Uchwała z dnia 9 marca 2006 r. II PZP 12/05 Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Beata Gudowska, SA Zbigniew Korzeniowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2006 r. sprawy z powództwa Wiesława M. przeciwko Zakładowi Usług i Budownictwa „O.” - Bartosza S. w O. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę- gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 20 października 2005 r. [...] „1) Czy dopuszczalne jest udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa sub- stytucyjnego aplikantowi radcowskiemu ? a w razie negatywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie, 2) Czy sytuacja taka prowadzi do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 in fine ?” p o d j ą ł uchwałę:
- udzielenie przez adwokata pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan- towi radcowskiemu jest niedopuszczalne,
- odmówił udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne zawarte w punkcie drugim postanowienia. U z a s a d n i e n i e Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę- pującego stanu faktycznego. W pozwie z dnia 9 kwietnia 2003 r. powód Wiesław M. domagał się zasądzenia od pozwanego Zakładu Usług i Budownictwa „O." Bartosza S. w O. zaległego wynagrodzenia, diety z tytułu delegacji, sprostowania świadectwa pracy oraz wydania druków RMUA i RP
- W dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard S. złożył pismo procesowe powoda, informujące, że na podstawie udzielonego mu 2 pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej kore- spondencji na adres jego kancelarii. Jednocześnie w piśmie tym udzielił pełnomoc- nictwa substytucyjnego aplikantom radcowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma załączone zostało pełnomocnictwo procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S. przez powoda do prowadzenia sprawy [...] zawisłej przed Sądem Rejonowym w Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również prowadzenie sprawy przed Sądem dru- giej instancji. W dniu 4 listopada 2003 r. ustanowiony pełnomocnik - adwokat Ry- szard S. złożył pismo procesowe, w którym ustosunkował się do odpowiedzi na po- zew. Kolejne pisma procesowe powoda z dnia 22 marca 2004 r. i 18 czerwca 2004 r. podpisane zostały przez aplikanta radcowskiego Pawła S., który reprezentował po- woda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca 2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. W dniu 17 czerwca 2005 r. Sąd Re- jonowy w Opolu uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz powoda określone kwoty tytułem wynagrodzenia, diet oraz odszkodowania wraz z odsetkami ustawowymi, a także nakazał pozwanemu sprostowanie świadectwa pracy. W dniu 3 sierpnia 2005 r. pozwany wniósł apelację. Jednym z zarzutów podniesionych w ape- lacji była nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - brak należycie umocowa- nego pełnomocnika powoda). W uzasadnieniu tego zarzutu pozwany stwierdził, że ,,nie uchybiając merytorycznej wartości pism procesowych sporządzanych w niniej- szej sprawie przez aplikanta radcowskiego, należy wskazać, iż zgodnie z panującym poglądem art. 351 ustawy o radcach prawnych przyznaje aplikantom radcowskim prawo do zastępowania radcy prawnego przed sądami (rejonowym i okręgowym) jednakże bez prawa wnoszenia pism procesowych. Daleko mniejsze znaczenie ma wypływające z literalnej interpretacji tego przepisu stanowisko wskazujące, iż apli- kant radcowski może zastępować przed sądem radcę prawnego, a nie adwokata jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Reprezentujący powoda, aplikant radcowski wykroczył więc poza zakres przyznanych mu ustawą o radcach prawnych uprawnień, wobec czego uznać należy, iż pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany do działania w niniejszej sprawie". Zdaniem Sądu Okręgowego, dla oceny podniesionych zarzutów, decydujące znaczenie ma treść przepisów dwóch ustaw korporacyjnych w związku z treścią przepisów Kodeksu postępowania cywilnego normujących zagadnienia związane z pełnomocnictwem. Przepis art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o ad- wokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) przewidywał 3 możliwość udzielenia przez adwokata substytucji, której zasady określał jej art.
- Powołany przepis stanowił, że substytutem adwokata może być aplikant adwokacki. Natomiast według ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), radca prawny może udzielić dalszego peł- nomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagra- nicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świad- czeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 21 ustawy o radcach prawnych). Stosownie do art. 351 ustawy o radcach praw- nych (w brzmieniu obowiązującym do dnia 9 września 2005 r.), po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed sądem rejonowym i organami administracji pierwszej instancji. Po dwóch latach aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Od dnia 10 września 2005 r. powoływany art. 351 tej ustawy sta- nowi w ust. 1 i 2, że po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcow- skiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed sądami rejono- wymi, organami ścigania i organami administracji publicznej, a po upływie roku i sze- ściu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastę- pować radcę prawnego także przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego. Aplikant radcow- ski może sporządzać i podpisywać pisma procesowe związane z występowaniem radcy prawnego przed sądami, organami ścigania i organami administracji publicznej - z wyraźnego upoważnienia radcy prawnego, z wyłączeniem apelacji, skargi kasa- cyjnej i skargi konstytucyjnej. Aplikant adwokacki może zastępować radcę prawnego na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspólnikiem w spółce adwokacko - radcowskiej. Substytutem radcy prawnego może być więc także aplikant radcowski po odbyciu określonego w ustawie okresu aplikacji oraz aplikant adwokacki. Co do tego ostatniego ustawa zastrzega, że może on zastępować radcę prawnego na takich samych zasadach jak adwokata, jeżeli radca prawny jest wspól- nikiem w spółce adwokacko - radcowskiej. W ocenie Sądu Okręgowego, analiza ustaw korporacyjnych może prowadzić do wniosku, iż adwokat nie może udzielić pełnomocnictwa substytucyjnego aplikan- towi radcowskiemu. Za takim stanowiskiem przemawia między innymi brak wyraźne- go przepisu dopuszczającego taką możliwość w Prawie o adwokaturze. Natomiast w 4 ustawie o radcach prawnych, ustawodawca przewidział możliwość udzielenia sub- stytucji aplikantowi adwokackiemu przez radcę prawnego. Powyższe ustawy po- wstawały i podlegały nowelizacji mniej więcej w tym samym czasie. Gdyby zatem ustawodawca zamierzał dopuścić możliwość zastępowania adwokata przez aplikanta radcowskiego, to z całą pewnością przewidziałby taką możliwość w Prawie o adwo- katurze. Brak takiego wyraźnego uregulowania, analogicznego jak w ustawie o rad- cach prawnych, rodzi istotną wątpliwość, czy aplikant radcowski może zastępować adwokata na tych samych zasadach, jak aplikant adwokacki, także przy założeniu, że adwokat jest wspólnikiem w spółce adwokacko -radcowskiej. Dla aplikanta adwo- kackiego uprawnienie do zastępowania radcy prawnego jest wyraźne i wynika z tre- ści przywołanego art. 351 ustawy o radcach prawnych. Stąd nie można rozszerzająco rozumieć powyższego umocowania i obejmować uprawnieniem z niego wynikającym również aplikanta radcowskiego odnośnie do możliwości występowania w imieniu adwokata. Kolejnym zagadnieniem wyłaniającym się na tle stanu faktycznego sprawy jest okoliczność, że udzielenie substytucji miało miejsce przed dniem nowelizacji art. 351 ustawy o radcach prawnych, który to przepis - w tym czasie - nie dopuszczał możli- wości zastępowania radcy prawnego przez aplikanta adwokackiego. Miało to ten skutek, że przed dniem 10 września 2005 r., tak zastępstwo radcy prawnego przez aplikanta adwokackiego, jak i adwokata przez aplikanta radcowskiego, nie było prawnie możliwe. Również w obecnym stanie prawnym, wykładnia przepisów ustaw korporacyj- nych - art. 351 ustawy o radcach prawnych - rodzi wątpliwość, wyrażającą się w za- gadnieniu czy - gdy brak wyraźnego zakazu udzielania pełnomocnictwa substytucyj- nego przez adwokata aplikantowi radcowskiemu - można dopuścić do skuteczności takich czynności, choćby z uwagi na to, że trudno dostrzec istotną różnicę między zastępowaniem adwokata przez aplikanta radcowskiego, a zastępowaniem radcy prawnego przez aplikanta adwokackiego. Z art. 91 k.p.c. wynika (pkt 3), że pełno- mocnictwo procesowe obejmuje z mocy samego prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu. Z powyż- szego nie można jednak wyprowadzać wniosku, że adwokat może udzielić pełno- mocnictwa substytucyjnego aplikantowi, zarówno adwokackiemu, jak i radcowskiemu - byłoby to możliwe jedynie za zgodą strony. Z tych przyczyn w analizowanej sprawie pełnomocnik powoda nie był należycie umocowany. Sąd Najwyższy, w uchwale z 5 dnia 20 grudnia 1968 r., III CZP 93/68 (OSNCP 1969 nr 7-8, poz. 129), stwierdził, że skuteczność prawna czynności procesowych dokonanych przez osobę, która nie może być pełnomocnikiem procesowym, zależy od ich zatwierdzenia przez zaintere- sowaną stronę. Możliwość potwierdzenia przez stronę czynności procesowych osoby, która nie może być pełnomocnikiem, przyjęta została także w wyroku z dnia 13 marca 1991 r., I CR 484/90 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 138) oraz w uchwale z dnia 18 września 1992 r., III CZP 112/92 (OSNCP 1993 nr 5, poz. 75). Odmienny kierunek wykładni przyjęty został w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 586/00 (OSNP 2003 nr 14, poz. 335). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy stwierdził, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która nie może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Podobnie w uchwale z dnia 28 lipca 2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że „wystę- powanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być pełnomocni- kiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze zatwierdzenia przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę". W ocenie Sądu Okręgowego więcej argumentów przemawia za przyjęciem poglądu, iż uchybienie polegające na działaniu w charakterze pełnomocnika osoby, która nie może pełnić tej funkcji, prowadzi zawsze do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). W konkluzji tych rozważań, Sąd Okręgowy wyraził stanowisko, że aplikant radcowski nie może zastępować adwokata, a w przypadku wystąpienia takiej sytuacji zachodzi nieważność postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Udzielając odpowiedzi na pierwszą część przedstawionego zagadnienia prawnego, należy przede wszystkim powołać się na przepisy Kodeksu postępowania cywilnego normujące charakter pełnomocnictwa i jego zakres. Przepis art. 86 k.p.c. stanowi, że strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed są- dem osobiście lub przez pełnomocników. Pełnomocnikiem może być, zgodnie z art. 87 § 1 k.p.c., adwokat lub radca prawny. Natomiast samo pełnomocnictwo może być albo procesowe - bądź to ogólne, bądź do prowadzenia poszczególnych spraw - albo do niektórych tylko czynności procesowych (art. 88 k.p.c.). W rozpatrywanej sprawie 6 w dniu 16 lipca 2003 r. adwokat Ryszard S. złożył pismo procesowe powoda, infor- mujące, że na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa zgłasza się do udziału w sprawie i prosi o kierowanie wszelkiej korespondencji na adres jego kancelarii. Jed- nocześnie w piśmie tym udzielił pełnomocnictwa substytucyjnego aplikantom rad- cowskim Pawłowi S. i Marcinowi B. Do pisma załączone zostało pełnomocnictwo procesowe udzielone adwokatowi Ryszardowi S. przez powoda do prowadzenia sprawy [...] przed Sądem Rejonowym w Opolu. Pełnomocnictwo obejmowało również prowadzenie sprawy przed Sądem drugiej instancji. Zgodnie z art. 91 pkt 3 k.p.c., pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwoka- towi lub radcy prawnemu, przy czym przepisy ustaw korporacyjnych - Prawo o adwo- katurze oraz ustawy o radcach prawnych uzupełniają ten ostatni przepis. W ustawie - Prawo o adwokaturze - art. 25 ust. 3 wskazuje, że w przypadku gdy adwokat prowa- dzący sprawę nie może wziąć osobiście udziału w rozprawie lub wykonać osobiście poszczególnych czynności w sprawie, może udzielić substytucji innemu adwokatowi, a w sytuacjach określonych w art. 77 tej ustawy, także aplikantowi adwokackiemu. Zgodnie z ostatnio powołanym przepisem, po sześciu miesiącach aplikacji adwokac- kiej aplikant adwokacki mógł zastępować adwokata tylko przed sądem rejonowym, organami ścigania, organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami. Po roku i sześciu miesiącach aplikacji aplikant adwokacki mógł także zastępować adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Natomiast aplikant adwokacki, który uprzednio odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarial- ną lub radcowską zakończoną pozytywnie złożonym egzaminem, mógł zastępować adwokata przed sądem rejonowym, a po odbyciu jednego roku aplikacji adwokackiej - przed organami wymienionymi w ust.
- Po nowelizacji Prawa o adwokaturze, obo- wiązującej od dnia 10 września 2005 r., w art. 77 wskazano, że po sześciu miesią- cach aplikacji adwokackiej aplikant adwokacki może zastępować adwokata tylko przed sądem rejonowym, organami ścigania, organami państwowymi, samorządo- wymi i innymi instytucjami, a po roku i sześciu miesiącach aplikacji adwokackiej apli- kant adwokacki może także zastępować adwokata przed innymi sądami, z wyjątkiem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytu- cyjnego i Trybunału Stanu. 7 Natomiast w ustawie o radcach prawnych, możliwość substytucji uregulowano w art. 21, według którego radca prawny mógł udzielić dalszego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawnikowi zagranicznemu wy- konującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, a także apli- kantowi radcowskiemu. Przepis art. 21 w wersji obowiązującej od dnia 10 września 2005 r., po znowelizowaniu ustawy stwierdzał, że radca prawny może udzielić dal- szego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu, adwokatowi, prawni- kowi zagranicznemu wykonującemu stałą praktykę w zakresie wynikającym z ustawy o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej. Tym samym zgodnie z brzmieniem przywołanych przepisów trzeba stwier- dzić, że zarówno poprzednie uregulowania jak i obowiązujące od dnia 10 września 2005 r. (po nowelizacji) nie dopuszczały możliwości udzielenia substytucji (pełno- mocnictwa substytucyjnego) przez adwokata aplikantowi radcowskiemu. Przechodząc do rozważań dotyczących ewentualnej nieważności postępowa- nia w związku z niedopuszczalnością udzielenia przez adwokata pełnomocnictwa substytucyjnego aplikantowi radcowskiemu, należy uzupełnić stan faktyczny sprawy, przedstawiając zakres działań podjętych przez występujących w sprawie pełnomoc- ników. Pozew do sądu złożył osobiście powód będący osobą fizyczną, co do której nie stwierdza się, ażeby była to osoba niezdolna do czynności prawnych lub ograni- czona w takiej zdolności. Powód - już po wniesieniu przez siebie pozwu - udzielił peł- nomocnictwa adwokatowi, co oznacza, że adwokat Ryszard S. został prawidłowo umocowany. Kolejne czynności w sprawie były podejmowane przez działającego z substytucji tego adwokata aplikanta radcowskiego. Aplikant Paweł S., reprezentował powoda na rozprawach w dniach 12 marca 2004 r., 23 kwietnia 2004 r., 29 czerwca 2004 r., 3 września 2004 r. i 17 czerwca 2005 r. Zgodnie z zapisem protokółu z po- siedzenia Sądu w dniu 12 marca 2004 r. pełnomocnik powoda podtrzymał żądania pozwu, wnosząc dodatkowo o zasądzenie od pracodawcy odszkodowania z tytułu rozwiązania umowy o pracę z winy pracodawcy w wysokości wynagrodzenia za dwutygodniowy okresu wypowiedzenia, a w dniu 23 kwietnia 2004 r. rozszerzył żą- danie pozwu dodatkowo o zapłatę odszkodowania w wysokości odsetek karnych od nieterminowo odprowadzonej części wynagrodzenia powoda tytułem zajęć alimenta- cyjnych oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. Na posiedzeniach w dniach 29 czerwca, 3 września 2004 r. oraz 17 czerwca 2005 r. pełnomocnik sub- 8 stytucyjny nie modyfikował żądań zawartych w pozwie. Tak więc w toku postępowa- nia przed Sądem pierwszej instancji wśród czynności podjętych przez pełnomocnika substytucyjnego znalazły się czynności prowadzące do modyfikacji żądań pozwu, które zostały przez Sąd uwzględnione. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, trafnie powołanym przez Sąd Okręgowy, przyjmuje się, że występowanie w sprawie w charakterze pełnomocnika osoby, która nie może nim być, oznacza brak należytego umocowania pełnomocnika, co prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. - tak w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335). Podobnie w uchwale z dnia 28 lipca 2004 r., III CZP 32/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 2), Sąd Najwyższy przyjął, że „występowanie w charakterze pełnomocnika strony osoby, która nie może być peł- nomocnikiem, oznacza brak należytego umocowania, co powoduje nieważność po- stępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Uchybienie to nie może być usunięte w drodze zatwierdzenia przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę". Podzielając te poglądy w całości, należy jednak zauważyć, że nie odnoszą się one do stanu fak- tycznego rozpoznawanej sprawy. W świetle ustaleń Sądu, pełnomocnik powoda - adwokat Ryszard S. - został bowiem umocowany prawidłowo. Przedłożone przez niego pełnomocnictwo miało charakter pełnomocnictwa procesowego szczególnego, tj. do prowadzenia konkretnej sprawy ([...] przed Sądem pierwszej i drugiej instancji). O nienależytym umocowaniu pełnomocnika, powodującym z mocy art. 379 pkt 2 k.p.c. nieważnością postępowania, można mówić wtedy, gdy osoba działająca jako pełnomocnik nie legitymuje się prawidłowym pełnomocnictwem, a także wtedy gdy osobie występującej w charakterze pełnomocnika, strona wprawdzie udzieliła pełno- mocnictwa, ale osoba ta nie może być w danej sprawie pełnomocnikiem. Gdy więc pełnomocnikiem strony był należycie umocowany adwokat, nie zachodzą okoliczno- ści wskazane w powołanym przepisie, prowadzące do nieważności postępowania. W rozpoznawanej sprawie wadliwe - niezgodne z przepisami - było umocowa- nie pełnomocnika substytucyjnego. To jednak, w świetle powyższych uwag, nie pro- wadzi do nieważności postępowania w myśl art. 379 pkt 2 k.p.c. Wadliwość tę sąd apelacyjny ocenia biorąc pod uwagę jej ewentualny wpływ na wynik sprawy, uwzględniając i to, że strona może potwierdzić czynność procesową dokonaną przez osobę, która nie legitymowała się należytym pełnomocnictwem (w okolicznościach sprawy - substytucyjnym), gdy jej pełnomocnikiem była osoba, która mogła nim - w 9 świetle przepisów - być (por. uwagi zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 586/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 335). Z tych wszystkich względów podjęto uchwałę jak w sentencji. ========================================