Wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r. I PK 103/03 Uchwała zarządu gminy o odwołaniu nauczyciela ze stanowiska dyrek- tora szkoły podstawowej na podstawie art. 38 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.) powinna zawierać odpowiednie uzasadnienie. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2003 r. sprawy z powództwa Stefana M. przeciwko Urzędowi Miejskiemu W. w W. i Szkole Podsta- wowej [...] w W. przy udziale Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w Warszawie o odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 19 września 2002 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powód Stefan M. w pozwie skierowanym przeciwko Prezydentowi W. wniósł o ustalenie, że odwołanie go ze stanowiska dyrektora Szkoły Podstawowej [...] w W. było bezzasadne oraz o przywrócenie go na to stanowisko. Następnie rozszerzył po- wództwo, domagając się zasądzenia od Prezydenta W. na swoją rzecz, na podsta- wie art. 77 ust. 1 Konstytucji, kwoty 10.000 zł tytułem „wynagrodzenia szkody”, jaka została mu wyrządzona przez nieuzasadnione oraz niezgodne z prawem działanie pozwanego, polegające na wydaniu decyzji odwołującej go ze stanowiska dyrektora Szkoły Podstawowej [...] w W. 2 Sąd Rejonowy-Sąd Pracy dla Wrocławia Śródmieścia wyrokiem z 27 kwietnia 2000 r. oddalił powództwo przeciwko „Urzędowi Miejskiemu w W. o odszkodowanie”. W wyniku apelacji powoda, Sąd Okręgowy we Wrocławiu-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych wyrokiem z 4 lipca 2000 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, wskazując, że Urząd Miej- ski w W. nie miał legitymacji biernej do występowania w sprawie dotyczącej stosunku pracy powoda, ponieważ nie był jego pracodawcą. W związku z tym zwrócił uwagę na konieczność wezwania do udziału w sprawie pracodawcy powoda i orzeczenie w stosunku do niego o zgłoszonych przez powoda roszczeniach. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze strony pozwanej - Szkołę Podstawową [...] w W. Precyzując roszczenie, powód wniósł o ustalenie, że odwołanie go ze stanowiska Dyrektora Szkoły Podsta- wowej [...] w W. było bezzasadne oraz o zasądzenie na jego rzecz odszkodowania za nieuzasadnione odwołanie w kwocie 10.000 zł. W żadnym miejscu nie wskazał wyraźnie, że domaga się tego odszkodowania od Szkoły Podstawowej [...] w W. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy dla Wrocławia Śródmieścia wyrokiem z 15 lutego 2002 r. oddalił powództwo Stefana M. w stosunku do pozwa- nego Urzędu Miejskiego W. w W. oraz w stosunku do pozwanej Szkoły Podstawowej [...] w W. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód od 1 września 1997 r. zajmował stanowisko dyrektora Szkoły Podstawowej [...] w W., które powierzono mu na okres 5 lat po wy- granym konkursie. Zarząd Miasta W. odwołał powoda z tego stanowiska uchwałą [...], podjętą na posiedzeniu 12 stycznia 1999 r. Wykonanie uchwały powierzono Pre- zydentowi Miasta W. Powód pismo o odwołaniu otrzymał 26 stycznia 1999 r. W od- wołaniu - niezawierającym uzasadnienia - jako jego podstawę wskazano art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty oraz uchwałę [...] zarządu Miasta. Powód zwrócił się do Prezydenta Miasta o anulowanie decyzji o odwołaniu, wskazując, że nie zna przy- czyn jej podjęcia. Prośba ta nie została uwzględniona, jednak pismem z 1 marca 1999 r. powód został poinformowany o przyczynach odwołania go ze stanowiska dy- rektora. Z pisma tego wynikało, że przy podejmowaniu decyzji o odwołaniu zarząd Miasta W. miał na uwadze: orzeczenie Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli przy Wojewodzie W., wyniki kontroli stwierdzające brak nadzoru powoda nad działalno- ścią gospodarczo-finansową Szkoły, szereg uchybień w zakresie spraw kadrowo- organizacyjnych oraz złą atmosferę w Szkole. Sąd Rejonowy ustalił, że orzeczeniem 3 z 21 października 1998 r. Komisja Dyscyplinarna dla Nauczycieli przy Wojewodzie W. ukarała powoda karą nagany z ostrzeżeniem za naruszenie w marcu 1998 r. nie- tykalności cielesnej ucznia, co polegało na „wyprowadzeniu za ucho ucznia z kolejki w sklepiku uczniowskim”. W wyniku odwołania powoda, Odwoławcza Komisja Dys- cyplinarna dla Nauczycieli przy Ministrze Edukacji Narodowej orzeczeniem z 24 lute- go 1999 r. uchyliła zaskarżone orzeczenie i umorzyła postępowanie, podkreślając, że chociaż powód dopuścił się zarzucanego mu przewinienia, to jednak jego reakcja polegająca na pociągnięciu ucznia za ucho była spowodowana agresywnym zacho- waniem się ucznia w stosunku do innych kolegów stojących w kolejce i brakiem re- akcji na uwagi zwracane mu przez nauczyciela. Sąd Rejonowy ustalił również, że we wrześniu i październiku 1998 r. została przeprowadzona przez Urząd Miejski W. kontrola w pozwanej Szkole, która wykazała nieprawidłowości polegające na: za- trzymywaniu w kasie Szkoły i samodzielnym dysponowaniu darowiznami oraz środ- kami uzyskanymi z tytułu najmu pomieszczeń szkolnych, zamiast odprowadzania ich na konto środków specjalnych MZOJO, braku kontroli rachunków i stanu kasy, nie- rozliczaniu najemców z tytułu umów najmu, nieprzedłużeniu lub niezawarciu nowych umów najmu dotyczących pomieszczeń sklepiku szkolnego i siłowni, nieoznakowaniu numerami inwentarzowymi wyposażenia zakupionego w 1998 r., przekazaniu kon- serwatorom sprzętu technicznego bez oznakowania i potwierdzenia odbioru, niewy- znaczeniu osób odpowiedzialnych za nadzór nad sprzętem audiowizualnym. Po- nadto, Sąd ustalił, że w czasie klasyfikacji klas ósmych w roku szkolnym 1997/98 do- szło do wpisania w świadectwach szkolnych niewłaściwej daty zakończenia nauki. Wpisano datę posiedzenia rady pedagogicznej - 12 czerwca 1998 r., zamiast rze- czywistej daty klasyfikacji -17 czerwca 1998 r. W okresie od czerwca 1998 r. do stycznia 1999 r. między powodem a tworzącą się radą szkoły, radą rodziców i czę- ścią nauczycieli zarysował się konflikt na tle sprawowania przez powoda obowiązków dyrektora. Pismem z 18 czerwca 1998 r. skierowanym do Kuratorium Oświaty w W. nauczyciel pozwanej Szkoły Krzysztof M. wniósł o wszczęcie przeciwko powodowi postępowania dyscyplinarnego w związku z uchybieniami, mianowicie: wydaniem absolwentom świadectw ukończenia Szkoły z naruszeniem prawa (wobec braku większości składu rady pedagogicznej przy zatwierdzaniu wyników klasyfikacji uczniów), poświadczeniem nieprawdy w projekcie organizacji pracy w nowym roku szkolnym i naruszaniem nietykalności cielesnej uczniów. W związku z tym pismem wicedyrektor Wydziału Oświaty Krzysztof L. zobowiązał powoda do bezwzględnego 4 przestrzegania prawa oświatowego. Z powodu przedłużania się procesu utworzenia rady szkoły, do Kuratorium Oświaty oraz do Wydziału Oświaty Urzędu Miejskiego skierowano szereg skarg, w tym od rady rodziców. Dopiero 22 grudnia 1998 r. ukon- stytuowano radę szkoły i przyjęto jej regulamin. Oceniając przedstawiony stan faktyczny,Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że odwołanie powoda ze stanowiska dyrektora Szkoły Podstawowej [...] w W. było uzasadnione. Dokonane zostało w oparciu o art. 38 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.). Przepis powyższy stanowił (w brzmieniu obowiązującym w czasie ocenianych zda- rzeń), że organ, który powierzył nauczycielowi stanowisko kierownicze w szkole lub placówce, odwołuje bez wypowiedzenia nauczyciela ze stanowiska kierowniczego w przypadkach szczególnie uzasadnionych w czasie roku szkolnego. Według Sądu Rejonowego, przy ocenie czy zaistniały „szczególne uzasadnione przypadki” w ro- zumieniu art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty, należy się kierować przesłankami określonymi w art. 52 k.p., ponieważ powierzenie funkcji dyrektora szkoły jest zbliżo- ne charakterem do powołania na stanowisko kierownicze, o jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., a odwołanie z tego stanowiska - do odwołania w rozumieniu art. 70 § 1 k.p. Zdaniem Sądu Rejonowego, zarzuty stawiane powodowi znalazły potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy. Stwierdzone w wyniku kontroli nieprawidłowości wskazują bowiem na rażące niedbalstwo w wykonywaniu obowiązków przez powo- da, podobnie jak uchybienia w zakresie klasyfikacji klas ósmych. Potwierdzenie zna- lazły zarzuty co do istnienia konfliktów między dyrektorem a częścią grona pedago- gicznego i radą rodziców, a także problemów związanych z powołaniem rady szkoły i skarg składanych do Kuratorium Oświaty i Wydziału Oświaty Urzędu Miejskiego. W ocenie Sądu Rejonowego, było to niepożądane i zakłócało prawidłowe funkcjonowa- nie Szkoły, za które odpowiedzialny jest dyrektor. Potwierdził się też zarzut dotyczą- cy naruszenia przez powoda nietykalności cielesnej ucznia. Zachowanie powoda stanowiło ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków jako dyrektora i nauczy- ciela, który powinien realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły - dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą. W ocenie Sądu Rejonowego, powyższe okoliczności wskazują, że w sprawie zaistniał „szczególnie uzasadniony przypadek”, stanowiący podstawę odwołania powoda z funkcji dyrektora szkoły. 5 Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z 19 września 2002 r. oddalił apelację powoda. W apelacji powód zarzucił naruszenie prawa materialnego i procesowego, w szczególności: art. 38 pkt 2 stawy o systemie oświaty przez przyjęcie, że zaistniał „szczególnie uzasadniony przypadek” uprawniający organ prowadzący do odwołania powoda ze stanowiska dyrektora, art. 52 k.p. przez przyjęcie, że przepis ten ma za- stosowanie w sprawie, art. 30 § 4 k.p. przez brak jego odpowiedniego zastosowania jako „wzorca kontroli formalnej poprawności aktu odwołania”, ponadto art. 328 § 2 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wykazania i udowodnienia przypadku wystąpienia elementu „rażącego niedbalstwa” po stronie powoda oraz art. 217 i 233 § 2 k.p.c. przez brak uwzględnienia dowodu z dokumentu w postaci „Uwag z wystąpień pokontrolnych Wydziału Organizacji Kadr i Kontroli Wydziału Finanso- wego Urzędu Miasta” na okoliczność najczęściej występujących uchybień w szkołach podległych Urzędowi Miasta w W. oraz błędną ocenę znaczenia prawnego i skutków orzeczenia dyscyplinarnego z dnia 24 lutego 1999 r. Oddalając apelację Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejono- wego i dokonaną przezeń ocenę materiału dowodowego, nie dopatrując się narusze- nia art. 233 § 2 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy podzielił również stanowisko oraz argumentację prawną Sądu Rejonowego co do zastosowania art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty (w brzmieniu obowiązującym w 1999 r., przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 23 sierpnia 2001 r., Dz.U. Nr 111, poz. 1194). W ocenie Sądu Okręgowego, organ realizujący uprawnienia w zakresie odwołania dyrektora powinien „rozpatrzyć” czy wystąpiły „szczególnie uzasadnione przypadki” i w tym za- kresie kierować się przesłankami określonymi w art. 52 k.p. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27 września 1994 r. SA/Wr 1489/94, ONSA 1995 nr 3, poz. 129), Sąd Okręgowy stwierdził, iż powierze- nie funkcji dyrektora szkoły jest zbliżone charakterem do powołania na stanowisko kierownicze, o jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., a odwołanie z tego stanowiska, do od- wołania w rozumieniu art. 70 § 1 k.p. Zdaniem Sądu Okręgowego, trafnie ocenił Sąd Rejonowy, iż w sprawie powoda wystąpiły „szczególnie uzasadnione przypadki”, uzasadniające odwołanie go ze stanowiska dyrektora w trybie art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. Z niewadliwych ustaleń Sądu Rejonowego wynika bowiem, że po- wód nie nadzorował działalności gospodarczo-finansowej Szkoły, dopuścił się naru- szenia nietykalności cielesnej ucznia oraz doprowadził do wytworzenia niewłaściwej atmosfery w Szkole. Tymczasem, jako kierownik zakładu pracy odpowiadał za całość 6 jego funkcjonowania, w szczególności za sprawowanie nadzoru nad działalnością administracyjno-gospodarczą Szkoły i nie ma znaczenia w sprawie fakt, iż w innych szkołach wystąpiły podobne uchybienia. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył w całości pełnomocnik powoda, domaga- jąc się w kasacji jego uchylenia oraz uchylenia poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia Śródmieścia i przekazania sprawy do ponownego rozpo- znania właściwemu Sądowi. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty, art. 30 § 4 k.p., „art. 38 ust. 2” w związku z art. 52 § 2 k.p.; 2) naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 227 w związku z art. 391 § 1, art. 378 § 1 i art. 385 k.p.c. Uzasadniając kasację skarżący wskazał, że naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. po- legało na nierozpoznaniu istotnego zarzutu apelacji, dotyczącego naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego przez niezastosowanie do oceny aktu odwołania art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. Naru- szenie prawa procesowego jest wyraźne, zdaniem skarżącego, skoro zarzut ten zo- stał w sposób czytelny i jednoznaczny sformułowany w apelacji, a Sąd drugiej in- stancji w żaden sposób tego zarzutu nie rozpoznał, a nawet zarzut ten pominął, rela- cjonując skrótowo w części historycznej wyroku zarzuty apelacji. Ponadto, skarżący wskazał, iż dotychczasowa linia orzecznictwa Sądu Najwyższego (np. wyrok w spra- wie III RN 31/97) zgodnie przyjmowała takie rozumienie art. 38 pkt 2 ustawy o sys- temie oświaty, że w zakresie dokonania aktu odwołania dyrektora, pisemna forma tej czynności wymaga implicite dokładnego uzasadnienia. W treści tego przepisu znaj- duje się zresztą sformułowanie „bez wypowiedzenia”, co niejako, przy uwzględnieniu systemowego ujęcia prawa pracy, nakazuje - zdaniem skarżącego - sięgnięcie do ogólnej regulacji z art. 30 § 4 k.p. jako wzorca kontroli formalnej poprawności aktu odwołania. Zaskarżony wyrok akceptuje pogląd, który dozwala dokonywanie czynno- ści odwołania ze stanowiska dyrektora bez opatrywania tego aktu jakimkolwiek uza- sadnieniem faktycznym. Jest to, w ocenie skarżącego, pogląd nieprawidłowy, sprzeczny z elementarnymi zasadami prawa pracy, wymagający działań nadzor- czych w postępowaniu kasacyjnym i eliminacji przez Sąd Najwyższy. Pełnomocnik powoda wskazał ponadto, iż w sprawie pojawia się istotne zagadnienie prawne co do legitymacji procesowej podmiotu odpowiedzialnego za dokonanie na podstawie art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty aktu odwołania ze stanowiska dyrektora. Sąd 7 Okręgowy we Wrocławiu w wyroku z 4 lipca 2000 r. przyjął, iż w rozpoznawanej sprawie pozwanym powinien być zakład pracy zatrudniający pracownika, w tym przypadku Szkoła Podstawowa [...] w W., podważając legitymację podmiotu, który bezpośrednio dokonał jednostronnej czynności prawnej odwołania powoda. Pogląd ten nie mógł być dotychczas zakwestionowany, a możliwość taka pojawiła się dopie- ro w postępowaniu kasacyjnym. Pogląd Sądu drugiej instancji w tej kwestii jest, zda- niem pełnomocnika powoda, nieprawidłowy, gdyż istnieją w prawie pracy przypadki, że czynności prawnych wywołujących skutki w stosunkach pracy dokonują organy usytuowane poza pracodawcą i taka sytuacja występuje w niniejszej sprawie. Odpo- wiedzialność odszkodowawcza za skutki bezprawnych działań obciąża w takiej sytu- acji ten podmiot, który dopuścił się bezprawnego zachowania lub zaniechania. Tak więc dłużnikiem z tytułu odszkodowania za bezprawne odwołanie dokonane z naru- szeniem prawa jest podmiot, który takiej bezprawnej czynności dokonał, czyli - w świetle art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty - organ, który powierzył powodowi (nauczycielowi) stanowisko kierownicze w szkole. Kolejne istotne zagadnienie prawne dotyczy, zdaniem skarżącego, pytania o ramy czasowe i przesłankę pod- miotową winy dyrektora szkoły przy podejmowaniu aktu odwołania na podstawie art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. W ocenie skarżącego, jeśli posłużyć się w tym przypadku przesłankami z art. 52 k.p., to istotna jest przesłanka podmiotowa „winy pracownika” oraz przewidziana w § 2 art. 52 k.p. przesłanka czasowa „upływu 1 mie- siąca”. Sąd drugiej instancji ramy czasowe uznał za nieograniczone, a także przyjął bezkrytycznie za Sądem Rejonowym odpowiedzialność powoda za nieprawidłowości istniejące już w momencie objęcia przez niego stanowiska dyrektora Szkoły. Według skarżącego, sięganie przez Sąd drugiej instancji po przesłanki z art. 52 k.p. nie może być fragmentaryczne i nie może pomijać ograniczeń zawartych w § 2 tego przepisu. Istotna jest przesłanka winy pracownika czyli „osobistej zarzucalności i przyczynienia się”. W kontekście przesłanki winy niedopuszczalne jest przypisywanie powodowi odpowiedzialności za nieprawidłowości (usterki) zastane i istniejące już przy objęciu stanowiska. Uwzględnienia wymagają także ramy czasowe jednego miesiąca od uzyskania przez organ wiadomości o okoliczności uzasadniającej odwołanie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 8 W judykaturze dostrzec można dualistyczne podejście do zdarzenia polegają- cego na odwołaniu dyrektora szkoły (odwołaniu nauczyciela ze stanowiska kierowni- czego) na podstawie art. 38 ustawy o systemie oświaty. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że sprawy dotyczące odwołania dyrektorów szkół (w tym dyrektorów szkół podstawowych, dla których or- ganem prowadzącym jest gmina) należą do kategorii spraw z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 1 k.p.c. i w związku z tym rozpoznawane są przez sądy pracy (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1993 r., I PZP 71/92, OSNCP 1993 nr 9, poz. 144, z dnia 5 maja 1993 r., I PZP 15/93, OSNCP 1993 nr 12, poz. 217, oraz wy- roki Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1997 r., I PKN 138/97, OSNAPiUS 1998 nr 9, poz. 261, z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 88/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 10, z dnia 27 lutego 2001 r., I PKN 260/00, OSNAPiUS 2002 nr 22, poz. 542). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego z kolei panuje pogląd, że uchwały organów gminy w kwestii odwołania dyrektora szkoły ze stanowiska kie- rowniczego mogą być przedmiotem nadzorczych rozstrzygnięć wojewody na pod- stawie art. 91 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) i w konsekwencji podlegać kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. uchwałę NSA z dnia 16 grudnia 1996 r., OPS 6/96, ONSA 1997 nr 2, poz. 48). Niezależnie od tego, jaki punkt widzenia się przyjmie, nie może ulegać wątpli- wości, że rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu administracyjnym nie pozbawia odwołanego dyrektora - jako pracownika - możliwości wniesienia do sądu pracy po- wództwa o roszczenia wynikające z niezgodnego z prawem odwołania go z kierowni- czego stanowiska. Inną sprawą jest to, jakie przysługują takiemu odwołanemu dy- rektorowi roszczenia w sytuacji, gdy odwołanie go było niezgodne z prawem, w szczególności z art. 38 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. W związku z podstawami kasacji rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim to, jakim wymaganiom powinna odpowiadać czynność odwołania nauczyciela ze sta- nowiska kierowniczego w czasie roku szkolnego, bez wypowiedzenia, z przyczyn szczególnie uzasadnionych, aby mogła być uznana za zgodną z prawem.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.