Wyrok z dnia 10 stycznia 2007 r. III PK 90/06 1. Przerwanie biegu przedawnienia (art. 295 § 1 k.p.) dotyczy tej części roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym, która została zgłoszona - w po- zwie lub w piśmie rozszerzającym powództwo - zarówno co do samego żądania (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), jak i jego podstawy faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.). 2. Dieta z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju przyjęta w regu- laminie wynagradzania obowiązującym u prywatnego pracodawcy może być równa diecie z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju ustalonej w rozpo- rządzeniu ministra właściwego do spraw pracy dla pracowników zatrudnionych w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 stycznia 2007 r. sprawy z powództwa Marcina K. przeciwko „I.” Spółce z o.o. w K. o diety, oraz z powództwa wzajemnego „I.” Spółki z o.o. w K. przeciwko Marcinowi K. o zwrot zaliczek, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 10 lipca 2006 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Puławach z 8 grudnia 2005 r. [...], w części dotyczącej uwzględnienia powództwa głównego i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Puławach wyrokiem z 8 grudnia 2005 r. [...] zasą- dził od pozwanej (powódki wzajemnej) „I.” Spółki z o.o. w K. na rzecz powoda (po- 2 zwanego wzajemnego) Marcina K. kwotę 37.916,27 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wymagalności kwot zasądzonych za poszczególne miesiące tytułem diet należ- nych w związku z podróżami służbowymi powoda w okresie od kwietnia 2001 r. do listopada 2003 r., oddalając powództwo główne w pozostałej części. Sąd oddalił rów- nież powództwo wzajemne o zwrot zaliczek. Sąd Rejonowy ustalił, że powód Marcin K. w okresie od 1 lutego 2001 r. do 12 listopada 2003 r. był zatrudniony w pozwanej „I.” Spółce z o.o. w K. jako kierowca. Jego miesięczne wynagrodzenie ustalone w umowie o pracę wynosiło 1.200 zł. W czasie zatrudnienia w pozwanej Spółce powód odbywał podróże służbowe zarówno na terenie kraju, jak i za granicą. W 2001 r. po- wód odbył 15 takich podróży, w 2002 r. - 23 podróże służbowe, zaś w 2003 r. - 40 podróży. Pozwana Spółka nie wypłaciła powodowi diet z tytułu odbytych przez niego podróży służbowych. Łączna suma diet z tytułu odbytych podróży służbowych w okresie od 1 lutego 2001 r. do 31 grudnia 2003 r. wyniosła 38.076,27 zł. Pozwany pracodawca udzielał powodowi zaliczek na poczet kosztów odbywanych podróży służbowych, zaliczki te nie obejmowały diet, zaś ich przeznaczenie nie było konkret- nie określone; z instrukcji udzielanych kierowcom wynikało jednak, że pieniądze z zaliczek mają być wydatkowane na cele służbowe, zaś kierowcy nie mogli przezna- czać nawet części tych pieniędzy na pożywienie. Przed wyruszeniem w trasę powód otrzymywał od pracowników pozwanej, Marioli O. lub Magdaleny C., pieniądze z przeznaczeniem na koszty i wydatki związane z planowaną podróżą służbową. Po- czątkowo z otrzymywanych pieniędzy powód, podobnie jak inni kierowcy zatrudnieni u pozwanej, miał również opłacać rachunki za paliwo, w późniejszym okresie kierow- cy pozwanej dysponowali specjalnymi kartami płatniczymi, przy pomocy których do- konywali płatności za paliwo. Opisanych zaliczek sporadycznie udzielał również pre- zes i jedyny udziałowiec pozwanej Spółki Christer D. Przeznaczenie gotówki przeka- zywanej powodowi i innym kierowcom, w związku z podróżami służbowymi, nie było w sposób jasny i precyzyjny skonkretyzowane. Zasadą było, że kierowcy, wśród nich powód, mieli traktować te pieniądze jako służbowe i wydawać tylko na cele służbo- we. Pieniądze przekazane powodowi i innym kierowcom były przeznaczane w trakcie podróży na opłaty drogowe, opłaty za przejazdy autostradą, za przejazdy tunelami, za korzystanie z parkingów, mycie auta, opłaty graniczne, opłaty weterynaryjne i wszelkie inne wydatki związane z odbywaną podróżą. Rozliczanie zaliczek następo- wało po zakończeniu podróży służbowej i dokonywane było w oparciu o dokumenty zawierające potwierdzenie wydatków. W ramach tych rozliczeń kierowcy, w tym po- 3 wód, nie dokonywali potrąceń z udzielonych im zaliczek na poczet diet. Z ksiąg ra- chunkowych pozwanej, zbadanych przez biegłego, nie wynika, że w okresie objętym pozwem były wypłacane kierowcom jakiekolwiek zaliczki tytułem diet lub diety, z ewi- dencji tej wynika zaś, że pracownikom wypłacano tylko wynagrodzenie za pracę. Zgodnie z ustaleniami Sądu Rejonowego, regulamin pracy obowiązujący u pozwanej od 1 lipca 2002 r. przewidywał w § 11, że pracownikowi za czas podróży służbowej w kraju i poza jego granicami przysługuje dieta i inne należności zgodnie z odrębnymi przepisami dotyczącymi pracowników budżetowych. Aneksem do regula- minu pracy, ustalonym 16 stycznia 2003 r., przewidziano zmianę regulaminu co do § 11, zgodnie z którą pracownikowi za czas podróży służbowej w kraju i poza jego gra- nicami przysługiwać miała dieta w wysokości diety z tytułu podróży służbowej na ob- szarze kraju, określonej w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 stycznia 2002 r. w sprawie wysokości diet z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1990) wydanym na podstawie art. 775 § 4 k.p. Powyższy aneks miał wejść w życie od 1 lutego 2003 r. przez podanie go do wiadomości pra- cowników w postaci wywieszenia na tablicy ogłoszeń 16 stycznia 2003 r. Ponadto z regulaminu złożonego do akt sprawy, który stanowił, że wchodzi w życie 1 marca 2004 r., wynikało również, że u pozwanego pracodawcy obowiązywał regulamin z 2 stycznia 2002 r., który jednak nie został przedstawiony Sądowi, zaś prezes pozwanej Spółki oświadczył, że dokument ten mógł zostać zniszczony w trakcie przeprowadzki lub włamania do biura pozwanej. Odnośnie do kwoty 45.595,84 zł wskazywanej jako suma pobranych przez powoda zaliczek, Sąd podniósł, że wynika ona tylko z zestawienia opracowanego przez pozwaną złożonego do akt sprawy. Zestawienie to obrazuje zdaniem pozwanej ilość pobranych przez powoda kwot zaliczek i ilość kwot rozliczonych. Kwota ta nie wynika jednak z ewidencji lub innych urządzeń księgowych prowadzonych zgodnie z przepisami o rachunkowości obowiązującymi spółki z ograniczoną odpowiedzialno- ścią. Zestawienie to zostało opracowane przez stronę pozwaną, przy czym pozwana nie wykazała, skąd takie zestawienie wynika i w jakich dokumentach ma ono pokry- cie, ani nie przedstawiła dowodów źródłowych tego opracowania. Wykaz ten nie sta- nowi żadnego narzędzia rachunkowego, jest opracowaniem sporządzonym przez pracownika pozwanej i tylko autor tego zestawienia może wiedzieć, skąd pochodzą wyprowadzone tam kwoty. Spółka w ramach swej księgowości nie prowadziła także indywidualnych kont księgowych dla rozliczeń z każdym pracownikiem. Nie sporzą- 4 dzała również rozliczenia osobowego powoda jako pracownika, dotyczącego udzie- lanych mu zaliczek. W pozwanej Spółce nie prowadzono także rejestru udzielanych zaliczek, zaś zaliczek takich udzielało co najmniej dwóch pracowników, Mariola O. i Magdalena C., a także sam prezes Spółki. Zaliczki były udzielane doraźnie, a na po- lecenie tych osób kierowcy przekazywali sobie czasem pieniądze bądź też udostęp- niali nawzajem karty płatnicze. Sąd ustalił, że powód zawarł z pozwaną ustną umowę, na podstawie której pozwana zobowiązała się do wypłacania na jego rzecz dodatkowego wynagrodzenia poza przewidzianym w umowie o pracę, którego wysokość zależała od długości przejechanej trasy. Pozwana tego rodzaju wynagrodzenie wypłacała powodowi za pracę wykonywaną w pierwszym roku jego zatrudnienia. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że powództwo główne jest słuszne co do zasady i podlega uwzględnieniu w wysokości dochodzo- nych należności, które nie uległy przedawnieniu. Powództwo wzajemne natomiast w części dotyczącej roszczeń przedawnionych jest niezasadne, a w pozostałej części zostało oparte na nieudowodnionych twierdzeniach. W ocenie Sądu Rejonowego bezsporne jest, że powód był pracownikiem pozwanej i na jej rzecz odbywał podróże służbowe, których ilość, czas trwania oraz trasy nie były sporne. Zestawienie tras podróży złożone przez pozwaną było zbieżne z opracowanym wyliczeniem przez powoda oraz z kartami drogowymi. Jednocześnie pozwana przyznała okoliczność, że powód odbywał również inne podróże służbowe przedstawione w zestawieniu, co do których pozwana nie dysponuje kartami drogowymi z ich trasy. Powód ostatecznie sprecyzował powództwo odnosząc je do tras i wysokości diet przedstawionych w opinii biegłego z zakresu rachunkowości. Biorąc pod uwagę opinię biegłego Sąd uwzględnił powództwo o należności z tytułu diet, których pracodawca bezspornie nie wypłacił powodowi. Ustalając wysokość należnych powodowi diet Sąd podniósł, że w art. 775 § 2 k.p. przewidziano, iż minister właściwy do spraw pracy określi, w drodze rozporządzenia, wysokość oraz warunki ustalania należności przysługujących pra- cownikowi, zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budże- towej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju. Roz- porządzenie powinno w szczególności określać wysokość diet, z uwzględnieniem czasu trwania podróży, a w przypadku podróży poza granicami kraju - walutę, w jakiej będzie ustalana dieta i limit na nocleg w poszczególnych państwach, a także warunki zwrotu kosztów przejazdów, noclegów i innych wydatków. Natomiast art. 775 5 § 3 k.p. przewiduje, że warunki wypłacania należności z tytułu podróży służbowej pracownikowi zatrudnionemu u innego pracodawcy niż wymieniony w § 2 określa się w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obo- wiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania. Zgodnie zaś z art. 775 § 5 k.p., w przypadku gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie zawiera postanowień, o których mowa w § 3, pracownikowi przysługują należno- ści na pokrycie kosztów podróży służbowej odpowiednio według przepisów, o których mowa w § 2. Sąd uznał, że ze względu na to, iż obowiązujący u pozwanej regulamin nie obejmuje swoją treścią kwestii kosztów podróży służbowych, zaś regulacja wprowadzona aneksem do tego regulaminu nie może wywierać skutków prawnych dla stosunku pracy, jaki łączył powoda z pozwaną, akty prawne powszechnie obo- wiązujące wydane na podstawie art. 775 k.p. będą swym zakresem obejmować sytu- ację powoda. Zdaniem Sądu, roszczenie powoda znajduje podstawę w następują- cych aktach prawnych: rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 czerwca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługują- cych pracownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 69, poz. 454 i z 2000 r. Nr 13, poz. 173) za podróże służbowe odbywane w kraju w okresie od 1 lutego 2001 r. do 1 stycznia 2002 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Spo- łecznej z dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 151, poz. 1720) za podróże służbowe odbywane w kraju w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 1 stycznia 2003 r., rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1990) za podróże służbowe odbywane w kraju w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 12 listopada 2003 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 89 poz. 689 i z 1999 Nr 105, poz. 1204) za podróże służbowe poza grani- cami kraju odbywane w okresie od 1 lutego 2001 r. do 6 czerwca 2001 r.; rozporzą- dzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie szczegó- łowych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z 6 tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 50, poz. 525 i Nr 151, poz. 1721) za podróże służbowe poza granicami kraju odbywane w okresie od 6 czerwca 2001 r. do 1 stycznia 2003 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jed- nostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1991) za podróże służbowe w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 12 listopada 2003 r. Sąd podniósł, że regulamin pracy obowiązujący u pozwanej nie przewidywał odrębnej regulacji dotyczącej diet należnych pracownikom pozwanej z tytułu podróży służbowych. Wersja regulaminu wynikająca z tzw. aneksu złożona do akt sprawy w trakcie procesu wzbudziła zasadnicze wątpliwości Sądu Rejonowego, zarówno co do jej autentyczności, jak też tego, czy rzeczywiście została skutecznie włączona do wewnętrznych przepisów płacowych pozwanej zgodnie z zasadami prawa pracy i może być traktowana jako źródło prawa pracy. Niezależnie od tych wątpliwości, Sąd Rejonowy ocenił ją jako sprzeczną z semiimperatywnymi przepisami prawa pracy. Zgodnie bowiem z art. 9 § 2 k.p. postanowienia układów zbiorowych pracy i porozu- mień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pra- cowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych. Zgodnie zaś z art. 18 § 1 i 2 k.p. postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na których podstawie powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pra- cownika niż przepisy prawa pracy; postanowienia umów mniej korzystne dla pracow- nika niż przepisy prawa pracy są nieważne, zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy. Na podstawie powyższych przepisów, stanowiących podsta- wowe zasady prawa pracy, Sąd ocenił próbę pozwanej Spółki wprowadzenia do tre- ści stosunku pracy łączącego ją z powodem regulacji, według której należności za- równo z tytułu diet za podróże krajowe, jak i zagraniczne, powinny być ustalane we- dług zasad i stawek jak dla podróży krajowych, za niezgodną z przepisami Kodeksu pracy. Taka regulacja regulaminowa jest, w ocenie Sądu Rejonowego, oczywiście mniej korzystna dla pracownika, albowiem obowiązujące w okresie objętym pozwem rozporządzenia regulujące kwestie diet za podróże poza obszarem kraju przewidują bardziej korzystnie zasady i stawki niż dla takich podróży odbywanych na terenie kraju, a także są bardziej dostosowane do realiów podróży zagranicznej. Jednakowe traktowanie podróży służbowych odbywanych w kraju i zagranicą nie znajduje żad- 7 nych podstaw prawnych, zaś regulację regulaminu pracy zmierzającą do takiego skutku Sąd potraktował jako działanie in fraudem legis i z tego względu uznał ją za nieważną, przyjmując, że zgodnie z art. 18 k.p. została zastąpiona powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy, w tym przypadku powołanymi przepisami wykonawczymi wydanymi na podstawie art. 775 k.p. Kwestię należności z tytułu diet za podróże służbowe należy ustalać odrębnie za podróże krajowe i podróże poza granicami kraju i dla każdego rodzaju podróży stosować powszechnie obowiązujące przepisy zamieszczone w wyżej powołanych aktach. Tak też należność powoda zo- stała ustalona przez biegłego. Okoliczność zaniechania wypłaty należnych powodowi diet została przez Sąd ustalona zarówno na podstawie opinii biegłego z zakresu rachunkowości, jak też w oparciu o zeznania świadków, przede wszystkim zatrudnianych przez pozwaną kie- rowców. Sąd Rejonowy podniósł, że orzecznictwo i praktyka sądowa stoi na stanowi- sku, iż pracodawca, który wbrew obowiązkowi przewidzianemu w art. 94 pkt 9a k.p. nie prowadzi list obecności, list płac ani innej dokumentacji ewidencjonującej czas pracy pracownika i wypłacanego mu wynagrodzenia, musi liczyć się z tym, że na nim będzie spoczywał ciężar udowodnienia nieobecności pracownika, jej rozmiaru oraz wypłaconego wynagrodzenia (wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1999 r., I PKN 62/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 579). Reguła ta dotyczy również ewidencjono- wania wypłat diet, a zatem w sytuacji braku odpowiedniej dokumentacji ustalenia Sądu co do istotnych okoliczności poczyniono na podstawie zeznań świadków. Dla kierowców (przesłuchanych w charakterze świadków) było oczywiste, że udzielane im zaliczki stanowią pieniądze służbowe, których nie mogą przeznaczać na prywatne cele ani na pożywienie. Z pieniędzy udzielanych jako zaliczki kierowcy pozwanej mo- gli jedynie pokrywać wydatki związane z samą podróżą, np. wydatki na opłaty dro- gowe i celne, opłaty za przejazd przez mosty i tunele, opłaty weterynaryjne w przy- padku przewożenia mięsa, za mycie auta, drobne naprawy itp. Koszty utrzymania w podróży w postaci wydatków na pożywienie powód pokrywał z własnych środków bądź korzystał z pożywienia przygotowanego wcześniej w domu. Z powyższych względów Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo główne w nie- przedawnionej części zgodnie z żądaniem, kierując się zaś art. 291 § 1 k.p. oddalił powództwo co do roszczeń, od których daty wymagalności do chwili wniesienia po- zwu upłynęły 3 lata, tj. co do diet z tytułu podróży służbowych odbytych w lutym i marcu 2001 r. w kwotach 144 zł i 16 zł. Wysokość zasądzonych należności Sąd 8 ustalił na podstawie niekwestionowanej w tej części opinii biegłego z zakresu ra- chunkowości. Kwoty te na podstawie art. 300 k.p. w związku z art. 481 § 1 i 2 k.c. zostały zasądzone zgodnie z żądaniem wraz z ustawowymi odsetkami od dat wska- zanych w treści sprecyzowanego żądania powództwa głównego, tj. zbiorczo za po- szczególne miesiące, w których powód odbywał podróże służbowe. Co do powództwa wzajemnego Sąd Rejonowy uznał, że podlega ono oddale- niu w całości. W ocenie Sądu skuteczny okazał się przede wszystkim zgłoszony przez powoda (pozwanego wzajemnego) zarzut przedawnienia. Określone w art. 291 § 2 k.p. terminy przedawnienia mają zastosowanie również do roszczeń z tytułu nie- wyliczenia się lub niezwrócenia mienia powierzonego pracownikowi, co dotyczy także udzielonych zaliczek. Biorąc pod uwagę, że czynnością przerywającą bieg przedawnienia roszczeń objętych powództwem wzajemnym była data wniesienia tego powództwa do Sądu, tj. 1 lipca 2004 r., roszczenia, których wymagalność po- wstała przed 1 lipca 2003 r., Sąd uznał za przedawnione. Apelację od wyroku Sądu Rejonowego złożyła pozwana (powódka wzajemna), zaskarżając wyrok ten w całości, zarówno w części uwzględniającej powództwo główne, jak i w części oddalającej powództwo wzajemne. Skarżąca zarzuciła: 1) nie- zgodność ustaleń faktycznych Sądu z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, w szczególności poprzez ustalenie, że powód ma prawo do diet w pełnej wysokości z tytułu odbytych podróży służbowych w okresie zatrudnienia w pozwanej Spółce, obli- czonych za cały okres objęty żądaniem pozwu według rozporządzeń wydanych na podstawie art. 775 § 2 k.p. i że istnienie wierzytelności przedstawionej przez pozwaną Spółkę do potrącenia w kwotach 12.769,49 zł i 7.816,68 zł nie zostało udowodnione; 2) naruszenie prawa procesowego, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c., przez prze- kroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na zakwestionowaniu wia- rygodności zeznań prezesa pozwanej Spółki i nieprzyjęciu za podstawę ustaleń fak- tycznych zestawienia zaliczek pobranych przez powoda na kwotę 45.595,84 zł i rozli- czenia tych zaliczek; 3) naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 87 § 1 k.p., polegające na jego błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że pozwanej Spółce nie przysługuje skuteczny zarzut potrącenia kwoty 12.769,49 zł i kwoty 7.816,68 zł z na- leżnością powoda z tytułu diet, oraz art. 291 § 2 k.p., polegające na jego błędnej wy- kładni poprzez przyjęcie, że terminy określone w art. 291 § 2 k.p. mają zastosowanie do roszczeń objętych powództwem wzajemnym. 9 Strona pozwana (powódka wzajemna) wniosła o zmianę zaskarżonego wyro- ku w całości poprzez oddalenie powództwa głównego i uwzględnienie powództwa wzajemnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Lublinie wyrokiem z 10 lipca 2006 r. [...] oddalił apelację pozwanej (powódki wzajemnej), podzielając ustalenia faktyczne i argumen- tację prawną przedstawioną w motywach uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego. Za niezasadny Sąd Okręgowy uznał zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., ponieważ przeprowadzoną przez Sąd Rejonowy analizę zgromadzonego materiału uznać nale- ży za wyczerpującą, pełną, rzeczową oraz zgodną z zasadami doświadczenia życio- wego i regułami logicznego myślenia. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu apelujące- go, że zgłoszony przez pozwanego wzajemnego (powoda) zarzut przedawnienia roszczeń powódki wzajemnej (pozwanej), zmierzającej do rozliczenia zaliczek udzielonych powodowi na wszystkie podróże służbowe, jest bezpodstawny. Odnosząc się do powództwa głównego Sąd drugiej instancji podzielił ustalenie Sądu Rejonowego, że otrzymywana przez powoda kwota liczona od przejechanego kilometra była w istocie rzeczy wynagrodzeniem za pracę uzależnionym od ilości wy- konanej pracy a nie dietą. Tym samym, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie można jej traktować jako diety wypłaconej pracownikowi. Zgodnie z powszechnie przyjmo- waną definicją dieta stanowi ekwiwalent pieniężny na pokrycie zwiększonych kosz- tów wyżywienia w czasie podróży służbowej. Wypłacone zaś powodowi z opisanego tytułu kwoty (za przejechany kilometr) nie miały takiego charakteru. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że art. 775 k.p. reguluje problematykę należno- ści na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową pracownika. Zmiana tego przepisu dokonana ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie Kodeksu pracy (Dz.U. Nr 135, poz. 1146) polegała na nadaniu mu nowego brzmienia. Zmiana weszła w życie 1 stycznia 2003 r. W myśl nowych przepisów zmieniła się kompetencja ministra właściwego do spraw pracy w zakresie ustalania należności pracowniczych za po- dróże służbowe. Od 1 stycznia 2003 r. minister ten jest władny wydać stosowne roz- porządzenie tylko w odniesieniu do pracowników sfery budżetowej (państwowej i samorządowej). Na podstawie art. 775 k.p. wydano dwa już nieobowiązujące rozpo- rządzenia: z 19 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wy- sokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej na ob- szarze kraju (Dz.U. Nr 151, poz. 1720) oraz z 8 maja 2001 r. w sprawie szczegóło- 10 wych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 50, poz. 525). Zgodnie z art. 13 ustawy nowelizującej z 26 lipca 2002 r., powyższe rozporządzenia zachowały moc obowiązującą mimo zmian przepisu upoważniającego do ich wydania. Sąd przyjął jednakże, że od dnia zmiany art. 775 k.p., a więc od 1 stycznia 2003 r., prze- pisy te należy stosować wprost jedynie do pracowników sfery budżetowej. Jeśli cho- dzi natomiast o pracowników spoza sfery budżetowej, to dla nich warunki wypłacania należności z tytułu podróży służbowych określa się w układzie zbiorowym pracy lub regulaminie wynagradzania. Jeśli pracodawca nie jest objęty żadnym z takich aktów, wówczas warunki te powinny być określone w umowie o pracę. Sąd podkreślił jedno- cześnie, że wysokość diet ustalanych w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wy- nagradzania lub w umowie o pracę nie może być niższa od tych, które wynikają z przepisów wykonawczych wydanych przez ministra pracy na podstawie powołanego artykułu. Ponadto przepisy te będą miały zastosowanie, jeśli warunków wypłacania należności z tytułu podróży służbowych nie określono w wymienionych wyżej aktach. Sąd Okręgowy stwierdził, że obowiązujący u pozwanego pracodawcy regula- min w wersji ustalonej aneksem, przewidującym zrównanie wysokości diety za po- dróż na obszarze kraju z podróżami służbowymi poza jego granicami, nie jest w tym zakresie ważny. W kontekście regulacji przewidzianej w art. 9 § 2 k.p. i art. 18 § 2 k.p., zgodnie z którą nieważne są postanowienia umowy o pracę mniej korzystne dla pracownika niż wynikające z przepisów prawa pracy, oceniane postanowienia wpro- wadzone aneksem do regulaminu są z mocy art. 18 § 2 k.p. nieważne. Sankcja nie- ważności nie dotyczy całego aktu regulującego stosunek pracy, a jedynie tych jego postanowień, które są mniej korzystne dla pracownika. Z tych względów umowa o pracę (lub inne podstawy nawiązania stosunku pracy) są ważne i na ich podstawie nawiązuje się stosunek pracy, jedynie postanowienia mniej korzystne dla pracownika stają się nieważne z mocy prawa i zgodnie z art. 18 § 2 k.p. zostają zastąpione od- powiednimi przepisami prawa pracy. Sąd Okręgowy ocenił jako nietrafną argumentację pozwanego pracodawcy, który twierdził, że pobierane zaliczkowo przez powoda kwoty tytułem między innymi zaliczek na paliwo, nierozliczone przez niego, stanowiły formę wypłaty należnych diet. Zasadniczo różna jest bowiem funkcja diety i zaliczki. Zaliczką jest kwota wypła- cona pracownikowi z przeznaczeniem na wydatki pracodawcy, z której musi się on rozliczyć lub zwrócić ją; nie dotyczy to zaliczek wypłacanych pracownikowi na poczet 11 wynagrodzenia, które są częściowym spełnieniem świadczenia przez pracodawcę przed terminem płatności i podlegają w całości zarachowaniu na poczet wynagro- dzenia należnego za dany okres (np. miesiąc). Zaliczki wypłacane przez pozwanego nie miały wprawdzie ściśle określonego przeznaczenia, jednakże zdecydowanie były przeznaczone na cele służbowe. Prowadzone przez pozwanego pracodawcę rozli- czenia zaliczek w żaden sposób nie odpowiadały wymaganiom rachunkowości, o jakich mowa w ustawie z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. 2002 r. Nr 76, poz. 694 ze zm.). Zaniechanie zaś pracodawcy w tym zakresie nie może obcią- żać pracownika i powodować po jego stronie ujemnych konsekwencji. Zaniechania te obciążają pracodawcę i rodzą dla niego ujemne skutki procesowe. W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął przedaw- nienie roszczeń powoda za luty i marzec 2001 r., mając na uwadze datę wniesienia pozwu (5 kwietnia 2004 r.). W art. 291 k.p. wyrażona została ogólna zasada, w myśl której roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się z upływem trzech lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Trzyletni termin przedawnienia odnosi się do wszystkich roszczeń ze stosunku pracy, dla których przepisy szczególne nie przewi- dują terminu odmiennego. Początkiem biegu terminu przedawnienia, ustanowionego w art. 291 § 1 k.p., jest dzień, w którym roszczenie stało się wymagalne. O wymagal- ności roszczenia decyduje chwila, kiedy uprawniony mógł zażądać spełnienia świad- czenia. Rozpatrując zaś zarzut naruszenia art. 87 § 1 k.p. poprzez zastosowanie art. 291 § 2 k.p. do roszczeń objętych powództwem wzajemnym, Sąd stwierdził, że jak- kolwiek w formule wykładni gramatycznej diety nie mają charakteru prawnego wyna- grodzenia za pracę wykonywaną, to będąc świadczeniami o charakterze finansowym (płacowym) ze stosunku pracy podlegają ochronie jako objęte ogólną kategorią wy- nagrodzenia pracowników w ujęciu art. 91 k.p., z którego mogą być potrącane należ- ności inne niż wymienione w art. 87 § 1 i 7 k.p. tylko za pisemną zgodą pracownika. Odnośnie do zarzutu potrącenia z tytułu nierozliczenia powierzonego mienia Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił termin przedawnienia tego roszczenia. Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik strony pozwanej w części dotyczącej uwzględnienia powództwa głównego. Skarga kasacyjna została oparta na podstawach: 1) naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 291 § 1 k.p. i niezastosowanie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. do ustalenia przerwania biegu przedawnienia roszczenia nieobjętego 12 pierwotnym żądaniem pozwu, co doprowadziło do zasądzeniem ponad usprawiedli- wione żądanie powoda diet przedawnionych na kwotę 3.177,18 zł, a także przez błędną wykładnię art. 775 § 4 k.p. w wyniku przyjęcia, że u prywatnego pracodawcy dieta z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju nie może być równa diecie z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, a tym samym uznanie, że postanowienia regulaminu wynagradzania w tym zakresie są nieważne na podstawie art. 9 § 2 i art. 18 § 2 k.p., jak też przez błędną wykładnię art. 87 § 1 k.p. w wyniku uznania, że bez pisemnej zgody powoda pozwany nie mógł dokonać potrącenia diet wypłaconych powodowi z dietami dochodzonymi przez powoda, i niedopuszczenia dowodu na okoliczność rozliczenia diet zgodnie z aneksem do regulaminu wynagradzania; 2) naruszenia przepisów postępowania przez istotne naruszenie art. 231, art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim doszło do przekroczenia granic swobodnej oceny zgromadzonego materiału przez nieprzyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia i niezaliczenie jako dowodów w sprawie:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.