V KK 292/04

WYROK DNIA 6 STYCZNIA 2005 R. V KK 292/04 Na gruncie spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art.8 ust.1 oraz ust.2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważ- ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), powoływanie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radziec- kich za przypisane mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na do- tychczasowym terytorium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze ówczesnego ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania (zadośćuczynienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, pod warunkiem jednak, że zostanie wykazane stosownymi dowodami, iż represje te wiązały się także z prowadzoną wcześniej działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Tomczyk, J. Żywolewska-Ławniczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie Łucji P. i Józefa K., w przedmiocie od- szkodowania z ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wyda- nych wobec osób represjonowanych /.../ (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm. ), po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 stycznia 2005 r., ka- sacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść wnio- skodawców od wyroku Sądu Okręgowego w J. z dnia 6 stycznia 2003 r., 2 u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgo- wemu w J. do ponownego rozpoznania. U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy w J. oddalił – zło- żony w trybie ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – wniosek Łucji P. i Józefa K., dzieci zmarłego w 2001 r. Bronisława K., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, za represje stoso- wane wobec ich ojca przez władze radzieckie uznając, że represje te na- stąpiły wprawdzie przed dniem 31 grudnia 1956 r., jak wymaga tego wska- zana ustawa, ale dotyczyły działalności po wskazanej w niej dacie 5 lutego 1946 r., gdyż odnosiły się do zachowań Bronisława K. z wiosny 1947 r. oraz stycznia i maja 1948 r. Wnioskodawcy nie skarżyli tego wyroku i uprawomocnił się on w pierwszej instancji, a ich próba ze stycznia 2004 r. przywrócenia terminu do apelacji, okazała się prawnie nieskuteczna. Z ka- sacją od prawomocnego wyroku kończącego postępowanie wystąpił nato- miast jesienią 2004 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, na korzyść wniosko- dawców. W skardze tej zarzucił rażąca obrazę przepisów postępowania, a to art.4 i 366 § 1 k.p.k. polegającą na tym, że sąd meriti nie dążył do wyja- śnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy związanych z represjami, w tym zaś tego czy nie były one związane także z działalnością niepodle- głościową Bronisława K. sprzed 5 lutego 1946 r. i nie przesłuchał pod tym kątem świadków, wskazując w uzasadnieniu kasacji także na pogląd wyra- żony w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2003 r., że przy interpretacji art. 8 ust. 2a i 2b ustawy z 1991 r. należy mieć na względzie, iż wiele osób, po formalnym ustaleniu granicy polsko- 3 radzieckiej, kontynuowało jedynie działalność narodowo-wyzwoleńczą roz- poczętą już w czasie wojny, a władze radzieckie w przypadku stosowania represji nie były zainteresowane ujawnianiem patriotycznej przeszłości osób poddawanych osądowi. W związku z powyższym skarżący wnosił o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. dla upraw- dopodobnienia zarzutów, i o uchylenie zaskarżonego wyroku z przekaza- niem sprawy do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej przychylił się do tej skargi. Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga ta jest zasadna. Sąd Okręgowy ustaliwszy, że Bronisław K. działał w Armii Krajowej od 1943 r., a także, że po demobilizacji ze służby w odrodzonym Wojsku Polskim, którą odbywał od listopada 1944 r. do ma- ja 1945 r., kontynuował działalność w AK, uznał jednocześnie, że skoro skazanie go przez władze radzieckie w 1949 r. odnosiło się jedynie do te- go, iż wiosną 1947 r. udostępnił swój dom członkom AK oraz, że w styczniu i maju 1948 r. podwoził członków AK w celu dokonania – jak to określono w orzeczeniu Wojennego Trybunału Wojsk MSW z dnia 29 czerwca 1949 r. – aktu terrorystycznego i kradzieży, to został on skazany jedynie za działania po dniu 5 lutego 1946 r., przeto w świetle art.8 ust. 2b ustawy z 1991 r. nie ma podstaw do zasądzenia stosownego odszkodowania i zadośćuczynie- nia. Zarówno rozumowanie to, jak i poczynione ustalenia, dotknięte są jed- nak dowolnością i brakiem obiektywizmu. Sąd pominął bowiem zupełnie to czy i w jaki sposób skazanie za działania z 1947 r. i 1948 r. wiązało się jednak z działalnością niepodległościową prowadzoną przez Bronisława K. przed dniem 5 lutego 1946 r., a więc czy skazanie w 1949 r. nie było jed- nak represjonowaniem go za działalność przed tą datą na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 listopada 2003 r. (P 6/03, OTK-A 2003, nr 9, poz.94) „aprioryczne odrzucenie rosz- 4 czeń odszkodowawczych osób, które po wskazanej dacie prowadziły dzia- łalność na dawnym terytorium Polski i były represjonowane przez władze radzieckie bez ustalenia, o jaką działalność chodziło, naruszałoby zasadę równego traktowania grup reprejsonowanych” Trybunał trafnie przy tym podniósł, że wiele osób prowadzących działalność narodowo-wyzwoleńczą już w czasie wojny, kontynuowało ją także po jej zakończeniu i po formal- nym ustaleniu granicy polsko-radzieckiej, a jednocześnie, iż władze ra- dzieckie dążyły wówczas „raczej do tego, by wymierzanie kary związane było z czynami uznawanymi przez władzę komunistyczną za przestępstwa kryminalne”, stąd też nie były one zainteresowane ujawnieniem patriotycz- nej przeszłości osób sądzonych po dniu 5 lutego 1946 r. Zauważyć należy, że z treści art.8 ust.2b ustawy z 1991 r. wynika jedynie, iż przez działalność niepodległościową, na tej części terytorium Polski, które z dniem 5 lutego 1946 r. oficjalnie weszło w skład ówczesnego ZSRR, należy – dla celów owej ustawy – rozumieć działania do tej właśnie daty, same zaś represje mogły dotknąć represjonowanego i później – do 31 grudnia 1956 r. (art.8 ust. 2a ustawy). Nie wyklucza to zatem uprawnień odszkodowanych osób, które prowadziły tę działalność i po dniu 5 lutego 1946 r. z tym, że wtedy tylko wówczas, gdy represje owe wiązały się jednak także z działalnością z okresu wynikającego z art. 8 ust. 2b, a nie jedynie z działaniami patriotycz- nymi podejmowanymi po tym okresie. Z dokumentacji niniejszej sprawy wynika, że żaden ze świadków, w tym i ci, którzy działali wówczas w ra- mach polskich organizacji niepodległościowych, nie byli przesłuchani na okoliczność czy i w jakim stopniu represje stosowane formalnie za zacho- wania mające miejsce po wskazanej wyżej dacie, były wobec Bronisława K. także reakcją represyjną za jego działalność patriotyczną sprzed dnia 5 lutego 1946 r. Przeprowadzony przez Sąd Najwyższy dowód z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. wskazuje zaś, że jest to i dziś możliwe, jako że przesłuchiwany tam świadek Stanisław Ż., wypowiadający się w tej materii, 5 był słuchany i w tej sprawie, ale niestety bez przesłuchania go odnośnie do tych właśnie kwestii. Rozważenie zaś powyższego jest niezbędne dla obiektywnego, bezstronnego orzekania w sprawach tego typu. Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że na gruncie spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art. 8 ust. 1 oraz ust. 2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod- ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), powoływa- nie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radzieckich za przypisa- ne mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na dotychczasowym tery- torium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze ówczesnego ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania (zadośćuczy- nienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, pod warun- kiem jednak, iż zostanie wykazane stosownymi dowodami, że represje te wiązały się także z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Pol- skiego prowadzoną wcześniej. Nie można tu natomiast apriorycznie zakła- dać , że każde represjonowane przez władze radzieckie działanie, które miało miejsce na dawnym terytorium Polski po ustaleniu granicy polsko- radzieckiej w 1946 r., było zawsze związane z wcześniej już prowadzoną działalnością patriotyczną. Nie da się przecież wykluczyć, iż było to zacho- wanie przypadkowe i sporadyczne osoby, która dotąd nie aktywizowała się w sferze działalności niepodległościowej lub nie miało z nią nic wspólnego ani też, że z uwagi na fakt wskazania przez organy radzieckie, jako powo- du reakcji karnej (represji) zachowań karalnych według przepisów obowią- zujących w ZSRR, a popełnionych już pod dacie przewidzianej w art. 8 ust. 2b ustawy z 1991 r., brak jest związku owej represji z działaniami sprzed tej daty, a tym samym i podstaw do przyznania odszkodowania (zadośćuczy- nienia). Istnienie takiego powiązania winno być wykazane przez wniosko- dawcę, a sąd przy przeprowadzaniu dowodów powinien dążyć do uzyska- 6 nia informacji także odnośnie co do tych okoliczności. Oddalenie wniosku może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy mimo wykazania samego faktu re- presjonowania za zachowania po dniu 5 lutym 1946 r. nie ustalono, mimo podejmowanych prób, by represje te wiązały się z wcześniejszą działalno- ścią niepodległościową represjonowanego i były reakcją także za tę dzia- łalność. W świetle powyższego staje się oczywiste, że zaskarżony wyrok ostać się nie może. Dlatego Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i przeka- zał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu J. Przy jej rozpatrywaniu sąd ten powinien mieć na uwadze wyrażone wyżej zapatry- wanie prawne oraz wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a prowa- dząc postępowanie dowodowe powinien dążyć do dokonania ustaleń od- nośnie tego czy – i ewentualnie, w jakim stopniu – skazanie Bronisława K. przez władze radzieckie w 1949 r. za czyny z 1947 r. i 1948 r, było związa- ne z ustaloną już, jego wcześniejszą działalnością w AK. W tym zakresie sąd ten winien przesłuchać ponownie świadków, w tym zwłaszcza S. Ż. i W. P., a następnie rozstrzygnąć stosownie do poczynionych ustaleń. Mając to wszystko na względzie orzeczono jak w wyroku.