III UZP 4/03

Postanowienie z dnia 4 czerwca 2003 r. III UZP 4/03 Zgłoszenie po dniu 31 grudnia 1998 r. wniosku o transfer za granicę emerytury przyznanej na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40 poz. 267 ze zm.) nie uprawnia organu rentowego do dokonywania ponownej oceny, czy emeryt spełnia warunki do przyznania emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze zm.). Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Maria Tyszel (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew- skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2003 r. sprawy z wniosku Rosemarie P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o transfer świadczenia, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 25 września 2002 r. [...] „Czy przy ustalaniu prawa do świadczenia emerytalnego dla celów transferu świadczenia na podstawie art. 5 umowy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym z dnia 08.12.1990 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468) podlegają uwzględnieniu okresy ubezpieczenia, przebyte na te- renie b. Czechosłowacji, a uwzględniane dla uprawnień obywateli polskich na pod- stawie umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką o ubezpieczeniu społecznym z dnia 05.04.1948 r. (Dz.U. z 1949 r., Nr 6, poz. 34) ?” o d m ó w i ł udzielenia odpowiedzi. U z a s a d n i e n i e 2 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z 25 września 2002 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji. Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Okoliczności faktyczne sprawy są bezsporne. W szczególności bezspornym jest, że decyzją z dnia 7 kwietnia 1992 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w N.S. przyznał Rosemarii P. emeryturę ustalając, że wykazała wymagany okres za- trudnienia. Na uprawnienia do tego świadczenia organ rentowy uwzględnił jej okresy zatrudnienia w Polsce w wymiarze 12 lat, 7 miesięcy i 24 dni oraz - stosownie do umowy podpisanej w Warszawie w dniu 5 maja 1948 r. pomiędzy Rzecząpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 34 ze zm.), zwanej dalej umową z 5 maja 1948 r., zatrudnienie w Czeskosło- wackiej Republice Socjalistycznej od 2 grudnia 1971 r. do 31 grudnia 1991 r. Wypłatę emerytury, w części proporcjonalnej do okresu zatrudnienia wnioskodawczyni w Pol- sce, przejął oddział organu rentowego w O., natomiast część odpowiadającą zatrud- nieniu w Czechosłowacji wypłacała czeska instytucja ubezpieczeniowa. Od maja 2000 r. ubezpieczona mieszka na stałe w Republice Federalnej Niemiec, gdzie uzy- skała prawo stałego pobytu (16 maja 2000 r.; z miejsca zamieszkania w Polsce wy- meldowała się 28 listopada 2000 r.), a w organie rentowym zgłosiła wniosek o trans- fer polskiej części emerytury do Niemiec. W jego załatwieniu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w O. decyzją z dnia 4 września 2000 r. odmówił ubezpieczonej prawa do emerytury na postawie przepisów ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zwanej dalej ustawą o FUS, w związku ze sporządzoną w Warszawie w dniu 8 grudnia 1990 r. umową między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Nie- miec (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468), zwanej dalej umową z 8 grudnia 1990 r. Zdaniem organu, ubezpieczona nie spełnia warunków do emerytury, ponieważ na podstawie tej umowy, przy ustalaniu prawa do świadczeń uwzględnieniu nie podle- gają okresy zatrudnienia w państwach trzecich, a po wyłączeniu okresu jej zatrud- nienia w Czechosłowacji nie wykazała okresów składkowych i nieskładkowych w wymiarze wymaganym do powstania prawa do emerytury, a jedynie 12 lat 7 miesięcy i 24 dni. 3 Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wyrokiem z dnia 5 czerwca 2001 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że „uznając prawo wnioskodawczyni do emerytury uznał prawo do transferu części emerytury wypłacanej przez Polskę poczynając od 28 listopada 2000 r.", oddalając dalej idące odwołanie. W apelacji organ rentowy zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 27 umowy z 8 grudnia 1990 r. „przez błędną wykładnię przyjmu- jąc, że przepisy umowy znajdują zastosowanie do świadczeń przyznanych na pod- stawie Umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką" i wniósł o jego zmianę „w całości poprzez oddalenie powództwa". W uzasadnieniu apelacji Zakład stwierdził, że: „rozpatrując wniosek o transfer świadczenia na pod- stawie ww umowy należało ponownie ustalić uprawnienia wnioskodawczyni do tych świadczeń uwzględniając wyłącznie okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) przebyte w Polsce i RFN. Brak jest natomiast podstaw prawnych do uwzględnienia w tej sprawie okresów zatrudnienia przebytych na terytorium byłej Czechosłowacji, ponieważ za- trudnienie w państwie trzecim nie jest okresem pracy objętym cytowaną umową i dlatego nie może być łączone z okresem polskim przy wyliczaniu świadczenia, które ma być transferowane. Sąd Okręgowy w Opolu błędnie zinterpretował tę decyzję (z dnia 4 września 2000 r. - przyp. SN) jako cofnięcie prawa do dotychczas otrzymywa- nej emerytury przyznanej od 07.04.1992 decyzją ZUS Oddział w N.S. Odmowna de- cyzja ZUS Oddział w O. wyklucza jedynie możliwość transferu dotychczasowej eme- rytury do RFN. Organ rentowy kwestionuje prawo do transferu a nie do świadczenia w ogóle. (...) decyzja organu rentowego nie pozbawia wnioskodawczyni prawa do świadczenia pobieranego w Polsce, natomiast odmawia prawa do transferu tegoż świadczenia." Przedstawione zagadnienie jest konsekwencją zaakceptowania przez Sąd Apelacyjny poglądu organu rentowego, że „sporna w sprawie decyzja nie weryfikuje prawa wnioskodawczyni do emerytury, przyznanej w 1993 r. na podstawie ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zmianami) oraz umowy pomiędzy Rzecząpospolitą Polską i Repu- bliką Czechosłowacką o ubezpieczeniu społecznym”. Sąd stwierdził, że „świadczenie to służy wnioskodawczyni, a jego zapłata, w części obciążającej polski organ rento- 4 wy, może być realizowana w sposób określony art. 132 ustawy z dnia 17.XII.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zmianami), tj. upoważnionej do odbioru osobie zamieszkałej w kraju lub na krajowy rachunek bankowy. Błędne w tym zakresie jest stanowisko Sądu Okręgowe- go, utożsamiającego sporną decyzję z pozbawieniem wnioskodawczyni prawa do przyznanej uprzednio emerytury z uwzględnieniem stażu ubezpieczonego przebyte- go w Polsce i w byłej Czechosłowacji”. Pogląd ten nie znajduje oparcia w materiale sprawy. Zaskarżona decyzja brzmi bowiem następująco: „Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wnio- sku z dnia 29 05.2000 r. odmawia Pani prawa do emerytury na podstawie przepisów Ustawy z dnia

2. 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (...) oraz Umowy z dnia 08.12.90 r. między RP a RFN o zabezpieczeniu społecznym..”. Dalej, z jej treści wynika, że „na uprawnienia emerytalne na prze- strzeni całego życia wnioskodawczyni, uwzględniono jedynie 9 lat, 5 miesięcy i 26 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 1 miesiąc, 28 dni okresów nieskładkowych." Trafnie więc Sąd pierwszej instancji przyjął, że decyzją tą organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do emerytury mimo, że prawo do tego świadczenia nabyła w 1992 r. na podstawie przepisów prawa polskiego, „a jedynie jego realizacja w postaci wypłaty realizowana była w świetle porozumienia - umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską z 1948 r. (...) oraz że nie można zgodzić się ze stanowi- skiem organu rentowego, iż nabyte prawo do świadczenia przez wnioskodawczynię w sytuacji kiedy zmieniła ona swoje miejsce zamieszkania tylko dlatego może zostać jej cofnięte." Uzupełniając to stanowisko Sąd Najwyższy przypomina, że decyzja or- ganu rentowego nie ma charakteru konstytutywnego, lecz wyłącznie deklaratoryjny. Na podstawie art. 100 ustawy o FUS prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Analogiczny przepis zawierała też ustawa z 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Innymi słowy, prawo do emerytury powstaje i powstawało z mocy samego prawa (ex lege), z dniem spełnienia ustawowych warunków, a organ rentowy, wydając decyzję o jej „przyznaniu" tylko stwierdza, że osoba ubiegająca się o to świadczenie warunki te spełniła. Przyznanie wnioskodawczyni w 1992 r. prawa do emerytury oznacza, że prawo to mogłoby podlegać ponownemu ustaleniu jedynie w okolicznościach wska- zanych w art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o FUS, a żadna z tych okoliczno- ści w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła. Przepis ten nie dopuszcza możliwości po- 5 nownego ustalenia prawa do świadczeń w razie zmiany miejsca zamieszkania nie- zależnie od tego, czy zmiana ta odbywa się na terytorium Rzeczypospolitej, czy poza jej granice, dlatego też decyzja organu rentowego z 4 września 2000 r. odmawiająca wnioskodawczyni „prawa do emerytury" była pozbawiona podstawy prawnej. Przedstawione zagadnienie prawne jest zagadnieniem pozornym, nie wystę- pującym w sprawie. Wynikające z umów międzynarodowych prawo do transferu za granicę świadczeń emerytalno-rentowych nie jest prawem samoistnym, a jedynie prawem pochodnym, prawem realizacji istniejącego już (ustalonego) prawa do tych świadczeń; jednym ze sposobów jego wypłaty. Wyrażony w apelacji pogląd organu rentowego, że „zaskarżoną decyzją nie pozbawił wnioskodawczyni przyznanej uprzednio emerytury a odmówił jedynie przyznania emerytury (wraz z transferem jej części) w oparciu o ustawę o emeryturach i rentach z FUS w związku z umową pol- sko-niemiecką o zabezpieczeniu społecznym" jest nie tylko pozbawiony jakiejkolwiek postawy prawnej, lecz i wyjątkowo pokrętny. Żaden z przepisów ustawy o FUS nie uprawnia organu rentowego do dokonywania oceny, czy osoba, która uzyskała eme- ryturę na podstawie przepisów zaopatrzenia (ubezpieczenia społecznego), obowią- zujących przed dniem 1 stycznia 1999 r., spełnia warunki do tego świadczenia „w oparciu o przepisy ustawy o FUS". Ponownej „oceny prawa" do świadczenia, w związku z wnioskiem o jego tranfser, nie przewiduje też wymieniona wyżej umowa polsko- niemiecka. Stosownie natomiast do art. 1 pkt 5 Umowy, zawierającego jej słowniczek, pojęciem „okresy ubezpieczenia" objęte są „okresy opłacania składek lub okresy z nimi zrównane, które zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami praw- nymi zostały ustalone, uznane lub potraktowane jako okresy uprawniające do rosz- czeń". Oznacza to, że okresy pracy wnioskodawczyni, przypadające przed dniem 31 grudnia 1990 r., które na podstawie art. 1 umowy zawartej z Czechosłowacją 5 kwietnia 1948 r. zostały zrównane z jej okresami składkowymi w Polsce, i uznane za uprawniające do emerytury na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (art. 2 ust. 1 pkt c Umowy polsko-niemieckiej), są równoznaczne z okresami ubezpieczenia w rozumieniu tej Umowy. Zgodnie z art. 115 ust. 2 pkt 1 i 2 w związku z art. 8 ustawy o FUS osobom zamieszkałym za granicą w państwie, z którym łączy Rzeczpospolitą Polską umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, a także osobom, którym przy ustalaniu prawa i wysokości emerytury lub renty uwzględniono okresy ubezpie- czenia za granicą na podstawie umów międzynarodowych - świadczenia wypłacają - 6 Biuro Rent Zagranicznych i wyznaczone przez Prezesa Zakładu jednostki organiza- cyjne Zakładu. Również ten przepis, mający zastosowanie w sprawie, nie uprawnia organu rentowego do „ustalania prawa do transferu" świadczenia przyznanego przed zamieszkaniem świadczeniobiorcy za granicą. Należy zwrócić uwagę na fakt, że w piśmie Biura Rent Zagranicznych z 7 sierpnia 1997 r., a więc sprzed wejścia w życie ustawy o FUS, na które powoływał się organ rentowy, nie wskazano żadnej podsta- wy prawnej uzasadniającej zalecenie „ponownego ustalania uprawnień do polskich świadczeń w razie wniosku o ich transfer do Niemiec”. W ocenie Sądu Najwyższego jest to niedopuszczalna próba restytucji art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.p., który z dniem 29 czerwca 1994 r. zgodnie z obwieszczeniem Trybunału Konstytucyjnego (Dz.U. Nr 74, poz. 339) utracił moc, a stanowił, że w razie wyjazdu rencisty za grani- cę na pobyt stały prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu. Od tej daty nie ma przeszkód prawnych transferowania ubezpieczonemu stale zamieszkałemu za grani- cą, na podstawie art. 132 in fine w związku z art. 115 ust. 2 ustawy o FUS, świad- czeń przysługujących z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych bez względu na to, czy ma prawo do pełnego świadczenia, czy - na podstawie umowy międzynarodowej - tylko do jego części. Powyższe czyni bezprzedmiotowymi rozważania przedstawionych przez Sąd Apelacyjny wątpliwości ponieważ odnoszą się one do przepisów, które nie mają za- stosowania w niniejszej sprawie, dlatego też Sąd Najwyższy, na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 934 ze zm.) orzekł jak w sentencji postanowienia. ========================================