III SZP 3/04

Uchwała z dnia 16 września 2004 r. III SZP 3/04 Przewodniczący SSN Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Herbert Szurgacz, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew- skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 września 2004 r. sprawy z wniosku Państwowej Komisji Wyborczej przeciwko Partii Zieloni Rzeczypospolitej Polskiej o wykreślenie z ewidencji, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie z dnia 26 lutego 2004 r. [...] „Jakie skutki prawne wywołuje złożenie przez partię polityczną sprawozdania określonego w art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (tj. Dz.U. z 2001 r., Nr 79, poz. 837 ze zm.) po terminie wskazanym w tym przepisie i po złożeniu przez Państwową Komisję Wyborczą wniosku do Sądu o wykreślenie tej partii z ewidencji (art. 38 c ust. 1 cyt. ustawy):

1. czy PKW winna orzec o odrzuceniu spóźnionego sprawozdania i jeżeli tak, jaki to ma wpływ na złożony w Sądzie wniosek o wykreślenie partii politycznej z ewi- dencji ?,
2. czy też fakt wcześniejszego złożenia wniosku do Sądu o wykreślenie partii politycznej z ewidencji pozbawia skutków prawnych sprawozdania złożonego po tym terminie ?” p o d j ą ł uchwałę: Państwowa Komisja Wyborcza powinna odrzucić sprawozdanie finanso- we partii politycznej za rok 2001, złożone po terminie określonym w art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.), także wówczas, gdy uprzednio wystąpiła do sądu z wnioskiem o wykreślenie wpisu tej partii z ewidencji. W takim przy- padku sąd umarza postępowanie. 2 U z a s a d n i e n i e Przytoczone w sentencji postanowienia zagadnienia prawne powstały na tle następującego stanu faktycznego. W dniu 20 sierpnia 2002 r. Państwowa Komisja Wyborcza (PKW) wystąpiła do Sądu Okręgowego w Warszawie z wnioskiem o wy- kreślenie partii politycznej Zieloni Rzeczpospolitej Polskiej, podnosząc, że partia ta nie złożyła do dnia 2 kwietnia 2002 r. sprawozdania finansowego za rok
3. Tym samym naruszyła art. 38 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa”, przewidujący obowiązek przedłożenia Państwowej Komisji Wyborczej przez partie polityczne sprawozdania finansowego do dnia 31 marca każdego roku. W dniu 29 sierpnia 2002 r. do Państwowej Komisji Wyborczej wpłynęło spra- wozdanie o źródłach pozyskiwania środków finansowych przez partię polityczną Zieloni Rzeczpospolitej Polskiej wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia. W uzasadnieniu wniosku partia ta podniosła, że złożyła sprawozdanie fi- nansowe w ustawowym terminie, jednakże nie do Państwowej Komisji Wyborczej, lecz do Sądu Okręgowego w Warszawie. Sąd ten zwrócił partii Zieloni Rzeczpospo- litej Polskiej sprawozdanie w sierpniu 2002 r., pouczając ją jednocześnie o właściwo- ści Państwowej Komisji Wyborczej. W odpowiedzi na wniosek, PKW uznała, że ter- min do złożenia sprawozdania jest terminem zawitym i nie podlega przywróceniu, wobec czego wniosek o wykreślenie partii Zieloni Rzeczpospolitej Polskiej z ewiden- cji partii politycznych skierowany w dniu 20 sierpnia 2002 r. do Sądu Okręgowego w Warszawie jest zasadny. Postanowieniem z 28 listopada 2002 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - na wniosek Państwowej Komisji Wyborczej - wykreślił z rejestru partii politycznych partię Zieloni Rzeczpospolitej Polskiej. W ocenie tego Sądu, partia uchybiła art. 38 ustawy, albowiem w wymaganym terminie, tj. do dnia 31 marca 2002 r., nie złożyła Państwo- wej Komisji Wyborczej sprawozdania o źródłach pozyskiwania środków finansowych, w tym o kredytach bankowych, warunkach ich uzyskania przez partię polityczną i Fundusz Wyborczy oraz o wydatkach poniesionych ze środków Funduszu Wy- borczego w poprzednim roku kalendarzowym. Zdaniem Sądu, termin przewidziany w art. 38 ustawy jest “terminem wyznaczonym do dokonania konkretnej czynności, po upływie którego dokonana czynność nie wywołuje skutków prawnych”. Ponadto, o prekluzyjnym charakterze tego terminu świadczy treść art. 38c ustawy. Zgodnie z 3 powołanym przepisem, niezachowanie terminu przez partię polityczną nakłada na PKW obowiązek wystąpienia do Sądu z wnioskiem o wykreślenie wpisu tej partii z ewidencji. Sąd nie uwzględnił wniosku dowodowego pełnomocnika partii o przesłu- chanie świadków na okoliczność złożenia Państwowej Komisji Wyborczej sprawoz- dania finansowego w terminie, choć na niewłaściwym formularzu. Według Sądu, wskazany we wniosku przez partię Zieloni Rzeczpospolitej Polskiej świadek - Jerzy A., zeznał na rozprawie, że w wyniku uzyskania w sierpniu 2002 r. informacji z Sądu Okręgowego w Warszawie, partia złożyła sprawozdanie Państwowej Komisji Wybor- czej na wymaganym przepisami prawa formularzu, jednakże po terminie. W kontek- ście innych dowodów zgromadzonych w toku postępowania, zeznania Jerzego A. wskazywały, że partia nie zachowała terminu określonego w art. 38 ustawy. Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył apelacją uczestnik postępowania - Partia Zielonych Rzeczpospolitej Polskiej. Wskazując naruszenie przepisów postę- powania poprzez odmowę przeprowadzenia zgłoszonych dowodów z zeznań świad- ków, którzy mieli wykazać, że sprawozdanie zostało złożone w terminie oraz poprzez odmowę odroczenia rozprawy pomimo składanych zaświadczeń lekarskich o stanie zdrowia Jerzego A., partia ta wniosła o jego uchylenie. Sąd Apelacyjny w Warszawie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzy- gnięcia - w trybie art. 390 § 1 k.p.c. - zagadnienia prawne o treści przytoczonej w sentencji postanowienia. Zdaniem Sądu, skutkiem złożenia przez partię polityczną sprawozdania finansowego z uchybieniem terminu wskazanego w art. 38 ustawy, tj. po 31 marca, jest jego odrzucenie przez Państwową Komisję Wyborczą. W konse- kwencji, partia polityczna, której sprawozdanie finansowe zostało odrzucone, traci prawo do otrzymania subwencji. Bardziej dotkliwą sankcję przewidział ustawodawca w przypadku niezłożenia przez partię polityczną sprawozdania finansowego. Partia zostaje wówczas, na wniosek Państwowej Komisji Wyborczej, wykreślona z ewiden- cji, z uwagi na treść art. 45 ust. 2 ustawy, bez określenia dalszych skutków z tego wynikających. Wątpliwość Sądu dotyczy sytuacji, gdy partia polityczna złoży sprawozdanie finansowe, ale już po wystąpieniu przez Państwową Komisję Wyborczą do Sądu z wnioskiem o wykreślenie tej partii z ewidencji z powodu niezłożenia sprawozdania w terminie. W ocenie Sądu, Państwowa Komisja Wyborcza powinna wówczas orzec zgodnie z art. 38a ustawy, zaś złożony przez nią wniosek do sądu o wykreśIenie partii z ewidencji staje się bezprzedmiotowy ze skutkami określonymi w art. 355 § 1 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd uznał, że data złożenia przez Państwową Komisję Wyborczą wniosku do sądu nie powinna mieć wpływu na możliwość oceny prawnej - w aspekcie formalnym i materialnym - złożonego przez partię sprawozda- nia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I. Z treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagad- nienia prawnego nie wynika bezpośrednio, jakiego okresu sprawozdania finanso- wego ono dotyczy. Ze stanu faktycznego sprawy należy wnosić, że chodzi o spra- wozdanie za rok
4. Okoliczność ta jest istotna dla treści odpowiedzi, gdyż, zgod- nie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja wybor- cza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 127, poz. 1089), do postępowania ze złożonymi za 2001 r. sprawozdaniami finansowymi partii politycznych stosuje się przepisy dotychczasowe. „Przepisami dotychczasowymi” w rozumieniu powołanego przepisu są przepisy ustawy o partiach politycznych obowiązujące w dniu 9 sierpnia 2002 r. Stosownie bowiem do art. 6 ustawy z 26 lipca 2001 r., weszła ona w życie z dniem 10 sierpnia 2002 r. (data ogłoszenia w Dzienniku Ustaw). Są to więc zwłaszcza art. 38a - art. 38d dodane do ustawy o partiach politycznych przez art. 238 pkt 16 ustawy z dnia 15 kwietnia 2001 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 46, poz. 499), w brzmieniu nadanym im tą ustawą. Według art. 38 ust. 1 ustawy, partia polityczna zobowiązana do złożenia Państwowej Komisji Wyborczej sprawozdania ,,o źródłach pozyskania środków fi- nansowych, w tym o kredytach bankowych i warunkach ich uzyskania przez partię polityczną i Fundusz Wyborczy oraz o wydatkach poniesionych ze środków Fundu- szu Wyborczego” (sprawozdanie finansowe) za dany rok kalendarzowy do 31 marca roku następnego. Zgodnie z art. 38a ustawy, Państwowa Komisja Wyborcza w termi- nie 4 miesięcy od dnia złożenia sprawozdania odrzuca je w razie stwierdzenia naru- szenia przez partię polityczną przepisów ustawy. Wyznaczony w art. 38 ustawy ter- min do złożenia Państwowej Komisji Wyborczej sprawozdania finansowego ma cha- rakter ustawowego terminu zawitego. Jego naruszenie jest wobec tego równoznacz- ne z naruszeniem przepisów ustawy. Skutkiem uchybienia terminu do złożenia spra- wozdania finansowego za 2001 rok jest jego odrzucenie (por. postanowienie SN z 5 dnia 3 października 2002 r., III SW 24/02, OSNP 2003 nr 4, poz. 92). Inną konse- kwencją naruszenia przez partię polityczną art. 38 ust. 1 ustawy, jest przewidziane w art. 38c ust. 1, wystąpienie Państwowej Komisji Wyborczej do sądu z wnioskiem o wykreślenie wpisu tejże partii z ewidencji. Złożenie takiego wniosku nie zostało ogra- niczone żadnym terminem (poza określonym w art. 38 ust. 1 ustawy). Z regulacji prawnej nie wynika w szczególności, iżby warunkiem wystąpienia Państwowej Komi- sji Wyborczej z wnioskiem o wykreślenie partii politycznej z ewidencji było uprzednie odrzucenie jej sprawozdania finansowego. Partia polityczna może wszak, godząc się - świadomie lub nieświadomie - na ustawowe sankcje takiego zaniechania, nie złożyć w ogóle sprawozdania. Wynika stąd, że samo niezłożenie sprawozdania do 31 marca, niezależnie od przyszłych zdarzeń (niezłożenia go w ogóle lub spóźnionego złożenia), uzasadnia wystąpienie PKW z wnioskiem o wykreślenie partii politycznej z ewidencji. II. Wystąpienie z wnioskiem o wykreślenie z ewidencji partii, która nie złożyła w terminie sprawozdania finansowego nie zwalnia PKW z obowiązku odrzucenia sprawozdania spóźnionego. Partii politycznej, na uchwałę PKW o odrzuceniu spra- wozdania złożonego po terminie, przysługuje skarga do Sądu Najwyższego (art. 38b ustawy). W postępowaniu odwoławczym Sąd Najwyższy bada zasadność skargi, w tym okoliczności dotyczące zachowania (lub naruszenia) terminu określonego w art. 38 ust. 1 ustawy. Uwzględnienie skargi partii politycznej może prowadzić do uchyle- nia uchwały PKW o odrzuceniu sprawozdania, a w konsekwencji do jego przyjęcia (art. 34b ust. 4 w związku z art. 38 b) i w rezultacie bezzasadności wniosku o wykre- ślenie z ewidencji. Orzeczenie Sądu Najwyższego może mieć zatem zasadnicze znaczenie dla dopuszczalności złożenia wniosku o wykreślenie wpisu partii politycz- nej z ewidencji, a w razie jego złożenia - dla rozstrzygnięcia o nim przez sąd reje- strowy. „Los” postępowania z wniosku PKW o wykreślenie partii politycznej z ewiden- cji na podstawie art. 38c ust. 1 ustawy, zależy od „woli” (zachowania) tejże partii. Od- rzucenie sprawozdania finansowego przez PKW nie obliguje partii politycznej do zło- żenia skargi na uchwałę. Sąd rejestrowy mógłby zawiesić postępowanie, ale tylko wówczas, gdyby partia polityczna zaskarżyła uchwałę PKW o odrzuceniu sprawoz- dania przed rozpoznaniem wniosku. Wszczęcie postępowania przed SN uzasadnia- łoby w takim przypadku zawieszenie postępowania o wykreślenie partii z ewidencji na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Do zawieszenia postępowania mógłby także 6 prowadzić zgodny wniosek uczestników postępowania (art. 178 k.p.c.). Złożenie sprawozdania finansowego po wniesieniu przez PKW wniosku o wykreślenie partii politycznej, wobec przewidzianego, obligatoryjnego trybu postępowania co do spóź- nionego sprawozdania, powoduje, że wydanie postanowienia jest przedwczesne i bezprzedmiotowe, a przez to zbędne. Powoduje wobec tego skutki procesowe prze- widziane w art. 355 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sen- tencji uchwały. ========================================