42 § 2 i § 3 pr. spółdz., art. 58 § 1 k.c., art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w pkt I w ten sposób, że ustalił nieważność uchwały nr 20 Zebrania Przedstawicieli Członków Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych „S”. z dnia 20 kwietnia 2006 r. oraz w pkt II w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę 380 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, a ponadto zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę 335 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny podkreślił, że wystarczającą podstawą uwzględnienia apelacji jest zarzut naruszenia art. 18 § 1 w związku z art. 42 § 2 pr. spółdz. Norma zamieszczona w art. 18 § 1 pr. spółdz., wyrażająca zasadę, według której prawa 4 i obowiązki wynikające ze stosunku członkostwa są dla wszystkich członków równe, ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Według tej zasady, członkowie uczestniczą w podziale nadwyżki bilansowej (art. 18 § 2 pkt 5 w związku z § 1), co oznacza, że podział powinien być dokonywany według kryteriów jednakowych dla wszystkich. W niniejszej sprawie pozwana Spółdzielnia uchwałą nr 20 Zebrania Przedstawicieli Członków z dnia 20 kwietnia 2006 roku naruszyła zasadę równości praw wszystkich jej członków. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powodowie trafnie zarzucają, że „zaskarżona uchwała różnicuje sytuację członków Spółdzielni przy podziale nadwyżki bilansowej przez wyłączenie z naliczania udziału w nadwyżce emerytów i rencistów za okresy ich pozostawania na rencie lub emeryturze pomimo wpłacenia przez nich udziałów za te okresy”. Nie stanowi skutecznej obrony pozwanej Spółdzielni jej prawdziwe zresztą stwierdzenie, że podziału nadwyżki bilansowej za rok 2005 dokonano z uwzględnieniem emerytów i rencistów. Nie uwzględniono bowiem, kierując się skorygowanym przez zaskarżoną uchwałę postanowieniem § 57 ust. 3 statutu, okresu ich członkostwa po przejściu na emeryturę lub rentę. Nie może stanowić podstawy do oddalenia powództwa przewrotna teza pozwanej Spółdzielni - aprobowana niesłusznie przez Sąd I instancji - o obowiązywaniu zasady „demokracji wewnątrzspółdzielczej”. Uchwała sprzeczna z prawem jest nieważna, chociażby została podjęta zdecydowaną większością głosów. Również pozytywny udział niektórych powodów w głosowaniu nad uchwałą nr 20 nie pozbawia ich legitymacji do jej zaskarżenia jako sprzecznej z prawem. Pozwana w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenia przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 18 §
spółdz. oraz art. 5 k.c., a także naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c., a formułując występujące w niniejszej sprawie zagadnienie prawne dodatkowo wskazała na związek istniejący między art. 18 §
77 § 2 pr. spółdz. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego są nieuzasadnione. Po pierwsze, skarżąca zarzuca naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., 5 które miałoby polegać na nieodniesienia się Sądu Apelacyjnego do większości zarzutów zgłoszonych w odpowiedzi na apelację i wcześniejszych pismach procesowych. Zarzut ten mógłby być skuteczny, gdyby wskazywał na brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku elementów wymienionych w powołanym przepisie. Poza tym twierdzenia skarżącej, związane z zarzutem naruszenia art. 382 k.p.c., stanowią w istocie polemikę z ustaleniami faktycznymi Sądu Apelacyjnego, a nawet próbę niedopuszczalnego kwestionowania w skardze kasacyjnej dokonanych przez ten Sąd ustaleń. Skuteczny jest natomiast zarzut naruszenia prawa materialnego polegający na dokonaniu niewłaściwej wykładni art. 18 §
art. 18 § 2 pkt 5 pr. spółdz. Pierwszy z tych przepisów wyraża zasadę równości praw i obowiązków wynikających z członkostwa w spółdzielni, drugi zaś wymienia wśród praw członków spółdzielni prawo do udziału w nadwyżce bilansowej. Podział praw członkowskich na wynikające ze stosunku członkostwa w spółdzielni oraz wynikające ze stosunków prawnych pochodnych od stosunku członkostwa jest tradycyjnie przyjmowany w doktrynie polskiego prawa spółdzielczego. Dawniej znajdował on podstawę w przepisach o postępowaniu wewnątrzspółdzielczym. Od uchwał w sprawach wynikających ze stosunku członkostwa przysługiwało członkom odwołanie w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym do organu spółdzielni określonego w statucie (dawny art. 32 § 1 pr. spółdz.), dopiero zaś po wyczerpaniu tego postępowania członkowie mogli dochodzić ochrony swych praw wynikających ze stosunku członkostwa na drodze sądowej (dawny art. 33 § 1 pr. spółdz. – postępowanie obligatoryjne). Inne zaś sprawy, mianowicie wynikające ze stosunków pochodnych od stosunku członkostwa, mogły być objęte przez statut postępowaniem wewnątrzspółdzielczym (dawny art. 34 pr. spółdz. – postępowanie fakultatywne). W orzecznictwie i piśmiennictwie podkreślano, że prawami wynikającymi ze stosunku członkostwa były różnego rodzaju prawa o charakterze niemajątkowym albo majątkowym. Prawa niemajątkowe zwykle miały charakter konkretny, tzn. mogły być wykonywane już od chwili powstania stosunku członkostwa. Niektóre jednak, np. prawo do wniesienia odwołania w postępowaniu 6 wewnątrzspółdzielczym czy prawo zaskarżenia do sądu uchwały walnego zgromadzenia, miały charakter abstrakcyjny (potencjalny) i konkretyzowały się w czasie trwania stosunku członkostwa, a nawet w związku z ustaniem tego stosunku. Prawa majątkowe, które wynikały ze stosunku członkostwa, miały natomiast charakter abstrakcyjny, np. prawo do udziału w nadwyżce bilansowej. Prawa te mogły konkretyzować się w wyniku dalszych zdarzeń w czasie trwania stosunku członkostwa, np. powstania nadwyżki bilansowej i podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały o podziale części tej nadwyżki między członków. Wtedy jednak stawały się prawami wynikającymi ze stosunków pochodnych od stosunku członkostwa. W orzecznictwie i piśmiennictwie wskazywano, że prawa wynikające ze stosunku członkostwa były identyczne dla wszystkich członków spółdzielni, zaś prawa pochodne były zróżnicowane. Rozważany podział praw członkowskich, po kolejnych nowelizacjach ustawy – Prawo spółdzielcze, znajduje obecnie podstawę normatywną w art. 49 § 5 pr. spółdz. oraz w przepisach art. 18 §
7 pr. spółdz. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122, poz. 1024). Wyrażona w art. 18 § 1 pr. spółdz. zasada równości praw członków odnosi się jedynie do praw wynikających z członkostwa w spółdzielni, a nie do praw pochodnych, których dotyczy art. 18 § 7 pr. spółdz. Nie ulega wątpliwości, że poglądy orzecznictwa i piśmiennictwa, wypowiadane w okresie obowiązywania dawnych przepisów art. 32-34 pr. spółdz., zachowały aktualność na tle wykładni obecnie obowiązujących przepisów art. 18 pr. spółdz. Jest bowiem oczywiste, że ustawodawca, nowelizując art. 18 pr. spółdz., świadomie nawiązał nie tylko do dawnej terminologii, ale również do wypowiedzi dotyczących praw wynikających ze stosunku członkostwa oraz pochodnych od tego stosunku. Prawo do udziału w nadwyżce bilansowej, o którym mowa w art. 18 § 2 pkt 5 pr. spółdz., jest zatem majątkowym prawem wynikającym z członkostwa w spółdzielni, które konkretyzuje się w wyniku powstania nadwyżki bilansowej i podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały o podziale części tej nadwyżki 7 między członków. Zgodnie z art. 5 § 1 pkt 8 pr. spółdz., statut spółdzielni powinien określać zasady podziału nadwyżki bilansowej. Niewątpliwie również w tym zakresie znajduje zastosowanie wyrażona w art. 18 § 1 pr. spółdz. zasada równości praw wynikających ze stosunku członkostwa. W piśmiennictwie rozróżnia się bezwzględną (absolutną) i względną równość członków spółdzielni. Przejawem obowiązywania równości bezwzględnej jest zwłaszcza zasada „jeden członek – jeden głos”, zgodnie z którą każdy członek ma jeden głos bez względu na liczbę posiadanych udziałów (art. 36 § 3 pr. spółdz.). Podobne rozumienie zasady równości w odniesieniu do podziału nadwyżki bilansowej oznaczałoby jednak, iż byłaby ona dzielona między członków bez uwzględnienia wniesionych przez nich udziałów lub osobistej ich działalności, co byłoby rozwiązaniem niesprawiedliwym i niesłusznym. Dlatego w wypadku prawa członków do udziału w nadwyżce bilansowej można mówić jedynie o zasadzie równości względnej czy też zasadzie równych szans. Jedną z podstawowych międzynarodowych zasad spółdzielczych jest zasada „zwrotu od zakupów”, zgodnie z którą podział nadwyżki bilansowej między członków jest dokonywany proporcjonalnie do ich transakcji ze spółdzielnią. Obecnie jest to trzecia zasada spółdzielcza, która została zamieszczona w „Stanowisku o tożsamości spółdzielczej” przyjętym na Kongresie Międzynarodowego Związku Spółdzielczego we wrześniu 1995 r. w Manchesterze. Zasada ta wprost dotyczy tzw. spółdzielni konsumenckich. W odniesieniu natomiast do tzw. spółdzielni wytwórczych jest ona rozumiana jako wymagająca uwzględnienia przy podziale nadwyżki bilansowej przede wszystkim wkładu pracy poszczególnych członków. Znalazło to wyraz w sformułowaniach art. 171 §
art. 183 § 1 pr. spółdz. dotyczących odpowiednio rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni pracy. Treść statutu pozwanej Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych „S.”, przewidującego zatrudnianie członków, przemawia za przyjęciem, że nie jest ona spółdzielnią pracy w rozumieniu art. 181 i nast. pr. spółdz. W szczególności bowiem statut ten nie stanowi, że podstawą zatrudnienia jest zawarcie spółdzielczej umowy o pracę. Poza tym należałoby zakładać, że gdyby pozwana Spółdzielnia była spółdzielnią pracy, powodowie, będący emerytami lub rencistami, prawdopodobnie utraciliby w niej członkostwo na podstawie art. 194 § 1 pr. spółdz. Nie zmienia to 8 jednak oceny, że pozwana Spółdzielnia, ze względu na postanowienia jej statutu, jest spółdzielnią wytwórczą, działającą na podstawie ogólnych przepisów ustawy – Prawo spółdzielcze. W statucie takiej spółdzielni istniała więc podstawa do wprowadzenia wkładu pracy jako podstawowego kryterium podziału części nadwyżki bilansowej między członków. W konkluzji należało zatem przyjąć, że zasada równości praw wynikających z członkostwa w spółdzielni nie oznacza, iż wszyscy członkowie mają takie same udziały w nadwyżce bilansowej. W związku z przedstawioną argumentacją podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nadużycia prawa podmiotowego (art. 5 k.c.) jest bezprzedmiotowy. Zarzut ten musiałby bowiem wskazywać prawo podmiotowe, którego nadużywają powodowie. Tymczasem z uzasadnienia skargi kasacyjnej można wnosić, że pozwana Spółdzielnia uznaje za niesprawiedliwe skutki wynikające z wyroku Sądu Apelacyjnego i, wiążąc tę niesprawiedliwość z naruszeniem zasad współżycia społecznego, formułuje zarzut wykraczający poza zakres działania art. 5 k.c. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.