III UK 89/05

Wyrok z dnia 9 sierpnia 2005 r. III UK 89/05 Ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego, polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych ko- sztem innych uczestników tego systemu (art. 58 § 3 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2005 r. sprawy z odwołania Józefa S. - Przedsiębiorstwa Budowlano - Usługowego S.-P. s.j. w S. i Moniki Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o podle- ganie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, na skutek kasacji Józefa S. - Przedsiębiorstwa Budowlano Usługowego S.-P, s.j. w S. od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Rzeszowie z dnia 3 grudnia 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w P. decyzją z dnia 10 lipca 2002 r. stwierdził, że Monika Z. nie podlega ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Przedsiębiorstwie Budowlano - Usługowym „S.-P.” od 1 listopada 2002 r. „do nadal”. W odwołaniu od tej decyzji Monika Z. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Jej pracodawca Józef S. wniósł podobnie. 2 Wyrokiem z 30 kwietnia 2004 r. Sąd Okręgowy w Krośnie - Ośrodek Zamiej- scowy w Przemyślu zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż Monika Z. podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Przedsiębiorstwie Budowlano - Usługowym „S.-P.” s.j. w S. w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 31 stycznia 2003 r. Sąd ustalił, że Monika Z. zawarła z PBU „S.- P.” umowę o pracę na czas określony od 1 lutego 2002 r. do 31 stycznia 2003 r. W treści umowy podano, że wnioskodawczyni będzie zatrudniona w charakterze sprze- dawcy w S. w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem 2.960 zł, wynagro- dzenie podstawowe 760 zł plus premia miesięczna 2.200 zł. Jako dzień rozpoczęcia pracy podano 1 luty 2002 r. Do ubezpieczeń społecznych wnioskodawczyni została zgłoszona 6 lutego 2002 r., w dniu 7 lutego 2002 r. uzyskała zaświadczenie lekarskie o zdolności do pracy na stanowisku sprzedawcy. W chwili zawarcia umowy o pracę była w ciąży. Wnioskodawczyni podjęła i wykonywała pracę w sklepie w S. Podpisała też umowę o odpowiedzialności materialnej. Do jej obowiązków należała obsługa klientów sklepu i baru działającego przy sklepie, obsługa kasy fiskalnej, przyjmowa- nie towarów, układanie na półkach, sprzątanie miejsca pracy. Wspólnie z wniosko- dawczynią w sklepie w S. zatrudnione były też inne pracownice. Za luty 2002 r. wnio- skodawczyni otrzymała wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 760 zł brutto i pre- mię w wysokości 2.200 zł brutto. Ta kwota stała się podstawą do ustalenia wymiaru świadczeń z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Od 4 marca do 24 kwietnia 2002 r. wnioskodawczyni przebywała na zwolnieniu lekarskim. Za pierwsze 35 dni niezdolności do pracy pracodawca dokonał naliczenia wynagro- dzenia za czas niezdolności do pracy. Za pozostały okres wypłacono zasiłek choro- bowy. Od 25 kwietnia 2002 r. wnioskodawczyni otrzymała urlop macierzyński i zasi- łek macierzyński, a od 24 października do 22 grudnia tego roku zasiłek opiekuńczy. Wymiar zasiłku chorobowego i macierzyńskiego został naliczony na podstawie wy- nagrodzenia za jeden pełny przepracowany miesiąc, tj. luty 2002 r. W grudniu 2002 r. Monika Z. powróciła do pracy na poprzednie stanowisko i pracodawca wypłacił jej wówczas 202,67 zł brutto tytułem wynagrodzenia za okres od 23 listopada 2002 r. do 31 grudnia 2002 r. oraz 800 zł brutto za okres od 1 do 31 stycznia 2003 r. Wniosko- dawczyni pracowała do 3 stycznia 2003 r., a następnie do zakończenia umowy o pracę korzystała z urlopu wypoczynkowego. Dnia 31 stycznia 2003 r. uczestniczyła w spisie towarów z natury w sklepie w S. jako osoba odpowiedzialna materialnie. Z ubezpieczeń społecznych została wyrejestrowana 1 listopada 2003 r. Dnia 1 kwietnia 3 2004 r. zawarła umowę o pracę na czas określony do 31 grudnia 2004 r. na stanowi- sku sprzedawcy w Hucie P. Sąd Okręgowy zauważył, że ustalone dla wnioskodawczyni wynagrodzenie było bardzo wysokie i w sposób znaczący odbiegało od wynagrodzenia osób zatrud- nionych na podobnych stanowiskach, a nie korzystających następnie ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Nie może to jednak w jego ocenie przesądzać o uzna- niu umowy o pracę za zmierzającą do obejścia prawa lub pozorną i z tego względu nieważną. Naliczenie i wypłacenie świadczeń z ubezpieczenia społecznego w wyniku nieprawdziwie podanej podstawy wymiaru tych świadczeń może być przedmiotem postępowania o zwrot nienależnie wypłaconych świadczeń, lecz niestanowi o uzna- niu umowy o pracę za nieważną lub zmierzającą do obejścia prawa. Podobnie ciąży pracownicy nie można uznać za przeszkodę do skutecznego nawiązania stosunku pracy. W apelacji od powyższego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w P. wskazał, że przedmiotowa umowa o pracę została zawarta w celu uzyskania przez zainteresowaną świadczeń z ubezpieczenia społecznego, tj. zasiłku chorobo- wego, macierzyńskiego i opiekuńczego. Sąd nie wziął pod uwagę całokształtu oko- liczności faktycznych sprawy. W szczególności z protokołu kontroli z 12 lipca 2002 r. wynika, że w lutym 2002 r. na zatrudnione 64 osoby jedynie 20 świadczyło pracę przez cały miesiąc, natomiast pozostałe korzystały ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Ogółem w lutym płatnik wypłacił zasiłki na łączną kwotę 49.824,64 zł, a wynagrodzenie 25.844,38 zł. Za ten miesiąc, na zatrudnionych 64 pracowników, premię w kwocie 2.200 zł otrzymała jedynie Monika Z., a premie pozostałych osób w liczbie 10 oscylowały od 300 do 500 zł. Podobnie w styczniu 2002 r. na 63 jedynie 18 świadczyło pracę przez cały miesiąc, natomiast pozostałe korzystały ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W styczniu 2002 r. płatnik wypłacił zasiłki na łączną kwotę 68.603,26 zł., a wynagrodzenie wynosiło 23.882,00 zł. Zdaniem apelującego umowa o pracę z Moniką Z., choć formalnie zgodna z Kodeksem pracy, jest nie- ważna, „po myśli art. 58 § 1 kpc”, jako zmierzająca do zrealizowania celu, którego osiągnięcie „jest przez nią zakazane”. Wnioskodawcy wnieśli o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z 3 grudnia 2004 r. zmienił w całości zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie. Sąd wskazał, że organ rento- wy jest uprawniony do kwestionowania umowy zawartej dla pozoru - art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. - albo mającej na celu obejście ustawy - art. 58 § 1 k.c. w 4 związku z art. 300 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z 23 listopada 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPiUS 1999 nr 19, poz. 627). W wyroku z 14 marca 2001 r. Sąd Naj- wyższy wyraził pogląd, że nie można przyjąć pozorności oświadczenia woli o zawar- ciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świad- czenie to przyjmował (II UKN 258/00, OSNP 2004 nr 21, poz. 527). Nie wyklucza to jednak rozważenia, czy w konkretnym przypadku, zawarcie umowy nie zmierzało do obejścia prawa - art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Sąd pierwszej instancji, pomimo powołania przepisów świadczących o obejściu prawa i przedstawieniu stanu faktycznego wskazującego na obejście ustawy, nie dokonał się szerszej analizy tego zagadnienia i zawężając rozważania do kwestii pozorności umowy o pracę doszedł do błędnych wniosków. Zgodnie z art. 78 k.p. wynagrodzenie za pracę powinno być tak ustalone, aby odpowiadało w szczególności rodzajowi wykonywanej pracy i kwa- lifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy. Ustalenie wynagrodzenia wnioskodawczyni w momencie przyj- mowania jej do pracy w wysokości 2.960 zł brutto miesięcznie i wypłacenie go po pierwszym miesiącu pracy, a następnie korzystanie przez wnioskodawczynię z zasił- ków chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego, w porównaniu z niskimi (na po- ziomie minimalnej płacy) wynagrodzeniami pracowników nie wykorzystujących zwol- nień lekarskich, może świadczyć o zamiarze wnioskodawczyni i jej pracodawcy „wy- wołania swoimi oświadczeniami woli ochrony ubezpieczeniowej i czerpania z tego korzyści materialnych”. Przemawia za tym również okoliczność, że wnioskodawcy nie wskazali dowodów, które świadczyłyby o szczególnych osiągnięciach Moniki Z. i które uzasadniałyby przyznanie jej w pierwszym miesiącu pracy jednej z najwyż- szych premii. Na zamiar obejścia prawa w przedmiotowej umowie o pracę, wskazuje również fakt, że spółka „S.-P.” za 2001 rok wykazała stratę w wysokości 289.238,97 zł. W tej sytuacji ustalenie wynagrodzenia wnioskodawczyni w kwocie 2.960 zł świad- czyć mogłoby o braku rozsądku ze strony pracodawcy albo o innym celu tej umowy. Analiza zebranego materiału dowodowego oraz zasady logiki i doświadczenia życio- wego wskazują, że tym innym celem było skorzystanie z wysokich zasiłków z ubez- pieczenia społecznego. Okoliczności te, zdaniem Sądu Apelacyjnego, uzasadniają odmienną od dokonanej przez Sąd pierwszej instancji, ocenę zebranego materiału dowodowego i stwierdzenie, że po stronie wnioskodawczyni Moniki Z. nie zostały spełnione, przewidziane w art. 6 ust.1 pkt 1, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, 5 poz. 88 ze zm.), przesłanki powodujące objęcie jej obowiązkiem ubezpieczenia spo- łecznego pracowników w okresie od 1 lutego 2002 r. do 31 stycznia 2003 r. W kasacji pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił wyrokowi Sądu Apelacyjnego naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie artykułów: 328 § 2 w związku z 391, 328 i 233 § 1 w związku z 391, 386 § 1, 385, 316 § 1, 217 w związku z 368 § 1 pkt. 4 i 381 k.p.c. Skarżący za- rzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i nie- właściwe zastosowanie, a w szczególności: art. 6 ust. 1 pkt 1, 11 ust. 1 i 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. W oparciu o te podstawy skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego przez ustalenie, że Monika Z. podlega obowiązkowemu ubezpie- czeniu emerytalnemu, chorobowemu, rentowemu i wypadkowemu w okresie od 1 lutego 2002 r. „do nadal”. W uzasadnieniu kasacji podniesiono ponadto zarzut naruszenia art. 65, 66, 67 i 68 Konstytucji RP „polegający na wolności i swobodzie do wyboru miejsca pracy, do swobody nie naruszającej ustaw co do wysokości wynagrodzenia za pracę oraz co w sprawie jest istotne do prawa dającego zabezpieczenie społeczne w razie niezdolno- ści do pracy i prawa do ochrony zdrowia. Nie bez znaczenia jest też zaufanie oby- watela do Państwa prawa, kiedy stosując obowiązujące przepisy obywatel nie może narazić się na konsekwencje prawne z tytułu ich stosowania.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega uwzględnieniu, ponieważ jej podstawy okazały się uzasad- nione w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego wyroku. Pomimo że - jak trafnie zarzucono w kasacji - Sąd Apelacyjny, z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c., nie wskazał materialnoprawnej podstawy wyroku w sposób wymagany tym przepisem, z treści uzasadnienia wynika jasno, że w jego ocenie, nawiązana przez wnioskodaw- czynię umowa o pracę była nieważna na mocy art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., jako zawarta w celu obejścia ustawy, wskutek czego wnioskodawczyni nie zo- stała objęta obowiązkiem ubezpieczenia społecznego pracowników. Jednocześnie Sąd pośrednio, lecz w sposób niewątpliwy, odrzucił możliwość uznania tej umowy za zawartą dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. Istotnie, niesporne w sprawie jest to, 6 że wnioskodawczyni, zarówno przed długotrwałym korzystaniem ze zwolnień choro- bowego, macierzyńskiego i opiekuńczego, jak i w krótkim końcowym okresie trwania umowy, podjęła i wykonywała pracę w charakterze pracownika, a pracodawca przyj- mował jej świadczenie. Dlatego, zgodnie z trafnie przytoczonym przez Sąd Apela- cyjny wyrokiem Sądu Najwyższego z 14 marca 2001 r., II UKN 258/00 (OSNP 2004 nr 21, poz. 527), niemożliwe było przyjęcie pozorności przedmiotowej umowy. Poza tym, skoro Sąd uznał, że przyczyną nieważności tej umowy było jej zawarcie w celu obejścia prawa, to nie mógł uznać, że była nią również pozorność. Czynność zmie- rzająca do obejścia prawa nie może bowiem być jednocześnie czynnością pozorną z tego choćby względu, że pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana, druga zaś jest jedynie symulowana (por. wyrok NSA w Warszawie z 16 września 2004 r., FSK 488/04, Monitor Podatkowy 2005 nr 3, poz. 43). Pozostaje zatem kwestia ustalenia, czy będąca przedmiotem sporu umowa została zawarta w celu obejścia prawa. W teorii prawa cywilnego uznaje się, że czynnością prawną podjętą w celu obejścia ustawy jest czynność, wprawdzie nie objęta zakazem prawnym, ale przedsięwzięta w celu osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo (System Prawa Prywatnego, tom 2, red. Z. Radwański, Warszawa 2002, s. 227-228). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 25 listopada 2004 r., I PK 42/04 (OSNP 2005 nr 14, poz. 209), stwierdził, że „czynności mające na celu obej- ście ustawy (in fraudem legis) zawierają jedynie pozór zgodności z ustawą. Czyn- ność prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej tre- ści, która z punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane. Chodzi tu zatem o wywołanie skutku sprzecz- nego z prawem.” (podobnie również uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235). Ujmując sprawę z pew- nym uproszczeniem należy stwierdzić, że obejście ustawy to zachowanie podmiotu prawa, który napotykając prawny zakaz dokonania określonej czynności prawnej „ob- chodzi” go w ten sposób, że dokonuje innej niezakazanej formalnie czynności w celu osiągnięcia skutku związanego z czynnością zakazaną, a tym samym sprzecznego z prawem. Według Sądu Apelacyjnego obejście prawa w rozpoznawanej sprawie pole- gało na występowaniu „innego celu umowy”, którym „było skorzystanie z wysokich zasiłków z ubezpieczenia społecznego”. Należy stwierdzić, że takie uzasadnienie nie 7 jest wystarczające dla podjętego przez Sąd rozstrzygnięcia. Skorzystanie z zasiłków z ubezpieczenia społecznego, również wysokich, nie może być uznane za cel, któ- rego osiągnięcie jest sprzeczne z prawem. Skorzystanie z ochrony gwarantowanej pracowniczym ubezpieczeniem społecznym jest legalnym celem zawierania umów o pracę. Może ono nawet być głównym motywem nawiązania stosunku pracy, zamiast wykonywania pracy na innych podstawach prawnych. Zawierając umowy o pracę strony kierują się różnymi motywami indywidualnymi, które należy odróżnić od cau- sae czynności prawnej (typowego celu czynności prawnej), czego zdaje się nie do- strzegać Sąd Apelacyjny. Między innymi, jak wskazał Sąd Najwyższy, zawarcie umowy o pracę, choćby zmierzało do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, czy uzyskania kredytu bankowego, nie jest obejściem ustawy (zob. powołany wyżej wyrok z 25 listopada 2004 r., I PK 42/04). Podobnie takiego zarzutu nie można po- stawić umowie o pracę nienaruszającej art. 22 k.p., nawet gdy jej cel dyktowany był wyłącznie chęcią uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zob. powołany wyżej wyrok z 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04). W szczególności trudno uznać, że dążenie kobiety ciężarnej do uzyskania takiej ochrony jest sprzeczne z prawem. Przeciwnie jest to zachowanie rozsądne i uzasadnione zarówno z osobistego, jak i społecznego punktu widzenia. Za obejście ustawy nie można uznać także ustalenia przez strony umowy o pracę wysokiego wynagrodzenia. Ustalenie wysokiego wyna- grodzenia, nawet gdy już na pierwszy rzut oka jest ono nadmierne, nie jest w ogóle sprzeczne z prawem, poza szczególnymi przypadkami, gdy jego wysokość jest limi- towana przez przepisy. Ustalenia takiego wynagrodzenia nie można też kwestiono- wać na gruncie przepisów o zakazie dyskryminacji. Na ich gruncie za naruszenie prawa może bowiem być uznane dyskryminowanie polegające na ustaleniu niższego wynagrodzenia dyskryminowanej osoby, a nie wyższego innej. Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że zawarcia przez wnioskodawców umowy o pracę na warunkach w niej określonych, jak również samego ustalenia wy- sokiego wynagrodzenia za pracę wnioskodawczyni, nie można uznać za obejście prawa, ani za działanie (czynność prawną) sprzeczne z ustawą w inny sposób. Wniosek ten nie może jednak oznaczać niedostrzegania problemu wyłaniającego się na gruncie niniejszej sprawy, ani akceptacji dla nagannych i szkodliwych społecznie zachowań wnioskodawców. Widoczny w sprawie problem, będący jednym z przeja- wów szerszego zjawiska wyłudzania świadczeń z systemu ubezpieczeń społecz- nych, polega na zawieraniu umów o pracę na krótki okres przed zajściem zdarzenia 8 rodzącego uprawnienie do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (np. urodze- niem dziecka) i ustaleniu wygórowanego wynagrodzenia w celu uzyskania przez osobę ubezpieczoną naliczonych od takiej podstawy świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W rozpoznawanej sprawie problem ten wystąpił w klinicznej postaci. Wniosko- dawczyni będąc w ciąży zawarła umowę o pracę 1 lutego 2002 r. Po okresie pracy niewiele przekraczającym miesiąc zaczęła korzystać z wynagrodzenia i zasiłku cho- robowego, a od 25 kwietnia 2002 r. do 22 grudnia 2002 r. z zasiłku macierzyńskiego i opiekuńczego. Pomimo że była nowozatrudnioną, już w pierwszym miesiącu pracy otrzymała wynagrodzenie wyższe o 2.200 zł. od wynagrodzenia innych pracownic wykonujących taką samą pracę (sprzedawczyni) i dłużej zatrudnionych. Po powrocie do pracy, który nastąpił 23 grudnia 2002 r., jej wynagrodzenie zostało o tę kwotę zmniejszone i za okres pozostały do końca okresu umowy, jej zarobek oscylował wo- kół płacy minimalnej