zmiankowane wynagrodzenie oderwane jest od kalkulacji kosztów uzasadnionych, a często też od nakładu pracy notariusza. Takie założenie przyjęte w taksie nieuchronnie prowadzi do tzw. subsydiowania skrośnego, ograniczanego jednak stawką maksymalną taksy”; po trzecie - użyty w § 23 pkt 2 Kodeksu Etyki zwrot „‘przyciąganie klientów’ jest do tego stopnia niedookreślony, iż uniemożliwia ustalenie jego sensu. Jeśli bowiem zakazuje się oferowania wynagrodzenia niższego, to logika nakazuje przyjęcie punktu odniesienia jakiegoś innego ‘wyższego’ wynagrodzenia. Gdyby wynagrodze- niem ‘wyższym’ służącym do porównania miało być wynagrodzenie według stawki taksy notarialnej właściwej dla danej czynności, to powinno być ono wprowadzone do treści § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki”, ale właśnie tego nie uczyniono; dlatego Sąd Okrę- gowy stanął na stanowisku, że § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nie ma treści normatywnej (jest ‘normą pustą’): „z tego względu obojętna dla ustalenia jej treści jest jakakolwiek interpretacja nawiązująca do ‘wynagrodzenia wyższego’, skoro ono samo nie jest elementem tej treści i jednocześnie brak jest odesłania do pojęcia ‘wynagrodzenia wyższego’ do innych aktów. Z tej przyczyny nie przekonały Sądu do koncepcji wyra- żonej w decyzji ustalenia postępowania administracyjnego wskazujące na prowadze- nie przez poszczególne izby notarialne kontroli dla sprawdzenia, czy notariusze nie nadużywają prawa do obniżania wynagrodzenia w stosunku do maksymalnego.” Dlatego też, zdaniem Sądu Okręgowego „bez znaczenia jest również powołanie się przez organ antymonopolowy na zagrożenie odpowiedzialnością dyscyplinarną nie- przestrzegania zawartego w nim zakazu. Niemożność ustalenia normatywnej treści § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki czyni równocześnie bezprzedmiotowym te rozważania od- wołania, według których normy kodeksu, jako etyczne a nie prawne, nie podlegają ocenie pod kątem naruszenia ustawy monopolowej. W tym miejscu Sąd zauważa jednak, że przepisy art. 4 pkt 4c ustawy antymonopolowej nakazują oceniać z uwzględnieniem jej przepisów o zakazanych porozumieniach wszelkie uchwały lub inne akty związków przedsiębiorców lub ich organów statutowych. Gdyby nawet przyjąć, że brzmienie § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nawiązywało do ‘wynagrodzenia wyż- szego’, to i tak Sąd nie odczytuje go tak, jak uczyniono to w zaskarżonej decyzji. Za- proponowanie niższego wynagrodzenia jest możliwe przed dokonaniem konkretnej 5 czynności notarialnej. Trudno więc bronić poglądu, że taka propozycja ma na celu przyciąganie klientów. Są oni już bowiem niejako ‘na miejscu’, gotowi do zlecenia czynności po negocjacjach cenowych lub bez ich prowadzenia. Tymczasem przycią- ganie klientów kojarzy się po pierwsze - z aktywnym działaniem notariusza poprzez reklamowanie swojej ofert cenowej, po drugie - oferty takie z założenia kierowane są nie do klienta już zdecydowanego conajmniej do negocjacji cenowych z notariuszem, ale do wiadomości publicznej, a więc do klienta potencjalnego, wpływając na doko- nanie przez niego wyboru notariusza w sposób sprzeczny z uczciwą konkurencją.” W konsekwencji, Sąd Okręgowy stanął na stanowisku,
danym wypadku: „nie było podstawy faktycznej do nałożenia na Radę kary pieniężnej.” W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 14 maja 2003 r. pełnomocnik Prezesa UOKiK zarzuciła naruszenie: po pierwsze - art. 233 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c., „po- przez niedokonanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego i przekroczenie zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, zebranego przez Prezesa Urzędu w postępowaniu administracyjnym, w celu ustalenia istnienia antykonkurencyjnego porozumienia polegającego na zamieszczeniu w Kodeksie Etyki Zawodowej Notariu- sza postanowienia z § 26 pkt 2, a także poprzez brak wskazania w uzasadnieniu wy- roku przyczyn, dla których Sąd odmówił mocy dowodowej dowodom zebranym w postępowaniu administracyjnym, co miało wpływ na wynik postępowania i doprowa- dziło do naruszenia prawa materialnego”, ponieważ „zastosowanie dostępnych me- tod wykładni tego postanowienia, w tym także wykładni logicznej i systemowej, może prowadzić tylko do jednego wniosku (...),
pkt 2 Kodeksu Etyki nie może chodzić o nic innego, jak tylko o wynagrodzenie niższe od wynagrodzenia maksy- malnego według stawek określonych w powołanym rozporządzeniu”; po drugie - art. 47931 § 3 k.p.c. oraz art. 11 ust. 1 w związku z art. 67 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, „przez wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w ten sposób, że oznaczało to umorzenie postępowania administracyjnego, a więc z pominięciem rozstrzygnięcia merytorycznego sprawy, podczas gdy treść uzasadnienia wyroku wskazuje, iż Sąd de facto nie stwierdził stosowania praktyki ograniczającej konku- rencję, co miało wpływ na wynik postępowania”; po trzecie - „art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji dookreślonego przez normę § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki, przez ich błędną wykładnię” - bowiem „przepis art. 3 ustawy (...) o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (...) zawiera określenie tzw. generalnej klauzuli stanowiącej 6 podstawę oceny działań podejmowanych w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej jako czynów nieuczciwej konkurencji. Formułowanie opisu jakiegokol- wiek ‘nienazwanego czynu nieuczciwej konkurencji’ wymaga zatem analizy jego znamion z punktu widzenia art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Sąd wspomniał o art. 3 ust. 1 ustawy (...), nie uwzględnił jednak w swej analizie jego treści i dokonał wykładni postanowienia § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki w oderwaniu od klauzuli generalnej”; po czwarte - art. 5 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsu- mentów, „przez jego niewłaściwe zastosowanie poprzez uznanie, iż działanie Krajo- wej Rady Notarialnej, polegające na zawarciu antykonkurencyjnego porozumienia polegającego na zamieszczeniu postanowienia w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki, nie nosi znamion praktyki ograniczającej konkurencję.” W konsekwencji, w kasacji sformuło- wany został wniosek o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz Prezesa UOKiK od Krajowej Rady Notarialnej kosztów postępowania kasacyjnego i postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie wedle norm przepisanych albo o zmianę zaskar- żonego wyroku w całości i oddalenie odwołania Krajowej Rady Notarialnej oraz za- sądzenie na rzecz Prezesa UOKiK od Krajowej Rady Notarialnej kosztów postępo- wania kasacyjnego i postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie wedle norm przepisanych. Równocześnie pełnomocnik Prezesa UOKiK wskazała, że oko- licznością uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania są występujące w tej sprawie istotne zagadnienia prawne, które wymagają rozstrzygnięcia: Po pierwsze, konieczność odpowiedzi na pytanie, czy fakt zamieszczenia § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki postanowienia, w myśl którego uznaje się, że ‘przyciąganie klientów poprzez zaproponowanie niższego wynagrodzenia’ z tytułu świadczenia usług notarialnych za przejaw nieuczciwej konkurencji, będący szczególnie rażącym jej przypadkiem - stanowi praktykę ograniczającą konkurencję w postaci porozumie- nia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumen- tów - jeśli zważyć, że „niezależnie od przyciągania klientów poprzez ‘reklamowanie swojej oferty cenowej’ istnieją przecież inne sposoby przyciągania klientów. O przy- ciąganiu klienta można mówić także wówczas, gdy notariusz, w toku dokonywania ustaleń co do rodzaju czynności, treści poszczególnych postanowień aktu notarialne- go, a także wysokości opłaty - zgadza się na ustalenie opłaty na poziomie niższym niż wg stawki maksymalnej, co powoduje sfinalizowanie transakcji. Klient niezado- 7 wolony z odmowy obniżenia wysokości opłaty może opuścić kancelarię bez dokona- nia czynności i udać się do innej, jeżeli oczywiście będzie mógł liczyć na to, że nie w każdej kancelarii notariusz zażąda opłaty maksymalnej. Szansę taką może zapewnić konkurencja na rynku usług notarialnych.” Po drugie, konieczność dokonania oceny treści § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki z punktu widzenia art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, bowiem „Sąd pominął całkowicie tę płaszczyznę rozważań, a mają one w niniejszej sprawie znaczenie istotne z uwagi na fakt, że działania opisane w tym postanowieniu uznane przecież zostały w tym Kodeksie za czyn nieuczciwej konkurencji”, przy czym w ka- sacji wyrażona została opinia, że „fakt określenia przez Ministra Sprawiedliwości w rozporządzeniu maksymalnych stawek opłaty notarialnej, wyklucza zasadność uzna- nia przez Krajową Radę Notarialną działań polegających na proponowaniu przez notariuszy ich klientom opłaty na poziomie niższym niż próg wytyczony rozporządze- niem Ministra Sprawiedliwości - za czyn nieuczciwej konkurencji. (...) natomiast uznanie takich działań przez Krajową Radę Notarialną w uchwalonym przez nią Ko- deksie Etyki za czyn nieuczciwej konkurencji i wprowadzenie tym samym zakazu pobierania wynagrodzenia niższego, stanowiło zawarcie niedozwolonego porozu- mienia w rozumieniu art. 4 pkt 4 ustawy antymonopolowej, tj. praktyki ograniczającej konkurencję z art. 5 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.” W odpowiedzi na kasację Krajowa Rada Notarialna wniosła o jej oddalenie, podzielając w całości poglądy prawne wyrażone przez Sąd Okręgowy w uzasadnie- niu zaskarżonego wyroku i podkreślając w szczególności,
rozpoznawanej spra- wie „ustalony stan faktyczny nie przystaje do hipotezy normy art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a zatem nie można mówić o jej na- ruszeniu.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Krajowa Rada Notarialna, będąca reprezentantem samorządu notarialnego (art. 38 Prawa o notariacie), uchwałą nr 19 z dnia 12 grudnia 1997 r., wydaną na podstawie art. 40 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie, przyjęła ‘Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza’, który wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1998 r. (§ 47 Kodeksu Etyki). W ‘Preambule’ Kodeksu Etyki pomieszczone zostało stwierdzenie, wedle którego „No- tariat jest niezbędnym uczestnikiem tworzenia i urzeczywistniania struktur prawnych 8 wolnego rynku. Notariusz zapewnia stronom bezpieczeństwo obrotu, a swoją pracę wykonuje w ramach wolnego zawodu, stosując przepisy obowiązującego prawa i przestrzegając zasad etyki i praw człowieka oraz dbając o godność zawodu”, a w konsekwencji: po pierwsze - „notariusz jest zobowiązany do przestrzegania podsta- wowych zasad moralnych, a także zasad etyki zawodowej objętych niniejszym Ko- deksem” (§ 1 Kodeksu Etyki); oraz po drugie - „naruszenie obowiązków wynikających z zasad objętych niniejszym Kodeksem stanowi uchybienie powadze i godności za- wodu, za które notariusz odpowiada dyscyplinarnie na podstawie art. 50 Prawa o notariacie” (§ 4 Kodeksu Etyki). Natomiast w Rozdziale
pkt 2 Kodeksu Etyki, w którym sformułowana została norma postępowania zakazująca co do zasady propo- nowanie przez notariuszy „niższego wynagrodzenia” za dokonanie czynności nota- rialnej, brak jest wyraźnego nawiązania do jakiegoś innego „wyższego wynagrodze- nia”, wbrew poglądowi prawnemu wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wy- 10 roku Sądu Okręgowego w Warszawie nie wynika, że jest to „norma pusta - bez treści normatywnej”. Przeciwnie, skoro sformułowane w Kodeksie Etyki Zawodowej Nota- riuszy zasady postępowania notariuszy służyć mają jedynie „dookreśleniu” (a nie zmianie) sposobu realizacji powszechnie obowiązujących przepisów prawnych, przeto zgodnie z regułami wykładni systemowej należy przyjąć,
pkt 2 Ko- deksu Etyki sformułowany został zakaz proponowania przez notariuszy „wynagro- dzenia niższego” od wynagrodzenia należnego za dokonanie określonych czynności notarialnych zgodnie ze stawkami taksy notarialnej ustalonej w trybie przewidzianym w art. 5 Prawa o notariacie. Oznacza to,
pkt 2 Kodeksu Etyki sformułowa- na została w istocie norma postępowania nakazująca notariuszom traktowanie „mak- symalnych stawek taksy notarialnej”, tak jakby w danym wypadku wchodziły w grę tzw. ceny sztywne (art. 537 § 1 k.c.), co pozostaje w oczywistej sprzeczności z dys- pozycją art. 5 Prawa o notariacie, który stanowi, iż „notariuszowi za dokonanie czyn- ności notarialnych przysługuje wynagrodzenie określone na podstawie umowy ze stronami czynności, nie wyższe niż maksymalne stawki taksy notarialnej właściwe dla danej czynności.” Po drugie, usługi notarialne świadczone są w warunkach prawnych wolnego rynku (na co wskazuje również jednoznacznie „Preambuła” do Kodeksu Etyki), a „cena” jest jednym z podstawowych czynników kształtujących prawidłowe funkcjono- wanie wolnego rynku. Dlatego, napiętnowanie w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki możliwości zaproponowania przez notariusza klientowi „niższego wynagrodzenia”, jako „szcze- gólnie rażącego przypadku nieuczciwej konkurencji” z tej przyczyny, że - obiektywnie rzecz biorąc - może to doprowadzić do (założonego wręcz w wypadku konkurencji rynkowej) skutku, który eufemistycznie określony został w tym kontekście jako „przy- ciąganie klientów” przez notariusza, pozostaje w oczywistej sprzeczności, z jednej strony, z zasadami funkcjonowania wolnego rynku, wobec naruszenia ustawowego zakazu stosowania porozumień, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie konkurencji na rynku usług notarialnych, a to poprzez ustalanie (bezpośrednio lub pośrednio) cen świadczonych usług notarialnych (art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów), bowiem w danym wypad- ku uchwała nr 19 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie „Ko- deksu Etyki Zawodowej Notariusza” ma znamiona prawne takiego „porozumienia”, rozumianego jako uchwała organu statutowego samorządu notarialnego (art. 4 pkt 4 lit. c ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów); a z drugiej strony - z dyspozycją 11 art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (stanowiącego, iż „czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta”), ponieważ sam ustawodawca przesądził o tym, że dla czynności notarialnych ustala się w drodze rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości maksymalne stawki taksy notarialnej, w granicach których notariusz ustala z klientem w drodze umowy wysokość przysługu- jącego mu wynagrodzenia (art. 5 Prawa o notariacie), a to już a priori wyklucza do- puszczalność wprowadzenia do Kodeksu Etyki generalnego zakazu proponowania przez notariuszy wynagrodzenia niższego aniżeli „maksymalne stawki taryfy notarial- nej”. W tym kontekście na podkreślenie zasługuje także i to,
uzasadnieniu za- skarżonego wyroku Sąd Okręgowy w sposób zupełnie dowolny przyjął założenie, jakoby użyty w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki zwrot „przyciąganie klientów” należało koja- rzyć jedynie z „aktywnym działaniem notariusza poprzez reklamowanie swojej oferty cenowej” i to w sytuacji, gdy jest ona kierowana „nie do klienta już zdecydowanego co najmniej do negocjacji cenowych z notariuszem, ale do wiadomości publicznej” - tymczasem taka interpretacja nie jest zgodna ani z literalnym brzmieniem § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki, ani też z postanowieniem § 27 Kodeksu Etyki, wedle którego „do działań nieuczciwej konkurencji zalicza się również uprawianie reklamy osobistej, w jakiejkolwiek postaci.” Po trzecie, formułowanie katalogu wiążących dla członków korporacji zawo- dowej (w danym wypadku dla notariuszy) zasad etycznych jest zadaniem wyjątkowo trudnym. Nie powinny się bowiem pośród nich znaleźć nie tylko postanowienia oczy- wiście sprzeczne z prawem lub nieetyczne, lecz także i takie, które są etycznie dwu- znaczne lub po prostu niejasne. Tymczasem, dyspozycja § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki okazuje się nie tylko oczywiście niezgodna z obowiązującym porządkiem prawnym, lecz także jest ona równocześnie nieetyczna z tej przyczyny, że zupełnie traci z pola widzenia interesy klientów notarialnych, czym nota bene zasadniczo różni się od in- nych postanowień Kodeksu Etyki, dotyczących również kwestii wysokości wynagro- dzenia należnego za dokonanie czynności notarialnych (np. od postanowienia § 26 pkt 3 Kodeksu Etyki, wedle którego nieuczciwa konkurencja zawodowa notariuszy przejawiać się może w „stałym stosowaniu, w zależności od przewidywanych korzy- ści własnych, niższych stawek wynagrodzenia w odniesieniu do klientów lepiej sytu- owanych materialnie, a wyższych - w odniesieniu do klientów gorzej sytuowanych”). 12 Po czwarte, wychodząc z błędnego założenia, że dyspozycja § 26 pkt 2 Ko- deksu Etyki jest „normą pustą - bez treści normatywnej”, w uzasadnieniu zaskarżone- go wyroku Sąd Okręgowy stwierdził równocześnie w sposób zupełnie dowolny, że: „nie przekonały Sądu do koncepcji wyrażone w decyzji ustalenia postępowania ad- ministracyjnego wskazujące na prowadzenie przez poszczególne izby notarialne kontroli dla sprawdzenia, czy notariusze nie nadużywają prawa do obniżania wyna- grodzenia w stosunku do maksymalnego.” Tymczasem, na co słusznie zwrócił uwagę Prezes UOKiK w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia 20 maja 2002 r. „przeciwnie, takie sformułowanie § 26 pkt 2 Kodeksu powoduje, że notariusz, w oba- wie przed działaniami niezgodnymi z Kodeksem i w celu uniknięcia ewentualnego postępowania dyscyplinarnego, nie będzie proponował klientom opłaty za czynność notarialną niższej niż maksymalna, określona w rozporządzeniu Ministra Sprawiedli- wości. Na takie w praktyce rozumienie postanowienia Kodeksu wskazują wspomnia- ne wcześniej uwagi i zarządzenia formułowane przez notariuszy wizytujących kan- celarie notarialne.” Co więcej, o tym, że sformułowanie § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nie powinno być traktowane jako rezultat przypadkowego lapsusu, świadczy dobitnie praktyka organów samorządu notarialnego, zmierzająca do ograniczenia możliwości oferowania przez notariuszy niższych stawek wynagrodzeń za dokonanie czynności notarialnych aniżeli maksymalne stawki taryfy notarialnej, co znalazło wyraz także w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, a w szczególności w wyroku z dnia 26 lutego 2004 r., mocą którego uchylona została uchwała [...] Rady Izby Notarialnej w P. z dnia 4 lipca 2003 r. w sprawie wszczynania przez Radę Izby Notarialnej postę- powań wyjaśniających w stosunku do notariuszy praktykujących stałe i nagminne pobieranie rażąco niskich wynagrodzeń za dokonywane czynności notarialne oraz w stosunku do notariuszy nagminnie dokonujących czynności poza lokalem kancelarii (III SZ 2/03) oraz w wyroku z dnia 26 lutego 2004 r., mocą którego uchylona została uchwała [...] Krajowej Rady Notarialnej z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie zakazu uczestniczenia przez notariuszy w przetargach lub konkursach na czynności nota- rialne (III SZ 4/03) - zważywszy na to,
tym ostatnim wypadku przedmiotem przetargu jest właśnie cena za dokonanie czynności notarialnej. Tym samym, trafne okazały się podniesione w kasacji zarzuty: po pierwsze - naruszenia art. 233 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c., „poprzez niedokonanie wszechstron- nej oceny materiału dowodowego i przekroczenie zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, zebranego przez Prezesa Urzędu w postępowaniu administracyjnym, 13 w celu ustalenia istnienia antykonkurencyjnego porozumienia polegającego na za- mieszczeniu w Kodeksie Etyki Zawodowej Notariusza postanowienia § 26 pkt 2, a także poprzez brak wskazania w uzasadnieniu przyczyn, dla których Sąd odmówił mocy dowodowej dowodom zebranym w postępowaniu administracyjnym, co miało wpływ na wynik postępowania i doprowadziło do naruszenia prawa materialnego”; oraz po drugie - naruszenia art. 47931 § 3 k.p.c. i art. 11 ust. 1 w związku z art. 67 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, „przez wydanie orzeczenia zmieniają- cego decyzję w ten sposób, że oznaczało to umorzenie postępowania administracyj- nego, a więc z pominięciem rozstrzygnięcia merytorycznego sprawy, podczas gdy treść uzasadnienia wyroku wskazuje, iż Sąd de facto nie stwierdził stosowania prak- tyki ograniczającej konkurencję, co miało wpływ na wynik postępowania.” Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.