II KZ 46/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 PAŹDZIERNIKA 2004 R. II KZ 46/04 Pouczenie strony o prawie, terminie i sposobie zaskarżenia zarzą- dzenia o odmowie przyjęcia kasacji z powodu niestwierdzenia przez adwo- kata, wyznaczonego dla niej z urzędu, podstaw do wniesienia kasacji, wy- maga zawarcia w nim informacji, że adwokat ten nie jest uprawniony do sporządzenia zażalenia na to zarządzenie, a strona może złożyć wniosek o wyznaczenie innego adwokata z urzędu w celu rozważenia przez niego podstaw do złożenia zażalenia. Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski. Sąd Najwyższy w sprawie skazanego Tadeusza N., po rozpoznaniu zażalenia skazanego na zarządzenie wydane przez upoważnionego sę- dziego Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 19 czerwca 2004 r., o odmowie przyjęcia zażalenia na zarządzenie z dnia 15 kwietnia 2004 r., o odmowie przyjęcia kasacji p o s t a n o w i ł u c h y l i ć zaskarżone zarządzenie i p r z e k a z a ć sprawę Prezesowi Sądu Apelacyjnego w Ł. celem wyznaczenia adwokata z urzędu do sporządzenia i podpisania zażalenia na zarządzenie o odmo- wie przyjęcia kasacji albo poinformowania sądu na piśmie, że nie stwierdził podstaw do wniesienia zażalenia. 2 U Z A S A D N I E N I E Adwokat wyznaczony z urzędu poinformował Sąd, że nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji, a przewodniczący wydziału - po wykonaniu właściwych czynności – wydał zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji. Skazany, odbywający karę pozbawienia wolności, wezwany do usunięcia braku formalnego sporządzonego przez niego osobiście zażalenia na to zarządzenie, listem wysłanym niezwłocznie do innego adwokata „z urzędu” zabiegał o sporządzenie tego zażalenia, informując Sąd w dniu 3 czerwca 2004 r. – a więc po upływie terminu wyznaczonego do usunięcia braku – o nieskuteczności tych zabiegów (list zwrócono z adnotacją „adresat niezna- ny”). W dniu 19 czerwca 2004 r. zaskarżonym zarządzeniem odmówiono przyjęcia zażalenia z powodu niesporządzenia go przez adwokata. Z zachowaniem ustawowego terminu skazany złożył „skargę”, którą zasadnie przedstawiono Sądowi Najwyższemu do rozpoznania, jako zaża- lenie na zarządzenie z dnia 19 czerwca 2004 r. W treści tego zażalenia skazany podkreśla wagę przyczyn, dla których wniesienie kasacji uznaje za konieczne, co przekonuje wystarczająco o jego woli kwestionowania rozstrzygnięcia uniemożliwiającego mu zaskarżenie prawomocnego wyro- ku. Żalący się nie wskazuje natomiast argumentów mających podważyć zasadność zaskarżonego zarządzenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istotą zagadnienia wyłaniającego się w niniejszej sprawie jest kwe- stia konsekwencji w postrzeganiu skutków ustalonego w postępowaniu przedkasacyjnym stanu, w jakim skazany odbywający karę pozbawienia wolności, podobnie zresztą jak inna strona procesowa uprawniona do wniesienia kasacji, nie są w stanie ponieść kosztów niezbędnych do sko- rzystania z możliwości wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia. 3 Stan taki, stwierdzony w tej sprawie przez przewodniczącego wydziału, był merytoryczną podstawą wydanego w dniu 20 lutego 2004 r. zarządzenia wyznaczającego skazanemu adwokata z urzędu w celu zbadania podstaw do wniesienia kasacji. Okoliczność, że adwokat nie stwierdził takich podstaw, nie rodziłaby dalszych problemów procesowych, gdyby wydane następnie – w konse- kwencji treści oświadczenia adwokata – zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji nie było zaskarżalne. Jednakże ustawodawca zdecydował przy- znać stronie zabiegającej o wniesienie kasacji uprawnienie do zaskarżenia tego zarządzenia zażaleniem, które – co istotne – objęte jest również przymusem adwokackim. Rozwiązanie ustawowe prowadzi zatem do sytu- acji, w której kwestia udzielenia pomocy prawnej z urzędu ze względu na skuteczne (bo stwierdzone już przez sąd) wykazanie stanu określonego w art. 78 § 1 k.p.k. aktualizuje się z chwilą złożenia przez stronę zażalenia na zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji, ponieważ pomocy tej nie może udzielić adwokat, którego wyznaczono uprzednio do rozważenia podstaw do wniesienia kasacji. W tej ostatniej kwestii trafnie przyjmuje się bowiem, że jego umocowanie wygasa z chwilą poinformowania przez niego Sądu o niestwierdzeniu podstaw do wniesienia kasacji. Z pewnością nieracjonalne i naruszające prawo do obrony byłoby przecież wymaganie, aby podejmo- wał on czynności zmierzające do kwestionowania zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji, a więc własnego stanowiska, będącego podstawą wyda- nia tego zarządzenia. Z drugiej strony, uznać trzeba za oczywiste, że tylko wyjątkowo sytu- acja materialna strony, a zwłaszcza skazanego, odbywającego karę po- zbawienia wolności, ulec może w krótkim czasie tak istotnej zmianie, że udzielenie jej pomocy prawnej z urzędu nie byłoby już zasadne. Od chwili wyznaczenia adwokata z urzędu w celu rozważenia podstaw do wniesienia 4 kasacji, do chwili doręczenia stronie zarządzenia o odmowie przyjęcia ka- sacji wraz z pouczeniem o prawie złożenia zażalenia sporządzonego przez adwokata, upływa zwykle nie więcej, jak kilka tygodni. Powstaje zatem szczególny stan procesowy, w jakim strona nie dys- ponująca możliwością ustanowienia obrońcy z wyboru – co wynika zarów- no z wyznaczenia jej adwokata z urzędu do ewentualnego wniesienia ka- sacji, jak i z faktu, że także w wyznaczonym, dodatkowym terminie nie ustanowiła obrońcy z wyboru – mimo pozostawania nadal w wykazanej przez nią sytuacji określonej w art. 78 § 1 k.p.k., pouczona jest ponownie o konieczności sporządzenia pisma przez adwokata. Jest oczywiste, że z chwilą złożenia przez nią nowego wniosku o wyznaczenie adwokata z urzędu w celu sporządzenia zażalenia, wniosek ten musi być uwzględniony przez wyznaczenie „innego adwokata, z pominięciem tego, który – wyzna- czony uprzednio – nie stwierdził podstaw do wniesienia kasacji” (postano- wienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2004 r., V KZ 3/04, OSNKW 2004 r., z. 4, poz. 41). Istotne jest jednak to, że najczęściej strona nie wie o możliwości (i konieczności) złożenia takiego wniosku, albowiem konse- kwencje zaszłości procesowych prowadzących do tej fazy postępowania przedkasacyjnego nie przedstawiają się dla niej czytelnie i jednoznacznie, a pouczenie o sposobie zaskarżenia zarządzenia o odmowie przyjęcia ka- sacji nie zawiera informacji o wygaśnięciu umocowania adwokata wyzna- czonego jej uprzednio i uprawnieniu do złożenia wniosku o wyznaczenie innego adwokata z urzędu do sporządzenia zażalenia. Rozpoznawanie licznych zażaleń stron na odmowę przyjęcia sporządzonych przez nie oso- biście zażaleń na odmowę przyjęcia kasacji, ujawnia bardzo zróżnicowane zachowanie stron pozbawionych właściwego pouczenia, świadczące nie- wątpliwie o niezrozumieniu uwarunkowań procesowych i niewiedzy o moż- liwości złożenia nowego wniosku o wyznaczenie adwokata. 5 Wystarczy wskazać, że w rozpoznawanych sprawach Sąd Najwyższy stwierdzał zarówno wypadki wskazywania przez stronę, że adwokat z urzędu został już dla niej wyznaczony i on powinien być adresatem we- zwania do sporządzenia zażalenia, jak i wypadki odmowy wyznaczenia adwokata z powodu uznania, iż adwokat wyznaczony uprzednio zawiado- miony został o odmowie przyjęcia kasacji, lecz zażalenia nie złożył. W ni- niejszej sprawie, skazany odbywający karę pozbawienia wolności, podjął w takiej sytuacji (na własną rękę) próbę „wyznaczenia” przez siebie adwokata „z urzędu” – nieskuteczną, z powodu błędnego zaadresowania listu wysła- nego z zakładu karnego. Wypadek ten świadczy wymownie – z jednej strony – o skutkach braku właściwego pouczenia, uzasadniając wniosek, że w ocenie skazanego utracił on (bo wykorzystał już) uprawnienie do złożenia wniosku o wyznaczenie adwokata z urzędu – z drugiej zaś strony, o wyraźnie uzewnętrznionej woli złożenia zażalenia. W rozpoznawanej sprawie – uwzględniając opisane wyżej zachowa- nie skazanego oraz fakt, że podjęte przez niego niezwłocznie (w dniu otrzymania wezwania do przedłożenia zażalenia sporządzonego przez adwokata) wysiłki zmierzające do zadośćuczynienia temu wezwaniu, zna- ne były organowi procesowemu zanim wydał zaskarżone zarządzenie – organ ten, nie bacząc na upływ terminu określonego w art. 120 § 1 k.p.k. (termin ten nie został w wezwaniu wskazany), powinien był z własnej inicja- tywy podjąć decyzję o wyznaczeniu adwokata z urzędu do sporządzenia zażalenia. Niespornym było przecież, że tylko w wyniku nieodpowiedniego pouczenia, skazany – mimo determinacji, z jaką poszukiwał adwokata z urzędu – nie mógł spełnić warunku określonego w wezwaniu, bo nie wie- dział o prawie złożenia wniosku o wyznaczenie nowego, innego adwokata, i nie dysponował możliwością ustanowienia obrońcy z wyboru. 6 W żadnym ze wskazanych wyżej wypadków organ procesowy nie wyznaczył adwokata z urzędu do rozważenia kwestii wniesienia zażalenia i tylko uwzględnienie, nieobjętego już przymusem adwokackim, zażalenia strony na zarządzenie o odmowie przyjęcia zażalenia stwarzało możliwość zmiany tej decyzji. Trzeba przecież przyjąć, że dla strony pozbawionej po- mocy prawnej w pełni uzasadnione może być przekonanie, iż z chwilą wy- znaczenia dla niej adwokata z urzędu do wniesienia kasacji i niestwierdze- nia przez niego podstaw do jej wniesienia, albo wyczerpała ona prawo do zabiegania o adwokata z urzędu w związku z jej staraniami mającymi na celu wniesienie kasacji, albo ustanowiony uprzednio adwokat zachowuje nadal umocowanie do podejmowania dalszych czynności objętych przy- musem adwokackim w tej sprawie. W opisywanej sytuacji procesowej stro- na nie wie zatem, że nie dysponuje już – w przeciwieństwie do sytuacji, w której adwokat z urzędu wniósł kasację – adwokatem z urzędu, a więc osobą uprawnioną do ewentualnego złożenia zażalenia, podobnie jak nie wie również, iż przepisy procesowe przyznają jej uprawnienie do wystąpie- nia w tej samej sprawie, a nawet w tej samej kwestii (wniesienie kasacji), z wnioskiem o wyznaczenie innego adwokata z urzędu, który rozważy kwe- stię wniesienia zażalenia. Co więcej, w tych okolicznościach pouczenie strony ograniczone wyłącznie do informacji, że zażalenie musi być sporzą- dzone przez adwokata sugeruje nawet, iż w wypadku zażalenia, z powodu negatywnego dla strony stanowiska adwokata wyznaczonego z urzędu, może to być już tylko adwokat z wyboru. Tak ograniczone pouczenie przemilcza informacje mające istotne znaczenie dla możliwości podjęcia przez stronę decyzji w przedmiocie sposobu postępowania stwarzającego możliwość złożenia zażalenia. Tymczasem wymaganie dalej idącego pou- czenia nie jest wcale przejawem zachęcania strony do realizowania nazbyt szeroko rozumianego, bo aktualizującego się warunkowo czy w przyszłości 7 interesu procesowego, lecz koniecznym zapewnieniem jej prawa do infor- macji o uprawnieniu wynikającym z aktualnie powstałego szczególnego układu procesowego. Należy zresztą podkreślić, że wymóg sporządzenia zażalenia na zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji przez adwokata in- nego, z pominięciem tego, który nie stwierdził podstaw do wniesienia ka- sacji, nie wynika z przepisu prawa w sposób bezpośredni, lecz jest rezulta- tem judykatów mających charakter wyjaśniający, a nawet interpretacyjny. Paradoksalnie zatem, korzystna dla strony interpretacja przepisów prawa, z powodu braku odpowiedniego pouczenia zwraca się przeciwko jej interesom. Wniosek ten potwierdzają liczne sprawy, w których strona, mi- mo pouczenia, ale właśnie z powodu jego niepełności, składa zażalenie sporządzone osobiście, a wzywana (ponownie) do sporządzenia go przez adwokata rezygnuje z dalszych czynności, nie składając wniosku o wyzna- czenie adwokata z urzędu, choć niewątpliwie nie dysponuje możliwością ustanowienia obrońcy z wyboru. Świadczy to jednoznacznie o przekonaniu strony, iż uprawnienie do korzystania z adwokata z urzędu zostało przez nią skonsumowane. W pełni uzasadniony jest więc wniosek, że brak odpowiedniego pou- czenia rodzi skutek w postaci faktycznego ograniczenia – w praktyce po- stępowania przedkasacyjnego – przyznanego stronie uprawnienia proce- sowego, a brak ten może nawet spowodować utratę możliwości wykorzy- stania go. Właśnie dlatego w tej szczególnej sytuacji procesowej, poucze- nie strony w zakresie, w jakim wyjaśniałoby powstające, obiektywne wąt- pliwości, uznać trzeba za spełniające wymaganie lojalności organu prowa- dzącego postępowanie, i „w świetle okoliczności sprawy … nieodzowne” (art. 16 § 2 k.p.k.). Trafnie przyjmuje się przy tym, że „w wypadkach, o któ- rych mowa w § 2 (art. 16 k.p.k. – przyp. SN), treść informacji zależna jest od konkretnego układu procesowego, w którym organ procesowy dostrze- 8 że nieodzowność jej udzielenia. Zawsze jednak informacja ta powinna być zrozumiała, wystarczająca i należyta” (P. Hofmański, (red.) E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. I, s. 125). Powinność przewidzianą w art. 16 § 2 k.p.k. należy wówczas ro- zumieć jako obowiązek organu procesowego – a jego niedopełnienie nie może powodować ujemnych skutków procesowych dla strony. W konkluzji, pouczenie strony o prawie, terminie i sposobie zaskar- żenia zarządzenia o odmowie przyjęcia kasacji z powodu niestwierdzenia przez adwokata, wyznaczonego dla niej z urzędu, podstaw do wniesienia kasacji, wymaga zawarcia w nim informacji, że adwokat ten nie jest upraw- niony do sporządzenia zażalenia na to zarządzenie, a strona może złożyć wniosek o wyznaczenie innego adwokata z urzędu w celu rozważenia przez niego podstaw do złożenia zażalenia. Prawo procesowe nie może być stosowane w sposób minimalizujący znaczenie i sens ustanowionych w interesie strony zasad i postanowień, określających warunki korzystania przez nią z uprawnienia procesowego – i to pod pozorem egzekwowania reguły ignorantia iuris nocet wtedy, kiedy jej stosowanie wyłącza zasada informacji procesowej określona w art. 16 k.p.k.. Zakres uprawnienia przyznanego stronie może być przedmiotem rozważań, a nawet kontrowersji z punktu widzenia funkcjonalności rozwią- zań prawnych czy racjonalnego poziomu społecznych kosztów postępo- wania – niemniej uzasadnione nawet przekonanie o potrzebie innego – de lege ferenda – sposobu realizowania uprawnienia do wniesienia kasacji przez stronę, która nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwo- kata z wyboru, nie usprawiedliwia naruszającego prawo postępowania or- ganu zobowiązanego do stosowania obowiązujących przepisów. Powinny być one stosowane bez niedomówień i przemilczeń ograniczających prawa strony w drodze instrumentalnych zabiegów „uzupełniających” ustawowy 9 katalog formalnych warunków dopuszczalności kasacji, choćby zabiegi te przybierały postać działań obniżających skuteczność procedur kwestiono- wania zarządzeń egzekwujących te warunki. Wskazane wyżej motywy uzasadniają rozstrzygnięcie Sądu Najwyż- szego zapadłe w niniejszej sprawie.