Uchwała z dnia 27 kwietnia 2004 r. II UZP 2/04 Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Andrzej Kijowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2004 r. sprawy z wniosku Krystyny W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w G. o podjęcie wypłaty emerytury, na skutek zagadnienia prawnego prze- kazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 8 grudnia 2003 r. [...] „Czy prawo do emerytury adwokata kontynuującego nieprzerwanie po dacie jego nabycia praktykę adwokacką ulega zawieszeniu bez względu na wysokość uzy- skiwanego przychodu na podstawie art. 103 ust. 2a ust. z dnia 17.12.1998 o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) ?" p o d j ą ł uchwałę: Prawo do emerytury adwokata kontynuującego nieprzerwanie praktykę adwokacką w kancelarii adwokackiej, po dacie jego nabycia, nie ulega zawie- szeniu na podstawie art. 103 ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. w emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353). U z a s a d n i e n i e Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę- pującego stanu faktycznego. Decyzją z dnia 23 stycznia 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G. ustalił wnioskodawczyni Krystynie W. wysokość świad- czenia emerytalnego przyznanego od dnia 25 lutego 2002 r. wyrokiem Sądu Okrę- gowego w Toruniu z dnia 16 maja 2002 r. [...], informując jednocześnie o zawiesze- 2 niu wypłaty tego świadczenia do czasu złożenia oświadczenia o przychodach osią- gniętych od dnia przyznania świadczenia. Po złożeniu żądanego oświadczenia, or- gan rentowy kolejną decyzją z dnia 19 marca 2003 r. odmówił wnioskodawczyni podjęcia wypłaty emerytury wobec kontynuowania przez nią działalności prowadzo- nej przed przyznaniem prawa do świadczenia. W odwołaniu skarżąca domagała się zmiany tej decyzji i wypłaty świadczenia emerytalnego od daty przyznania jej przez Sąd Okręgowy w Toruniu, a nadto zasądzenia od tej daty ustawowych odsetek do dnia zapłaty. Wyrokiem z dnia 4 września 2003 r. Sąd Okręgowy w Toruniu zmienił zaskar- żoną decyzję, zobowiązując organ rentowy do wznowienia wypłaty emerytury, zaś wniosek ubezpieczonej o odsetki przekazał organowi rentowemu do rozpoznania. W apelacji organ rentowy, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 103 ust. 2a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), wniósł o zmianę zaskarżo- nego wyroku i oddalenie odwołania. Sąd Apelacyjny powziął przy jej rozstrzyganiu wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym w trybie art. 391 k.p.c. zagadnieniu prawnym. W uzasad- nieniu postanowienia z dnia 8 grudnia 2003 r. Sąd ten wskazał, iż poza sporem w sprawie - w świetle prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 6 listopada 2002 r. [...] - pozostaje prawo ubezpieczonej do emerytury przyznanej jej na podstawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych. Do rozstrzygnięcia zatem pozostaje okoliczność, czy prawo to ulega zawie- szeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez ubezpieczoną z tytułu kontynuowania nieprzerwanie przed i po jego nabyciu indywidualnej praktyki adwokackiej w oparciu o przepis art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wobec zrównania - w sferze ubezpieczenia społecznego - sytuacji prawnej adwokatów z sytuacją pracowników, pojawiają się wskazane wyżej poważne wątpliwości prawne co do zakresu stosowania przepisu art. 103 ust. 2a ustawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego oczywiste jest, iż adwokaci - czy to wykonujący zawód indywidualnie, czy też w zespołach - nie są pracownikami w rozumieniu Ko- deksu pracy. Ich status bowiem reguluje w sposób wyczerpujący ustawa z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.). Analiza tego aktu prawnego prowadzi do wniosku, iż adwokaci jako grupa zawodowa nie zostali 3 objęci odrębnym systemem ubezpieczenia społecznego. Na mocy bowiem art. 24 ust. 1 ustawy adwokaci - członkowie zespołów adwokackich i ich rodziny mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świad- czeń i ich wysokości pracę w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywa- ne wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Na mocy zaś art. 37 ustawy regulacja ta obejmuje także adwokatów prowadzących indywidualne kancela- rie adwokackie. Wynika z powyższego, że ustawodawca rezygnując w odniesieniu do tej grupy zawodowej z tworzenia odrębnego systemu ubezpieczenia posłużył się konstrukcją fikcji prawnej, na mocy której adwokaci w zakresie zaopatrzenia emery- talnego nabywają uprawnienia i traktowani są tak jak pracownicy. Ten zabieg legisla- cyjny polegający na objęciu adwokatów pracowniczym ubezpieczeniem społecznym - jak to określił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 czerwca 1997 r., II UKN 200/97 (OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 311) - był wyrazem szczególnego uprzy- wilejowania adwokatów, w dacie bowiem jego zastosowania zakres przedmiotowy świadczeń przysługujących z tego systemu, jak i warunki wymagane do uzyskania niektórych świadczeń, były korzystniejsze w porównaniu do systemu ubezpieczenia innych osób samodzielnie zarobkujących. Konsekwentnie jednak, skoro adwokaci wykonujący zawód w każdej formie korzystają z pełni uprawnień należnych w sferze ubezpieczenia społecznego pracownikom, brak jest racjonalnych podstaw do przyję- cia, by w stosunku do tej grupy zawodowej nie miały zastosowania także i ograni- czenia, jakim systemowo podlegają pracownicy, którzy nabyli już prawo do świad- czeń, w tym także dotyczące zawieszenia prawa oraz zmniejszania wysokości świadczeń z powodu okoliczności i na warunkach określonych ustawą o emeryturach i rentach z FUS. W związku z powyższym odpowiednie zastosowanie do nich winien mieć również przepis art. 103 ust. 2a tej ustawy co prowadzi do wniosku iż również adwokat - pod rygorem zawieszenia prawa do emerytury - powinien przed dniem nabycia tego prawa zaprzestać prowadzenia praktyki adwokackiej. Istotne wątpliwo- ści prawne w powyższym zakresie rodzą się jednak w kontekście celu jakiemu służyć miała w zamiarze ustawodawcy powołana wyżej norma art. 103 ust. 2a ustawy. Jak się wydaje, bowiem ratio legis tego przepisu wprowadzonego dopiero z dniem 1 lipca 2000 r. przez art. 2 pkt 2 ustawy nowelizującej z 21 stycznia 2000 r. (Dz.U. Nr 9, poz. 118) była próba doraźnej walki ze wzrastającym bezrobociem uzasadniona potrzebą „zwolnienia" miejsc pracy przez osoby mające uprawnienia emerytalne, a więc po- 4 siadające już źródło utrzymania. Zjawisko bezrobocia zaś w przeważającej części ze swej istoty dotyczy rynku pracy podporządkowanej. Wobec powyższego do rozwa- żenia pozostaje, czy norma ta w istocie nie została skierowana jedynie do osób wy- konujących zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę, zwłaszcza, iż jej przepis expressis verbis mówi o „zatrudnieniu" oraz o „uprzednim rozwiązaniu stosunku pracy z pracodawcą", mimo iż w części wstępnej posługuje się ogólniejszym poję- ciem „emeryta", podobnie jak poprzedzający ją przepis ustępu 2, który bez wątpienia dotyczy wszystkich ubezpieczonych, którzy nabyli prawo do emerytury niezależnie od rodzaju ubezpieczenia jakiemu podlegali. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Aczkolwiek nie ma to przesądzającego znaczenia dla rozstrzygnięcia przed- stawionego zagadnienia prawnego wstępnie należy rozważyć, na tle obowiązującego stanu prawnego, zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu przez adwokatów. Ich sytuację prawną regulują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o ad- wokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), stanowiąc w art. 1, że adwokatura powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa. Zawód adwokata polegający na świadczeniu pomocy prawnej osobom fizycznym, podmiotom gospodarczym oraz jednostkom organizacyjnym wykonywany jest w kan- celarii adwokackiej, w zespole adwokackim oraz w spółce jawnej lub cywilnej z wy- łącznym udziałem adwokatów lub adwokatów i radców prawnych, albo w spółce ko- mandytowej, w której komplementariuszami są wyłącznie adwokaci lub adwokaci i radcowie prawni, a wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świad- czenie pomocy prawnej (art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 4a ust. 1 ustawy). Kwestię ubezpieczenia społecznego adwokatów - członków zespołów i ich ro- dzin reguluje w dalszym ciągu art. 24 (w części stracił on moc - o czym dalej), który stanowił w ustępie 1, iż adwokaci (członkowie zespołów) i ich rodziny mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, wskazując, iż przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości, pracę w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzy- mywane wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. 5 Konsekwencją tej regulacji było to, iż składki na ubezpieczenie społeczne opłacały zespoły adwokackie, spółki jawne i komandytowe, natomiast adwokaci wy- konujący zawód w kancelariach adwokackich lub w spółkach cywilnych opłacali składki osobiście. Te zasady ubezpieczenia społecznego adwokatów - członków ze- społów i ich rodzin stosuje się odpowiednio do adwokatów wykonujących zawód w kancelarii adwokackiej oraz w wymienionych wyżej spółkach (art. 37 ustawy). Nie- zależnie od tego, w jakiej formie prawnej adwokat wykonuje zawód, ma na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia, z tym że w przypadku adwokatów wykonujących zawód w kancelarii adwokackiej oraz w spółkach wymie- nionych w art. 4a ust. 1 ustawy, zasady te stosuje się „odpowiednio". Rozważając tę problematykę Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sę- dziów z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91 (OSNCP 1992 nr 5, poz. 66), stwier- dził, że „adwokat, który wykonuje zawód indywidualnie, na podstawie art. 4 ust. 3 ustawy z 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze i ma uprawnienia emerytalne, pod- lega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z art. 24 w związku z art. 37 tej ustawy". W uzasadnieniu tego stanowiska powołano się na zasady wynikające z art. 24 i 37 ustawy oraz art. 2 i 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme- rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i zagwarantowane ustawowo prawo adwokatów, także wykonujących zawód indywidualnie, do korzy- stania z pełnego zakresu świadczeń należnych pracownikowi, przy obciążeniu obo- wiązkiem świadczeń w ramach tego systemu w postaci składek. Wyrażono również pogląd, że objęcie adwokatów ubezpieczeniem pracowniczym było wyrazem ich uprzywilejowania, a jakiekolwiek zmiany w tym zakresie wymagają interwencji usta- wodawczej. W obecnym stanie prawnym, uwzględniającym zmiany w ustawie - Prawo o adwokaturze, formy organizacyjne działalności adwokatów reguluje art. 4a ust. 1 (poprzednio art. 4 ust. 3 ustawy). Wyłączone jest wykonywanie zawodu przez adwo- kata, między innymi jeżeli pozostaje w stosunku pracy, poza sytuacją, gdy pracuje on w ramach stosunku pracy jako pracownik naukowy i naukowo-badawczy (art. 4 b ust. 1, pkt 1 i ust. 3 ustawy). Odnosząc się do treści art. 24 i 37 Prawa o adwokaturze, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 marca 1997 r., II UKN 44/97 (OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 23), stwierdził, że przepisy te nie uznają adwokatów za pracowników, ich pracy w zespo- łach za zatrudnienie, a ich dochodów za wynagrodzenie, przyznając im jedynie 6 prawo do świadczeń w nich wymienionych na równi z pracownikami. Podobny pogląd zawiera wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2001 r., I PKN 535/00 (OSNP 2003 nr 12, poz. 287). Stwierdzono w nim, że „adwokat nie jest pracownikiem zespołu ad- wokackiego, którego jest członkiem”, wskazując, iż „nie ma podstaw do wnioskowa- nia z przepisów określających niektóre uprawnienia adwokatów, jak prawo do urlopu wypoczynkowego i ubezpieczenia społecznego oraz określających zasady wykony- wania zawodu w ramach zespołu adwokackiego, że w ten sposób nastąpiło ustawo- we (z mocy prawa) ukształtowanie stosunku pracy, w którym - z oderwaniem od istoty wykonywanego przez adwokatów zawodu - w każdym przypadku każdy adwo- kat byłby pracownikiem, a zespół jego pracodawcą”. W orzecznictwie i w doktrynie przyjęty był jednolity pogląd, że objęcie adwokatów na równi z pracownikami prawem do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz z tytułu ubezpieczenia społecznego nie czyni ich eo ipso pracownikami. Oceniając aktualność przedstawionych rozważań trzeba przytoczyć obecne uregulowania prawne, szczególnie zawarte w ustawie o systemie ubezpieczeń spo- łecznych. Według ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) ubezpieczenia społeczne obejmują: ubezpieczenia emerytalne, rentowe, w razie choroby i macierzyństwa (chorobowe) oraz z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (wypadkowe), a ustawa określa między innymi zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym, a także za- sady ustalania składek na ubezpieczenie społeczne oraz podstaw ich wymiaru (art. 1 i 2 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy). W myśl art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy obowiązkowo ubezpie- czeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów. Rozważe- nia w związku z tym wymaga, czy w zakresie ubezpieczenia społecznego adwokatów nie nastąpiły inne zmiany, poza tymi, które dotyczą pracowników i czy w związku z tym adwokaci na potrzeby tego ubezpieczenia traktowani winni być de iure w dal- szym ciągu jak pracownicy. Należy zwrócić uwagę, że w katalogu osób fizycznych podlegających obo- wiązkowo temu ubezpieczeniu nie wymienia się adwokatów. Nie wydaje się również, aby adwokata można było traktować jako „osobę prowadzącą pozarolniczą działal- ność". Na podstawie bowiem art. 8 ust. 6 ustawy, za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się między innymi osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepi- 7 sów szczególnych oraz osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.