ubliżenie lub obrażenie słowne, jak i doko- nane za pomocą określonego gestu, pisma, rysunku, znaku, miny itp., ale – jak już wskazano – kontekst ewolucyjny i systemowy przepisów Prawa oo ustroju sądów powszechnych nakazuje interpretować to znamię restryk- tywnie (tak trafnie Sąd Apelacyjny w L. w postanowieniu z dnia 20 listopa- da 2002 r., II AKz 447/02, niepubl.). Odmienna interpretacja prowadziłaby do zacierania granicy między tworzeniem prawa a jego stosowaniem i by- łaby sprzeczna z wykładnią rozszerzającą standardów swobody wypowie- dzi (także prawa do pisemnej, ekspresyjnej krytyki), określonych w art. 54 7 ust. 1 Konstytucji i art. 10 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podsta- wowych Wolności, lansowaną ostatnio w doktrynie, orzecznictwie Sądu Najwyższego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (por. np. P. Hofmański, J. Satko: Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, Kraków 2002, m.in. s. 30-36, 48 i cyt. tam literatura oraz orzecznictwo). Wykładnia ścieśniająca omawianego przepisu Prawa o ustroju sądów powszechnych ogranicza niewątpliwie zakres reakcji sądu w ramach „policji sesyjnej”, ale nie oznacza bezkarności autorów ubliżających pism kierowa- nych do sądu albo pism naruszających powagę czynności sądowych. W razie stwierdzenia, że tego rodzaju czyny zawierają znamiona przestępstw ściganych z urzędu (np. określonych w art. 226 § , art. 232, 245 k.k.), sąd powinien, na podstawie art. 304 § 2 k.p.k., zawiadomić właściwego proku- ratora, natomiast w odniesieniu do czynów zawierających znamiona prze- stępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (np. określonych w art. 212 § 1, art. 216 § 1 k.k) powinien w miarę potrzeby udzielić osobom biorącym udział w rozprawie lub posiedzeniu informacji o obowiązujących w tej kwe- stii przepisach.