I UK 315/04

Wyrok z dnia 13 lipca 2005 r. I UK 315/04 Były pracownik, który otrzymuje odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia umowy o pracę (art. 361 k.p.) nie podlega obowiązko- wemu ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2005 r. sprawy z odwołania Wiesława P. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego- Oddziałowi Regionalnemu w K. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników w okresie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 30 kwietnia 1999 r., na skutek kasacji ubez- pieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 sierpnia 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 20 czerwca 2002 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz- nego-Oddział Regionalny w K. objęła z mocy ustawy Wiesława P. ubezpieczeniem społecznym rolników od 1 marca 1999 r. i zobowiązała go do opłacenia składek wraz z odsetkami w łącznej kwocie 4.466 zł. Decyzją z dnia 18 lipca 2002 r. organ rentowy odmówił umorzenia odsetek od tych składek. W odwołaniach od tych decyzji ubezpieczony wnosił o ich uchylenie powołując się na ciężką sytuację rodzinną oraz to, iż zaległości w opłaceniu składek wyniknęły z jego niewiedzy i braku informacji od zakładu pracy i urzędu pracy, dotyczących faktu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania, gdyż odwołujący się spełniał wynikające z ustawy warunki ubezpieczenia społecznego rolników od 1 marca 1999 r., kiedy po ustaniu stosunku pracy, przestał podlegać innemu ubezpieczeniu. 2 Wyrokiem z dnia 25 października 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Katowicach zmienił zaskarżone decyzje i ustalił, że Wiesław P. nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 marca 1999 r. Sąd ten ustalił, że Wiesław P. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego. Do dnia 28 lutego 1999 r. był zatrudniony w O. Fabryce Na- czyń Emaliowanych „E.” SA w O. Pracodawca na podstawie art. 361 § 1 k.p. zasto- sował skrócony okres wypowiedzenia o 2 miesiące i z tego powodu za marzec i kwiecień 1999 r. wypłacono ubezpieczonemu odpowiednie odszkodowanie. Wiesław P. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. i pobiera zasiłek przede- merytalny. Pismem z 25 czerwca 2002 r. zwrócił się do KRUS o umorzenie zaległości i odsetek. Organ rentowy wyraził zgodę na spłatę należności w układzie ratalnym, natomiast decyzją z 18 lipca 2002 r. odmówił umorzenia odsetek od zaległych skła- dek. Sąd pierwszej instancji wskazując na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycz- nia 2000 r., II UKN 313/99, w którym stwierdzono, że rolnik pobierający zasiłek przedemerytalny nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, przyjął, że odwołujący się od dnia 1 marca 1999 r. podlega innemu ubez- pieczeniu społecznemu i nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Powyższy wyrok zaskarżył apelacją organ rentowy wnosząc o jego zmianę w części dotyczącej zwolnienia Wiesława P. z obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników i opłacania składek na to ubezpieczenie w czasie skróconego okresu wypo- wiedzenia umowy o pracę, tj. od 1 marca 1999 r. do 30 kwietnia 1999 r. Skarżący stwierdził, że nie kwestionuje wyroku Sądu pierwszej instancji w przedmiocie zwol- nienia ubezpieczonego z ubezpieczenia społecznego rolników od daty przyznania mu prawa do zasiłku przedemerytalnego. Natomiast wcześniej, w okresie po rozwią- zaniu stosunku pracy ubezpieczony nie podlegał innemu ubezpieczeniu społeczne- mu, wobec czego spełniał warunki do objęcia go ubezpieczeniem społecznym rolni- ków z mocy ustawy. Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., uwzględniając apelację organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż Wiesław P. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 30 kwietnia 1999 r. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko organu rentowego, że Wiesław P. w okresie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 30 kwietnia 1999 r. nie 3 podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu w rozumieniu art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Za wskazany okres następujący już po zakończeniu stosunku pracy otrzymał on bowiem od byłego pracodawcy odszkodo- wanie, które nie stanowiło podstawy podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia. Natomiast zarejestrowanie w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. oraz pobieranie przez ubezpieczonego zasiłku przedemerytalnego miało miejsce dopiero od 29 kwietnia 1999 r., a nie - jak błędnie przyjął Sąd pierwszej instancji - od 1 marca 1999 r. W kasacji skarżący Wiesław P. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji przez oddalenie apelacji (ewentualnie uchylenie zaskarżonego wy- roku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania). Kasacja na dwie podstawy. W ramach podstawy dotyczącej przepisów prawa materialnego skarżący zarzucił naruszenie: 1) art. 361 § 2 k.p. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), przez ich niezastosowanie, „ewentualnie przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że okres skróconego wypowiedze- nia, za który powód otrzymał dwumiesięczne odszkodowanie nie wlicza się do okresu zatrudnienia i tym samym powód nie podlegał w m-cu marcu i kwietniu 1999 r. pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu oraz przez przyjęcie, że nieodprowa- dzanie od tego odszkodowania składek na ubezpieczenie społeczne przesądza o niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu pracowników”; 2) art. 2, art. 8, art. 24 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji przez ich niezastosowanie, „na skutek czego Sąd - bez podania podstawy prawnej - uznał, że okres, za który wypłacono powodowi odszko- dowanie nie jest okresem podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, o którym mowa w art. 7 ust. 1 i art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.)”. W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa procesowego skarżący za- rzucił naruszenie art. 316 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 98 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 100 k.p.c., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 4 Przedmiotem zarzutów obu podstaw kasacji jest ocena prawna zaskarżonego wyroku dotycząca niekwestionowanych ustaleń faktycznych. Wynikający z kasacji problem prawny dotyczy rozstrzygnięcia kwestii podlegania Wiesława P. ubezpie- czeniu społecznemu rolników w okresie od 1 marca 1999 r. do 30 kwietnia 1999 r., to jest w okresie, w którym po ustaniu zatrudnienia Wiesław P. pobierał od byłego pra- codawcy odszkodowanie określone w art. 361 § 1 k.p. Niesporne jest przy tym, że w powyższym okresie ani Wiesław P., ani jego były pracodawca nie uiszczali składek na „pracownicze” ubezpieczenie społeczne. W okresie tym Wiesław P. nie pobierał także świadczenia przedemerytalnego. Ponieważ Wiesław P., będący właścicielem gospodarstwa rolnego, spełniał z tego tytułu warunek podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, to kontrowersyjny problem sprawy sprowadzał się do odpo- wiedzi na pytanie, czy nie nastąpiło wyłączenie z tego ubezpieczenia ze względu na podleganie innemu, w tym wypadku, „pracowniczemu” ubezpieczeniu społecznemu. Ostatecznie więc tak rozstrzygnięcie zaskarżonego wyroku, jak i rozstrzygnięcie sprawy wynikającej z kasacji zależało od kwalifikacji prawnej stanu rzeczy po ustaniu stosunku zatrudnienia, ale pobieraniu jeszcze przez Wiesława P. w okresie 2 miesię- cy odszkodowania za tzw. skrócony okres wypowiedzenia, przyznanego na podsta- wie art. 361 k.p. Czy z tego tytułu Wiesław P. podlegał ubezpieczeniu społecznemu, bo gdyby tak było, to - stosownie do art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - zachodziłaby przesłanka wyłączająca Wiesława P. z ubezpieczenia społecznego rolników. Inaczej mówiąc, stanowisko kasacji opiera się na twierdzeniu, że Wiesław P. na skutek pobierania odszkodowania określonego w art. 361 k.p. podlegał ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Powyższe, fundamentalne dla kasacji jej założenie, nie ma jednakże podstaw prawnych - nie może być pozytywnie zweryfikowane na podstawie przepisów, które zostały w kasacji wskazane. Znaczenie decydujące dla oceny postawionego w kasa- cji problemu ma to, że pracowniczy stosunek prawny Wiesława P. rozwiązał się z końcem lutego 1999 r. Fakt ten i jego bezpośrednie znaczenie prawne - znaczenie rozwiązania stosunku pracy stanowi podstawę zaskarżonego wyroku - nie są przez skarżącego kwestionowane. Jeżeli zatem, świadczenie odszkodowawcze, określone w art. 361 k.p. Wiesław P. otrzymywał od byłego pracodawcy nie będąc już jego pra- cownikiem, to ta właśnie sytuacja musi być konsekwentnie odniesiona do przepisów definiujących zakres ubezpieczenia pracowniczego. Wszak obowiązkowym ubezpie- 5 czeniom określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie- czeń społecznych podlegają pracownicy (por. art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 11 ust. 1 tej ustawy). Wiesław P. w okresie, w którym nie był pracownikiem, nie podlegał obo- wiązkowemu ubezpieczeniu pracowniczemu, bo nie spełniał ustawowej przesłanki tego ubezpieczenia. Stosownie do art. 8 ust. 1 powyższej ustawy, za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (wyjątki od tej zasady nie dotyczą stosunków pracy), a - co już wyżej podniesiono - Wiesław P. pozostawał w stosunku pracy do 28 lutego 1999 r. Stosownie zaś do art. 13 pkt 1 tej ustawy obowiązkowe ubezpieczenie trwa do dnia ustania stosunku pracy. Przy okazji można jedynie pod- kreślić, iż to, że skrócenie przez zakład pracy okresu wypowiedzenia umowy o pracę na podstawie art. 361 § 1 k.p. powoduje rozwiązanie tej umowy z upływem skrócone- go okresu nie budzi wątpliwości (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1992 r., I PZP 20/92, OSNCP 1993 nr 102, poz. 2). W kontekście uwag o ustawowo ukształtowanym zakresie obowiązkowych ubezpieczeń społecznych obejmujących osoby pozostające w stosunku pracy zupeł- nie nieprzekonywujące są argumenty skarżącego, który takie znaczenie przypisuje rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w spra- wie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 98, poz. 161 ze zm.) i bezpodstawnie zarzuca nie- konstytucyjność tego rozporządzenia. Tymczasem - wbrew tym zarzutom - powyższe rozporządzenie opiera się na przepisie art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych, a w swym § 2 pkt 3 stanowiącym o niepodleganiu składkom na ubezpie- czenie między innymi odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy o pracę (art. 361 k.p.) - jest zgodne z omówionym wyżej zakresem ubezpieczeń obejmujących pracowników. Sąd Najwyższy nie podziela wyrażonej w kasacji krytyki zakresu obowiązko- wych ubezpieczeń społecznych z punktu widzenia wskazanych w kasacji przepisów Konstytucji. W szczególności bez uzasadnionej racji skarżący dopatruje się narusze- nia równości wobec prawa w zróżnicowaniu sytuacji prawnej pracowników i byłych pracowników pobierających odszkodowanie za skrócenie okresu wypowiedzenia. Tymczasem zróżnicowanie to nie narusza zasady równości wobec prawa, skoro wy- nika z wyraźnie różnych podstaw; chodzi przecież o określenie sytuacji prawnej osób pozostających w stosunku pracy, która oczywiście może się różnić od sytuacji praw- 6 nej w zakresie podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom w stosunku do osób, które nie pozostają w stosunku pracy. Wreszcie należy zauważyć, że w konkretnych okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy, konsekwencją niepodlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu było podleganie zainteresowanego ubezpieczeniu społecznemu rolni- ków, co pozwala dodatkowo na uznanie bezzasadności argumentacji skarżącego powołującego się na to, że zastosowanie w zaskarżonym wyroku przepisów prawa materialnego naruszyło prawa zainteresowanego do ochrony ubezpieczeniowej. Jeżeli chodzi o „procesową podstawę” kasacji, to bezzasadność jej zarzutów stanowi konsekwencję rozważonej powyżej bezzasadności zarzutów dotyczących przepisów prawa materialnego. W uzasadnieniu bowiem tej podstawy kasacji skar- żący bezpodstawnie zarzucił Sądowi Apelacyjnemu niepodanie przyczyn bezpośred- niego niezastosowania przepisów Konstytucji. Z powyższych przyczyn, wobec bezzasadności podstaw kasacji Sąd Najwyż- szy orzekł w myśl art. 39312 k.p.c. ========================================