III SK 26/04

Wyrok z dnia 14 kwietnia 2004 r. III SK 26/04 Nieważność postępowania zachodzi (art. 379 pkt 4 k.p.c.), gdy w sądzie okręgowym w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego orzekał sędzia sądu rejonowego delegowany na podstawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), któremu Minister Sprawiedliwości nie przyznał prawa przewodniczenia (art. 46 § 1 tego Prawa). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2004 r. sprawy z odwołania Zarządu Budynków Komunalnych Spółki z o.o. w Z. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o wymierzenie kary pienięż- nej, na skutek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 27 lutego 2003 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie w zakresie objętym roz- prawą przed Sądem Okręgowym w Warszawie-Sądem Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzy- gnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Decyzją z 30 listopada 2001 r. [...] Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes UOKiK), po zakończeniu postępowania wszczętego z urzędu nałożył na Zarząd Budynków Komunalnych Spółkę z o.o. w Z. z tytułu niewy- konania w okresie od 24 maja 2001 r. do 30 listopada 2001 r., to jest za 191 dni zwłoki, decyzji Prezesa UOKiK z 31 marca 2000 r. [...], karę pieniężną w wysokości 22.920 euro, co stanowi równowartość 88.342 złotych, licząc po 120 euro za każdy 2 dzień zwłoki w wykonaniu decyzji. Jako podstawę nałożenia kary wskazał art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów. W uzasadnieniu Prezes UOKiK podniósł, że decyzja [...] z 31 marca 2000 r. wydana została pod rządami ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (jednolity tekst: Dz.U. z 1999 r. Nr 52, poz. 547). Sąd Antymonopolowy wyrokiem z 14 lutego 2001 r. oddalił odwołanie ZBK Spółki z o.o. od tej decyzji. Z dniem 1 kwietnia 2001 r. weszła w życie nowa ustawa antymonopolowa - ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochro- nie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319). Zgodnie z jej art. 113, postępowania wszczęte na podstawie przepisów ustawy o przeciwdziałaniu prakty- kom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów prowadzi się na podsta- wie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. O bezwzględnie obo- wiązującym zakazie nadużywania pozycji dominującej stanowi art. 8 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a jej art. 8 ust. 2 pkt 6 jest odpowiednikiem art. 5 ust. 1 pkt 6 poprzednio obowiązującej ustawy. W decyzji [...] z 31 marca 2000 r. organ antymonopolowy nakazał ZBK Spółce z o.o. zaniechanie stosowania praktyk monopolistycznych, uznając, że nieokreślenie w umowie najmu jednolitych i czytelnych kryteriów mających wpływ na zmianę czynszu stanowi nadużycie pozycji dominującej na lokalnym rynku wynajmu lokali użytkowych. Zadaniem organów an- tymonopolowych jest kontrola wykonalności decyzji organu antymonopolowego oraz wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Według Prezesa UOKiK w niniejszej sprawie bezsporne jest, że działania ZBK Spółki z o.o. były i nadal są niezgodne z ustawą antymonopolową. Przedsiębiorca ten nie zmierza do zaniechania stosowania bezwzględnie zabronionej praktyki wskazanej w decyzji i wy- roku. Bezsporne jest, że ZBK Spółka z o.o. nie zaniechała nadużywania pozycji dominującej. Proponowane przez tę Spółkę z o.o. nowe brzmienie odpowiednich postanowień umowy odbiega od stanowiska organu antymonopolowego zawartego w decyzji, popartego prawomocnym wyrokiem Sądu Antymonopolowego. Organ antymonopolowy zobowiązał przedsiębiorcę do określenia w umowie najmu jednolitych i czytelnych kryteriów mających wpływ na zmianę wysokości czynszu i do określenia limitu podwyższenia czynszu. Brak dołożenia należytej sta- ranności w tym zakresie nie zwalnia powoda z obowiązku wykonania prawo- mocnej decyzji Prezesa UOKiK. W ocenie Prezesa UOKiK wyjaśnienia, iż ZBK Spółka z o.o. oczekuje stosownej uchwały Zarządu Miasta Z., potwierdzają, że 3 działania przedsiębiorcy są nadal sprzeczne z prawem i naruszają normy prawne, a ponadto nie potwierdzają zamiaru wykonania prawomocnego wyroku Sądu i decy- zji Prezesa UOKiK. ZBK Spółka z o.o. nie dokonała zmian w umowach najmu i nie określiła, jakie przyjęto kryteria i zasady zmian wysokości czynszu. Zdaniem Prezesa UOKiK w niniejszym postępowaniu istotne jest, że zasady funkcjonowania rynku najmu lokali użytkowych, szczególnie niezgodne z prawem zmiany wysokości czynszu, w końcowym rezultacie znajdują odzwierciedlenie w relacjach z konsu- mentami, bo to oni obciążani są bezpośrednio kosztami działania przedsiębiorców wynajmujących lokale użytkowe w celu prowadzenia działalności gospodarczej na terenie Gminy Z. Nałożona na ZBK Spółkę o.o. kara pieniężna jest adekwatna do stopnia zawinienia. Poprzednia decyzja Prezesa UOKiK oraz wyrok Sądu Antymo- nopolowego precyzyjnie określały, jakie działanie przedsiębiorcy jest naganne. Przy dołożeniu należytej staranności przedsiębiorca mógł zmienić brzmienie umowy najmu. Wprowadzane przez przedsiębiorcę kolejne aneksy do umowy najmu odbie- gały od wskazanych przez organ antymonopolowy. Tym samym, w ocenie Prezesa UOKiK, ZBK Spółka z o.o. świadomie nie wykonywała decyzji [...] i wyroku Sądu Antymonopolowego oddalającego odwołanie od tej decyzji. Prezes UOKiK wskazał, iż karę pieniężną nałożoną na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o ochronie kon- kurencji i konsumentów liczy się za każdy dzień zwłoki w wykonaniu decyzji na- kazującej zaniechanie stosowania zabronionych praktyk. Uznając, że okres dwóch miesięcy jest okresem wystarczającym na dostosowanie się do zaleceń organu antymonopolowego, okres niewykonania ostatecznej decyzji i prawomoc- nego wyroku wynosi w analizowanym stanie faktycznym 191 dni zwłoki. Zarząd Budynków Komunalnych [...] wniósł odwołanie od powyższej decy- zji do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, domagając się zmiany zaskarżonej decyzji w całości i jej uchylenia. W uzasadnieniu powódka podniosła następujące zarzuty: naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 8, 102, 104 i 113 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez przyjęcie, że występują przesłanki określone w tych przepisach warunkujące nałożenie na powódkę kary pieniężnej w nieadekwatnej do zawinienia wysokości, a ponadto sprzeczność istotnych usta- leń Prezesa UOKiK z treścią zebranego w sprawie materiału poprzez przyjęcie, że powódka nie dokonała zmian stosownych postanowień umowy najmu zgodnie z zaleceniami decyzji Prezesa UOKiK z 31 marca 2000 r. 4 Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyro- kiem z 27 lutego 2003 r. [...] oddalił odwołanie Zarządu Budynków Komunalnych Spółki z o.o. w Z. od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 30 listopada 2001 r. [...]. Sąd Okręgowy uznał za zasadny argument decyzji Prezesa UOKiK, że nowa ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w art. 102 ust. 1 ustanawia normę kompetencyjną dającą prawo naliczania kar pieniężnych w stosunku do tego przed- siębiorcy, który nie wykonał prawomocnych decyzji organu antymonopolowego nawet wtedy, gdy decyzje te uprawomocniły się pod rządami ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów. Wniosek przeciwny prowadziłby - zdaniem Sądu - do naruszenia na- czelnej zasady praworządności, której istotą jest dobrowolne respektowanie lub przymusowa egzekucja prawomocnych wyroków lub decyzji, także za pośrednic- twem nakładanych kar pieniężnych. Bezpośrednim odzwierciedleniem tej zasady jest norma art. 112 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, która stanowi o do- puszczalności ustalania kary pieniężnej, o której mowa w art. 104, z uwzględnie- niem okoliczności naruszenia przepisów także ustawy antymonopolowej z 24 lu- tego 1990 r. W ocenie Sądu okoliczności naruszenia przepisów tej ustawy nie były co do zasady podważane przez żadną ze stron w rozpoznawanej sprawie, tym bar- dziej że zostały stwierdzone prawomocnymi decyzjami odpowiednich organów. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył w całości kasacją pełnomocnik powódki. Kasacja została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewła- ściwe zastosowanie art. 102, 112 i 113 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz błędną wykładnię art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów. Zdaniem skarżącej, prawidłowe zastosowanie powyższych przepisów wymaga wykładni obowiązujących przepisów prawa antymonopolowego i rozstrzy- gnięcia, czy postanowienia działu VI ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, w szczególności art. 102, mają zastosowanie również do decyzji wydanych przed wejściem w życie tej ustawy, jak również, czy art. 112 i 113 stanowią samodzielną podstawę do nakładania na przedsiębiorcę kar pieniężnych z tytułu niewykonania decyzji Prezesa UOKiK. Ponadto, zdaniem powódki, zaskarżony wyrok - poprzez błędną wykładnię art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów, 5 polegającą na przyjęciu, że powódka zarządzająca powierzonym mieniem Gminy Z. stosuje praktykę monopolistyczną poprzez narzucanie uciążliwych warunków umów i z tego tytułu uzyskuje nieuzasadnione korzyści - oczywiście narusza prawo. Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przeka- zanie sprawy Sądowi Okręgowemu-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 39311 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w grani- cach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Nieważność postępowania zachodzi między innymi wówczas, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy (art. 379 pkt 4 k.p.c.). W pierwszej kolejności ustalenia i rozważenia wymagało zatem - z urzędu - czy skład sądu rozpoznającego niniejszą sprawę odpowiadał przepisom prawa. Chodziło przy tym nie tylko o zgodność składu sądu z przepisami prawa pro- cesowego (np. art. 47 k.p.c.), ale także - a nawet przede wszystkim - z przepisami ustrojowymi. Zgodnie z art. 47 § 3 k.p.c., w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w Warszawie - Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów, rozpoznającym w pierw- szej instancji sprawy z zakresu ochrony konkurencji, sąd orzeka w składzie jednego sędziego. Przepisy ustrojowe (ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju są- dów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) wyraźnie stanowią, że powinien być to sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie. Z treści zaskarżonego kasacją wy- roku wynika natomiast, że w rozpoznawanej sprawie jednoosobowemu składowi orzekającemu sądu - Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - przewodniczył sędzia sądu rejonowego. Sędzia może i powinien wykonywać władzę sądowniczą w sądzie, w którym ma swoje miejsce służbowe (art. 55 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych). Wy- jątki od zasady, że sędzia powinien orzekać w sądzie, w którym ma wyznaczone miejsce służbowe (siedzibę), pozwalające na orzekanie w danym sądzie przez sę- dziego innego sądu, są ściśle reglamentowane ustawowo. Zasady orzekania sędzie- 6 go w innym sądzie określa między innymi art. 46 § 1 Prawa o ustroju sądów pow- szechnych. Zgodnie z tym przepisem, w składzie sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu; sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądu; Minister Sprawiedliwości może jednak przyznać sędziemu sądu rejonowego, delegowanemu do sądu okręgowego, prawo przewodniczenia w sprawach rozpo- znawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego. Z przepisu tego wynika generalna zasa- da, że sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądzącego w sądzie wyższym, chyba że Minister Sprawiedliwości przyzna takiemu sędziemu (co dotyczy tylko sędziów sądu rejonowego delegowanych do sądu okręgowego) prawo przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez sąd okręgowy w pierwszej in- stancji między innymi w składzie jednego sędziego. Naruszenie tej zasady ustrojowej powoduje nieważność postępowania cywilnego. Ponieważ w aktach rozpoznawanej sprawy brak było informacji o tym, czy przewodniczący składu sądzącego, będący sędzią sądu rejonowego, dysponował upoważnieniem do orzekania w sądzie okręgowym, a zwłaszcza upoważnieniem do przewodniczenia składowi orzekającemu w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd, Sąd Najwyższy zwrócił się do Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie o wyja- śnienie tej kwestii. W odpowiedzi Prezes Sądu Okręgowego wyjaśnił, że przewodni- czący składowi sędziowskiemu sędzia Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy posia- dał jedynie delegację Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie udzieloną na pod- stawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszech- nych. Zgodnie z tym przepisem, prezes sądu okręgowego, po uzyskaniu zgody kole- gium sądu okręgowego, może delegować sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego do pełnienia obowiązków sędziego na obszarze właściwości tego samego sądu okręgowego, jednakże na czas nie dłuższy niż miesiąc w ciągu roku. W przepisie tym przewidziano instytucję tzw. małej delegacji, czyli delegowania sę- dziego sądu rejonowego, w ramach okręgu sądowego, przez prezesa sądu okręgo- wego do pełnienia obowiązków sędziego w innym sądzie. Delegowanie to - dotyczą- ce pełnienia obowiązków sędziego, przez okres nie dłuższy niż jeden miesiąc w ciągu roku, tylko za zgodą kolegium sądu i tylko w granicach okręgu sądowego - nie może jednak obejmować sytuacji, która - wbrew zasadzie wynikającej z art. 46 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych - oznaczałaby przyznanie sędziemu sądu re- jonowego, delegowanemu do sądu okręgowego przez prezesa sądu okręgowego, 7 prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej in- stancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sę- dziego. Sprzeciwia się bowiem temu zasada, że sędzia sądu niższego nie może być przewodniczącym składu sądzącego w sądzie wyższym, a jedyny od niej wyjątek dotyczy przyznania sędziemu sądu rejonowego przez Ministra Sprawiedliwości (a więc nie przez prezesa sądu okręgowego, nawet za zgodą kolegium sądu okręgowe- go) prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez sąd okręgowy w pierwszej instancji między innymi w składzie jednego sędziego. W odniesieniu do sędziego sądu rejonowego delegacja prezesa sądu okręgo- wego może dotyczyć jedynie sytuacji delegowania tego sędziego do pełnienia obo- wiązków sędziego w innym sądzie rejonowym albo do pełnienia obowiązków w są- dzie okręgowym, ale bez prawa przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez sąd okręgowy w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego (co de facto oznacza delegowanie do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie okręgowym w sprawach rozpoznawanych w pierw- szej lub w drugiej instancji w składach zawodowych, jednak bez prawa przewodni- czenia składowi sądzącemu). W wyroku Sądu Najwyższego z 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97 (OSNC 1998 nr 5, poz. 81; OSP 1998 nr 5, poz. 93 z glosą A. Szpunara; Palestra 1998 nr 9- 10, s. 202 z glosą A. Zielińskiego), uznano, że wzięcie przez Sąd Najwyższy z urzędu pod rozwagę nieważności postępowania (art. 39311 k.p.c.) dotyczy tylko nie- ważności postępowania przed sądem drugiej instancji (podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z 10 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP 1999 nr 3, poz. 58 z glosą W. Broniewicza). W rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie-Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów jako Sądem pierwszej instancji, ponieważ kasacja przy- sługiwała bezpośrednio od wyroku Sądu pierwszej instancji do Sądu Najwyższego. Stwierdzenie z urzędu nieważności postępowania w zakresie obejmującym rozprawę poprzedzającą wydanie zaskarżonego wyroku (oraz samo zaskarżone orzeczenie) czyni zbędnym rozważanie przez Sąd Najwyższy zasadności przytoczo- nych w kasacji jej podstaw i ich usprawiedliwienia. Należy jednak zwrócić uwagę, że w kwestii możliwości nałożenia kar pieniężnych na podstawie ustawy z dnia 15 grud- nia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów w odniesieniu do stanów faktycz- 8 nych sprzed jej wejścia w życie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 marca 2004 r., w sprawie III SK 19/04. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie powołanego wyżej art. 393 11 § 1 k.p.c. oraz art. 393 13 § 1 w związku z art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================