II PK 143/05

Wyrok z dnia 15 marca 2006 r. II PK 143/05 Bez dokonania wykładni oświadczeń woli stron postrajkowego porozu- mienia zbiorowego prawa pracy nie można generalnie wykluczyć usprawiedli- wionych podwyżek wynagrodzenia za pracę personelu pielęgniarskiego z dwóch różnych tytułów prawnych, które wynikały z postanowień zbiorowego porozumienia płacowego oraz z przepisów ustawowych o systemowych zmia- nach wynagrodzenia wszystkich pracowników samodzielnych publicznych za- kładów opieki zdrowotnej. Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2006 r. sprawy z powództwa Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W., działają- cego na rzecz Ewy H., Agaty M., Alicji P., Jadwigi K., Elżbiety T., Anny K., Wioletty P., Liliany K., Grażyny T., Moniki W. przeciwko Akademickiemu Szpitalowi Klinicz- nemu w W. o wynagrodzenie, nagrodę roczną i naruszenie dóbr osobistych, na sku- tek kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 29 listopada 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt II i sprawę przekazał Sądowi Apelacyj- nemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 29 listopada 2004 r. zmienił zaskarżony przez powódki wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 14 lipca 2004 r., oddalający powództwa o podwyższenie wynagrodzeń w 2002 r., w ten spo- sób, że zasądził od pozwanego Akademickiego Szpitala Klinicznego w W. na rzecz powódek: Moniki W. - 2.979,21 zł, Alicji P., Jadwigi K. i Grażyny T. kwoty po 2.865,98 2 zł, Agaty M. kwotę 2.619,50 zł, Ewy H. - 1.818,85 zł, Elżbiety T. - 2.471,81 zł, Anny K. - 2.485,62 zł, Lilianny K. - 1500 zł, Wiolety P. - 220,46 zł, wszystkie kwoty z usta- wowymi odsetkami; oddalił dalej idące apelacje powódek i nie obciążył Ogólnopol- skiego Akademickiego Związku Zawodowego w W. kosztami zastępstwa proceso- wego w postępowaniu apelacyjnym. W sprawie tej ustalono, że dla zakończenia strajków pielęgniarek i położnych w dniu 20 grudnia 2000 r. strona pozwana podpisała porozumienie z Komitetem Strajkowym Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego, w którym usta- lono wzrost wynagrodzenia dla personelu pielęgniarskiego średnio 250 zł brutto do uposażenia zasadniczego na każdy etat pielęgniarski począwszy od 1 stycznia 2001 r. Strony ustaliły także, że jeżeli będą zmiany systemowe wynagrodzeń pracowników ochrony zdrowia, to będą one obejmowały również grupy zawodowe pielęgniarek w porównywalnym stopniu do innych grup zawodowych w Dziecięcym Szpitalu Klinicz- nym. W stosunku do pielęgniarek pozwany wywiązał się z porozumienia. Poza pielę- gniarkami pozwany nie podpisał żadnego porozumienia z innym pracownikami. Po- nadto w dniu 9 kwietnia 2001 r. pozwany wypowiedział powódkom umowy o pracę w części dotyczącej dodatkowego wynagrodzenia rocznego w związku ze zmianą sta- tusu szpitala jako jednostki budżetowej. Powódki nie odwołały się od tych wypowie- dzeń, wobec czego „trzynastki” przysługiwały w proporcjonalnej wysokości jedynie do upływu okresu wypowiedzenia. W ramach takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwany wykonał porozumienie z 20 grudnia 2000 r., ponieważ powódki uzyskały wzrost wynagrodzeń zasadniczych w granicach od 221 zł do 300 zł. Natomiast za nieuzasadnione uznał roszczenia powódek o zasądzenie podwyższonych wynagrodzeń za 2001 i 2002 r. na postawie art. 4a wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy negocjacyjnym kształtowaniu przyrostów przeciętnych wynagrodzeń w przed- siębiorstwach oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45, powo- ływanej dalej jako ustawa zmieniająca). Wprawdzie porozumienie i ustawa to od- mienne źródła prawa, to jednak zaspokojenie podwyżek wynagrodzeń na podstawie porozumienia wyklucza możliwość dodatkowego dochodzenia roszczeń płacowych na podstawie ustawy. Zawarte porozumienie miało na celu uprzedzenie przepisów ustawy, zmierzało do złagodzenia i zażegnania drastycznego konfliktu w pozwanym szpitalu wskutek odchodzenia od łóżek pacjentów. Porozumienie było bardziej ko- rzystne od regulacji ustawowych, wskutek czego podwyżki uzyskane na podstawie 3 porozumienia „skonsumowały” podwyżki należne z ustawy z 22 grudnia 2000 r., o czym świadczy pkt 5 porozumienia. Ustawowe podwyżki systemowe miałyby zasto- sowanie do powódek tylko pod warunkiem, że podwyżki wynikające z porozumienia byłyby niższe niż wynikające z ustawy. Podwyżki te wynikały z tej samej podstawy faktycznej i nie byłoby uzasadnione podwójne podwyższanie wynagrodzeń. Po rozpoznaniu apelacji Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodo- wego wniesionej na rzecz powódek Sąd Apelacyjny uwzględnił ją w części dotyczą- cej żądania podwyższenia wynagrodzeń za 2002 r. i w odniesieniu do niektórych z powódek. Za pierwszą sporną okoliczność Sąd ten uznał kwestię przysługiwania podwyżek wynagrodzeń z obu tytułów, tj. na podstawie porozumienia postrajkowego z 20 grudnia 2000 r. oraz z art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa z 16 grudnia 1994 r. lub ustawa negocjacyjna). Wprowadzona tym przepisem nowelizacja tej ustawy przewidywała od dnia 1 stycznia 2001 r. przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia nie niższy niż 203 zł miesięcznie, w prze- liczeniu na pełny wymiar czasu pracy łącznie ze skutkami wzrostu wszystkich skład- ników wynagrodzenia. W 2002 r. przyrost ten powinien następnie obejmować dalsze 110,23 zł, co łącznie dawało wzrost całości płacy o 313,24 zł miesięcznie. Sąd Ape- lacyjny wskazał, że wprowadzone zmiany ustawowe wynikały z trudnej sytuacji pła- cowej w służbie zdrowia i szerzącej się fali protestów pracowników, co wpłynęło na ustawowe uregulowanie podwyżek płac na poziomie granicznym i minimalnym oraz gwarancyjnym dla każdego zatrudnionego. Pozwany jeszcze przed wprowadzeniem tej ustawowej regulacji zawarł porozumienie z 20 grudnia 2000 r., zobowiązując się do podwyższenia wynagrodzeń personelu pielęgniarskiego średnio o 250 zł brutto na każdy etat pielęgniarski. Realnie podwyżka ta zapewniła powódkom wzrost wynagro- dzeń powyżej minimum przewidzianego z art. 4a ustawy. Ustalenia postrajkowe w rzeczywistości zapewniły wzrost płac w ramach prowadzonej samodzielnie polityki płacowej znacznie przewyższający owe minimum ustawowe, a tym samym, realizo- wały skutki przewidziane powołaną ustawą. Stanowisko skarżących „bazuje wyłącz- nie na fakcie następczego wejścia w życie ustawy, po zawarciu porozumienia, w cał- kowitym oderwaniu od okoliczności faktycznych mających miejsce u strony pozwa- nej, w postaci rzeczywistej realizacji postanowień ustawy i wyjątkowej sytuacji straj- kowej panującej w służbie zdrowia w tym okresie”. Wprawdzie strony zawartego po- 4 rozumienia przewidziały w pkt 5, że w razie nastąpienia zmian systemowych w usta- wie, zmiany te będą obejmować w stopniu porównywalnym pielęgniarki, to jednak takie postanowienie „nie może stanowić podstawy do podwójnej i automatycznej podwyżki płac jednej z grup zawodowych pozwanego, wobec realnego zaspokojenia wzrostu płac według zasad i motywów którymi podyktowana była nowelizacja w/w ustawy”. Treść pkt 5 porozumienia „należy odnieść do sytuacji, kiedy podwyżki gwa- rantowane ustawą byłyby korzystniejsze od przewidzianych porozumieniem, tak iż zapewniałoby to porównywalne do pozostałych grup zawodowych służby zdrowia wzrosty płac. W przeciwnym wypadku naruszona zostałaby podstawowa zasada równości z art. 112 k.p., przewidująca równe prawa z tytułu wypełniania jednakowego takich samych obowiązków przez podwójne podwyższenia wynagrodzenia odnośnie pielęgniarek objętych porozumieniem w porównaniu z pielęgniarkami których taka regulacja dodatkowa nie dotyczy”. Dlatego powódkom nie przysługuje podwyżka wynagrodzenia z obu tytułów w 2001 r., a jedynie korzystniejsza wynikająca z poro- zumienia z 20 grudnia 2000 r., stosownie do zasady wynikającej a contrario z art. 18 § 2 k.p., bowiem w tym przypadku przepis zakładowy był korzystniejszy niż przepis ustawowy. Odniesienie do przywileju zapewnienia świadczeń korzystniejszych niż przewiduje to ustawa i „wykluczenie dublowania świadczeń odnosi się do wszelkich aspektów stosunku pracy i wynikających z tego prawa, w tym również należności pieniężnych w postaci wynagrodzenia”. Automatyzm dwukrotnego podwyższenia wynagrodzenia „jaskrawo byłby sprzeczny z elementami kształtowania wynagrodze- nia w oparciu o zasadę wynikającą z art. 78 k.p., a drugiej strony samodzielności i możliwości zapewnienia realizacji owych postulatów”. W sytuacji, kiedy ustawodawca sam zapewnia wyższe kryteria kształtowania przyrostu wynagrodzeń w podobnych realiach czasowych i ekonomicznych, sumowanie obu tytułów podwyżek byłoby nieuzasadnioną ingerencją w samodzielną politykę płacową pozwanego i równałoby się z kreowaniem przez sąd powszechny „nowych zawyżonych stawek płacowych”. Równocześnie Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zarachowania podwy- żek płacowych uzyskanych w 2001 r. na poczet wzrostu płac należnego w 2002 r., uznając, że należało zasądzić „różnice przypadające za 2002 r., jako różnice pomię- dzy wynagrodzeniem miesięcznym w stosunku do grudnia 2001 r., a wypłaconym w poszczególnych miesiącach 2002 r., przy uwzględnieniu, że maksymalna kwota podwyżki w 2002 r. nie przekracza kwoty 110,23 zł”. Z tego tytułu Sąd Apelacyjny zasądził roszczenia powódek w kwotach wymienionych w sentencji zaskarżonego 5 wyroku, w pozostałym zakresie uznając apelację powódek za całkowicie bezza- sadną. W zakresie nagród rocznych Sąd ten wskazał, że pozwany dokonał wypowie- dzeń zmieniających, których powódki nie zaskarżyły, a do upływu okresu wypowie- dzenia pozwany dokonał proporcjonalnej wypłaty tych świadczeń. Nie ma podstaw prawnych do wzruszenia i badania zasadności skutecznie dokonanych wypowiedzeń zmieniających. Brakuje też jakichkolwiek podstaw do uznania naruszenia dóbr osobi- stych powódek, wobec odwołania się jedynie do enigmatycznych i ogólnikowych slo- ganów, zwłaszcza że dochodzenie dalszych roszczeń płacowych na podstawie od- miennej interpretacji podstaw prawnych nie jest tożsame z naruszeniem dóbr osobi- stych. W kasacji wniesionej na rzecz powódek przez Ogólnopolski Akademicki Zwią- zek Zawodowy w W. podniesiono następujące zarzuty: 1) naruszenia prawa mate- rialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 4a ustawy z 16 grudnia 1994 r., art. 62d ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdro- wotnej, art. 65 k.c. w związku z pkt 5 i pkt 1 porozumienia z dnia 20 grudnia 2000 r., art. 112 i 8 k.p., 2) naruszenia art. 227, 228 § 1 k.p.c. w związku z art. 319 i 382 k.p.c., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Na tych podstawach skarżący do- magał się uchylenia zaskarżonego wyroku „w zakresie pkt II w części dot. skapitali- zowanego wynagrodzenia, dodatku za wysługę lat, premii regulaminowej” i przeka- zania sprawy do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania według norm przepisanych. W sprawie występuje potrzeba wykładni art. 4a ustawy w związku z rozbież- nością orzecznictwa sądów powszechnych, „jaka zarysowała się pomiędzy praktycz- ną wykładnią ww. przepisu pozostającą w jednym przypadku w zgodzie z wykładnią autentyczną (prezentowaną i wynikającą z toku procesu legislacyjnego), a w drugim przypadku (zaskarżonego wyroku) sprzeczną z tym kierunkiem autentyczności wy- kładnią funkcjonalną i wykładnią woli stron w zakresie pkt 5 w związku z pkt 1 poro- zumienia z 20.12.2000”, wyrażająca się w odpowiedzi na pytanie, czy powódkom przysługują podwyżki z dwóch tytułów, tj. z porozumienia z 20 grudnia 2002 r. i z ustawy „lex 203”. Ponadto rozstrzygnięcia wymagają następujące zagadnienia: 1) czy przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z art. 4a ustawy „transpono- wać się ma co najmniej o wzrost 203 zł (110,23 zł) miesięcznej płacy indywidualnej stawki wynagrodzenia zasadniczego przysługującego za pełny wymiar czasu pracy ?” W kasacji wyrażono w tym zakresie stanowisko, że „chodzi o zwiększenie wyna- 6 grodzenia zasadniczego jako równoważnika dotychczasowej pracy”; 2) czy przysłu- gujący na podstawie art. 62d ustawy o zakładach opieki zdrowotnej dodatek za wy- sługę lat lub „jego procentowy wzrost lub dodatek funkcyjny albo podwyższenie przez pracownika kwalifikacji” wyczerpuje w części lub w całości „uprawnienie wzrostu wy- nagrodzenia pracownika, nie niższego niż 203 zł (110,23 zł w 2002]), czy też te do- datki do płacy przysługują oprócz przyrostu wynagrodzenia z „lex 203”. Zdaniem wnoszącego kasację, powódkom przysługiwały podwyżki wynagro- dzenia z obu tytułów, tj. na podstawie porozumienia z 20 grudnia 2000 r. i na pod- stawie art. 4a ustawy. Takie stanowisko nie jest sprzeczne z art. 8 k.p., ponieważ zgodna i wyraźna wola stron porozumienia (art. 65 k.c. w związku z pkt 1 i 5 porozu- mienia płacowego z 20 grudnia 2000 r.) „wykazywała dążenie do stanu wyznaczone- go międzynarodowym standardem dotyczącym warunków pracy i życia personelu pielęgniarskiego”. Ponadto - w szczególnym przypadku powódki Wioletty P. - doszło do podwyższenia wynagrodzenia zasadniczego (przeszeregowania do wyższej kate- gorii płacowej) w związku z podwyższeniem kwalifikacji zawodowych, ale podwyżka ta została „skorelowana” jedynie przyrostem płacowym z art. 4a „lex 203”. Tymcza- sem podwyższenia wynagrodzenia z tytułu przeszeregowania płacowego spowodo- wanego zwiększeniem kwalifikacji zawodowych pracownika nie może zastępować w całości „uprawnienie wzrostu na podstawie art. 4a pkt 2) ustawy lex 203”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie podstawowym problemem do rozstrzygnięcia był zbieg uprawnień do podwyżek wynagrodzenia za pracę przysługujących powódkom na podstawie kończącego akcję protestacyjną pielęgniarek porozumienia zbiorowego z dnia 20 grudnia 2000 r., w którym uzgodniono wzrost wynagrodzenia personelu pielęgniarskiego od 1 stycznia 2001 r. „średnio 250 zł brutto do uposażenia zasadni- czego na każdy etat pielęgniarski”, oraz na podstawie art. 4a ustawy negocjacyjnej, który przyznawał każdemu pracownikowi samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej od dnia 1 stycznia 2001 r. przyrost przeciętnego miesięcznego wy- nagrodzenia, nie niższy niż 203 zł miesięcznie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy łącznie ze skutkami wzrostu wszystkich składników wynagrodzenia. W tej kwe- stii Sąd Apelacyjny uznał pierwszeństwo i wyłączność postanowień porozumienia z 20 grudnia 2000 r. dotyczących podwyższenia wynagrodzeń personelu pielęgniar- 7 skiego w 2001 r., które w tym roku