Wyrok z dnia 30 listopada 2005 r. II PK 303/04 Zastosowanie (art. 3581 § 3 k.c.) do świadczenia, które zostało wcześniej określone umową, nie powinno podważać istoty zobowiązania (relacji między świadczeniami obu stron), z którego wynika to świadczenie. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Tyszel, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2005 r. sprawy z powództwa Mieczysława S. przeciwko „E.” SA w T. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 maja 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w jego punkcie II oraz w punkcie I w części od- dalającej apelację powoda i w tych zakresach przekazał sprawę Sądowi Apelacyj- nemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powód Mieczysław S. w pozwie skierowanym przeciwko „E.” SA w P. wniósł o zasądzenie wynagrodzenia za korzyści uzyskane z wykorzystania wynalazku „Spo- sób odzyskiwania metanolu, mrówczanu metylu i octanu metylu z gazów odlotowych z procesu wytwarzania dimetylotereftalanu”, za okres od dnia 1 kwietnia 1994 r. do dnia 30 września 2000 r. (do momentu zakończenia stosowania wynalazku). Wniósł również o zasądzenie skapitalizowanych odsetek za zwłokę. Pozwana wniosła o od- dalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2001 r. Sąd Okręgowy w Toruniu oddalił powódz- two, gdyż uznał w oparciu o art. 98a ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wyna- lazczości (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.), że powód otrzymał należne mu (zgodnie z zawartą umową) wynagrodzenie w całości, z tym, że 2 uwzględniono zmniejszenie wynagrodzenia ustalone w aneksie do umowy zawartej z udziałem pełnomocnika powoda w 1968 r. Po rozpoznaniu apelacji powoda wyrokiem z dnia 7 listopada 2001 r. Sąd Ape- lacyjny w Gdańsku uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego roz- poznania Sądowi pierwszej instancji. W ocenie Sądu Apelacyjnego wynikające z czynności pełnomocnika twórców niekorzystne dla twórców projektu zmniejszenie umówionego wynagrodzenia przekraczało zakres pełnomocnictwa, gdyż nie mieściło się w granicach zwykłego zarządu. Wyrokiem z dnia 2 października 2003 r. Sąd Okręgowy w Toruniu, po ponow- nym rozpoznaniu sprawy, zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 49.802 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 11 lipca 2003 r. do dnia zapłaty; w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Powyższy wyrok został wydany w oparciu o następujące ustalenia. Powód był zatrudniony u strony pozwanej w okresie od 10 sierpnia 1967 r. do 31 stycznia 1998 r. (otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę w ramach zwolnień grupowych). Powód był jednym z sześciu twórców pracowniczego projektu wynalaz- czego, który został zgłoszony stronie pozwanej 14 października 1991 r. Projekt ten został zastosowany od 31 marca 1992 r.; 14 sierpnia 1992 r. pozwana zawarła ze współtwórcami umowę, w której ustalono, że wynagrodzenie twórców będzie wynosić 15% efektów ekonomicznych uzyskanych z tytułu wdrożenia projektu. Wynagrodze- nie za efekty niewymierne miało zostać ustalone w oparciu o zasady obowiązujące u pozwanej. Wskazane należności miały być rozliczane i wypłacane kwartalnie. Strona pozwana wypłaciła powodowi wynagrodzenie za dwa lata stosowania projektu (za okres od 1 kwietnia 1992 r. do 31 marca 1994 r.). W dniu 20 września 1994 r. po- zwana zgłosiła projekt do Urzędu Patentowego. W 1998 r. Urząd Patentowy zwrócił się do strony pozwanej o uzupełnienie dokumentacji niezbędnej dla udzielenia pro- jektowi ochrony patentowej. Z taką kwalifikacją projektu łączyłoby się zobowiązanie do wypłacenia wynagrodzenia twórcom za okres 5 lat stosowania projektu. W związku z tym, uzależniając popieranie sprawy w Urzędzie Patentowym od reasump- cji umowy z twórcami w dniu 27 sierpnia 1998 r., pozwana podpisała z pełnomocni- kiem twórców aneks do umowy z 14 sierpnia 1992 r. Na podstawie tego aneksu wy- sokość wynagrodzenia miała wynosić 15% efektów ekonomicznych uzyskanych z korzystania z projektu wynalazczego za I i II rok, natomiast za III, IV i V rok, w przy- padku uzyskania patentu na wynalazek - 5% efektów ekonomicznych. Wynagrodze- nie za efekty niewymierne miało być ustalane zgodnie z zasadami obowiązującymi u 3 pozwanej. Pełnomocnik twórców nie uzgodnił z powodem treści aneksu i nie uzyskał od niego zgody na obniżenie wysokości wynagrodzenia. W chwili podpisywania aneksu do umowy z 14 sierpnia 1992 r. powód nie był pracownikiem pozwanej. Po podpisaniu aneksu pozwana uzupełniła braki w dokumentacji dotyczącej projektu. Decyzją z dnia 10 czerwca 1999 r. Urząd Patentowy udzielił pozwanej patentu na wynalazek. Pełnomocnik twórców pismem z dnia 7 lipca 1999 r. wystąpił do pozwa- nej o dokonanie waloryzacji wynagrodzenia wyliczonego dla twórców. Ustalono, że łączna kwota wynagrodzenia dla twórców w okresie 5 lat wynosi 119.695 zł, a po zastosowanej waloryzacji - 180.695 zł. W 2000 r. powodowi wypłacono w ośmiu ra- tach łącznie 27.104 zł. Powód nie wyrażał zgody na zmniejszenie wynagrodzenia wyliczonego zgodnie z umową z 14 sierpnia 1992 r., a także kwestionował umoco- wanie F.B. do podpisania aneksu do umowy oraz porozumienia. To stanowisko po- woda Sąd podzielił, uznając za nieskuteczne czynności pełnomocnika wykraczające poza zakres umocowania do działania w ramach zwykłego zarządu. Podstawę wy- nagrodzenia należnego powodowi stanowi zatem umowa stron z 1992 r., a w jej ra- mach powodowi należało się za efekty ekonomiczne w kolejnych trzech latach sto- sowania projektu: III rok - 8.041 zł, IV rok - 5.590 zł, V rok - 5.944 zł; ponadto za efekty niewymierne: III rok - 8.478 zł, IV rok - 1.012 zł, V rok - 12.700 zł; łącznie 50.877 zł. W 2000 r. powodowi wypłacono 27.104 zł w ośmiu ratach. Wierzytelność powoda stała się wymagalna 2 miesiące po uzyskaniu patentu (17 sierpnia 1999 r.). Od kwoty 50.877 zł należy odjąć kwotę 27.104 zł, co daje kwotę 23.773 zł. Skapitali- zowane odsetki za zwłokę w dokonanych wypłatach na dzień 10 lipca 2003 r. wyno- szą 26.029 zł. Powód powinien otrzymać 49.802 zł, bo brak jest dowodów pozwala- jących na żądane przez strony dokonanie potrąceń za I i II rok stosowania wyna- lazku. Zdaniem Sądu pierwszej instancji roszczenie powoda o waloryzację należ- nego mu wynagrodzenia było nieuzasadnione. Roszczenie takie przysługiwałoby powodowi w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, ale na podstawie opinii biegłego należało przyjąć, że średni wzrost płac w okresie od 1994 r. do dnia wyma- galności roszczenia (17 sierpnia 1999 r.), wynosił około 127%, co oznacza, że skala inflacji nie była znacząca; ponadto waloryzacja świadczeń dla twórców została czę- ściowo dokonana decyzją zarządu pozwanej z dnia 24 stycznia 2000 r. Uwzględnie- nie roszczenia powoda ze względu na złą sytuację ekonomiczną pozwanej byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. 4 Apelację wniosły obie strony. Powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kwoty 159.851,86 zł z odset- kami ustawowymi od dnia 11 lipca 2003 r. Zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 3581 § 3 k.c., przez przyjęcie, że skala inflacji w latach 1994-199 nie była znacząca, a waloryzacja świadczeń dla twórców została częścio- wo dokonana decyzją zarządu pozwanej z dnia 24 stycznia 2000 r. Według powoda Sąd błędnie uznał, że nie doszło do istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza oraz że uwzględnienie roszczenia powoda byłoby sprzeczne z zasadami współżycia spo- łecznego. Nadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego mają- ce istotny wpływ na wynik sprawy - art. 233 § 1 k.p.c., przez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, a także sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz naruszenie art. 245 k.p.c. przez przyjęcie, że dokument zarządu pozwanej z 24 stycznia 2000 r. nie stanowi dowodu pozwalają- cego na dokonanie potrącenia z wypłaconej kwoty 27.104 zł kwoty 1.242 zł. Nadto zarzucił naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., przez brak wskazania dowodów, na których oparł się Sąd wydając zaskarżone orzeczenie oraz przyczyn, dla których odmówił on wiarygodności dowodom powoda. Wyrokiem z dnia 21 maja 2004 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił obydwie apelacje (na podstawie art. 385 k.p.c.), jako bezzasadne. Podnoszony w apelacji powoda zarzut naruszenia art. 3581 § 3 k.c. Sąd dru- giej instancji uznał za bezzasadny. W tym zakresie podzielił stanowisko Sądu pierw- szej instancji w kwestii braku istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, poczynając od 1994 r., gdyż skarżący bez zastrzeżeń i zgodnie z umową z 14 sierpnia 1992 r. odebrał świadczenie za okres od 1 kwietnia 1992 r. do 31 marca 1994 r. Wobec tego, zdaniem Sądu drugiej instancji, zobowiązanie w tym zakresie wygasło, a świadcze- nie spełnione zgodnie z treścią zobowiązania nie może być zwaloryzowane z wyjąt- kiem szczególnych okoliczności, które na gruncie rozpatrywanej sprawy nie zaist- niały. Sąd drugiej instancji podobnie do Sądu pierwszej instancji uznał za istotne to, że decyzją zarządu z 24 stycznia 2000 r. pozwana dokonała częściowej waloryzacji świadczenia i z tego tytułu powód otrzymał kwotę 27.104 zł w ośmiu ratach w 2000 r. Zdaniem Sądu drugiej instancji w sytuacji, gdy ponad połowę zasądzonej na rzecz powoda kwoty stanowią skapitalizowane odsetki obliczone przy uwzględnieniu wyso- kości odsetek ustawowych w latach 1999-2003, to wysokość tych odsetek (przy 5 przyjęciu, że odsetki ustawowe za opóźnienie w dużym stopniu mają charakter walo- ryzacyjny), także przemawia przeciwko stosowaniu art. 3581 § 3 k.c. Sąd drugiej instancji podzielił zarzut skarżącego co do wadliwości uznania przez Sąd pierwszej instancji, że waloryzacja naruszałaby zasady współżycia spo- łecznego przy złej sytuacji ekonomicznej pozwanej. We wskazanym bowiem zakresie nie prowadzono postępowania dowodowego i brak jest w aktach sprawy danych co do sytuacji ekonomicznej pozwanej w latach 1992-1997. Powyższe uchybienie nie miało jednak wpływu na prawidłowość zastosowania w rozpatrywanej sprawie art. 3581 § 3 k.c. Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu skarżącego, jakoby o wystą- pieniu zmiany siły nabywczej pieniądza świadczyła decyzja zarządu pozwanej z 24 stycznia 2000 r. o częściowej waloryzacji należności. W ocenie Sądu drugiej instancji odróżnić trzeba waloryzację dokonaną przez Sąd na podstawie art. 3581 § 3 k.c. od waloryzacji umownej. W przypadku tej ostatniej strony mogą umownie ustalić świad- czenie waloryzacyjne w każdym przypadku, gdy uznają, że wzrost siły nabywczej pieniądza nastąpił, chociażby nie zachodziły przesłanki istotne dla waloryzacji doko- nywanej przez sąd. Sąd drugiej instancji podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji co do braku do- wodów dotyczących możliwości potrącenia z kwoty 27.104 zł kwoty 1.242 zł z tytułu wyrównania za I i II rok stosowania wynalazku. Decyzja zarządu pozwanej z dnia 24 stycznia 2000 r. jest jedynie dowodem istnienia wierzytelności twórców projektu wo- bec pozwanej, nie stanowi natomiast dowodu istnienia wierzytelności pieniężnej po- zwanej względem twórców. Niezbędną przesłanką potrącenia jest zaś istnienie wza- jemnych wierzytelności, których przedmiotem świadczenia są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku (art. 498 § 1 k.c.). W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego pełnomocnik powoda wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w jego części oddalającej apelację powoda i orzekającej o kosztach postępowania i o przekazanie sprawy do ponownego rozpo- znania oraz o obciążenie pozwanego kosztami postępowania. Kasacja oparta zo- stała na podstawach określonych w art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c. W ramach podstawy do- tyczącej przepisów prawa materialnego skarżący zarzucił: 1) naruszenie art. 3581 § 3 k.c. oraz art. 8 ust. 1, art. 98 ust. 1 i 2, art. 99 ust. 1, art. 102 ust. 1, art. 108 ustawy o wynalazczości, przez błędną wykładnię wskazanych przepisów i uznanie w konse- kwencji, że brak jest podstawowej przesłanki dokonania waloryzacji świadczenia, tj. istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza; 2) naruszenie art. 8 ust. 1, art. 99 ust. 1, 6 art. 102 ust. 1 ustawy o wynalazczości, przez błędną wykładnię polegającą na przyję- ciu, że powód bez zastrzeżeń odebrał świadczenie za okres od 1 kwietnia 1992 r. do 31 marca 1994 r. wobec czego zobowiązanie w tym zakresie wygasło, a świadczenie spełnione zgodnie z treścią zobowiązania nie może być zwaloryzowane; 3) narusze- nie art. 353 § 1, art., 3581 § 1, art. 359 § 1, 2,3, art. 451 § 1,2,3, art. 476, art. 481 § 1,2,3, art. 482 § 1 k.c., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że decyzją zarządu pozwanej z 24 stycznia 2000 r. dokonała ona częściowej waloryzacji świad- czenia; 4) naruszenie art. 56 k.c., art. 3531 , art. 451 § 1,2,3 k.c., przez uznanie, że brak jest dowodów dotyczących możliwości potrącenia z kwoty 27.104 zł kwoty 1.242 zł z tytułu wyrównania za I i II rok stosowania projektu; 5) naruszenie art. 56 k.c., przez jego błędną wykładnię; 6) naruszenie art. 98 ust. 1 i 2, art. 108 ustawy o wy- nalazczości oraz art. 3581 § 1 k.c., przez błędną wykładnię i zaniżenie nominalnego wynagrodzenia powoda w stosunku do wynagrodzenia wynikającego z umowy. W ramach podstawy dotyczącej przepisów prawa procesowego skarżący wskazał na naruszenia: 1) art. 328 § 2 k.p.c. - przez brak wskazania w skarżonym wyroku przyczyn, dla których Sąd odmówił wiarygodności dowodom powoda, - art. 229, art. 245, art. 253, art. 321 § 1, art. 378 k.p.c., 2) art. 233 § 1 k.p.c. - przez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegające na przyjęciu, że:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.