k.p.c., przez nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 321 k.p.c. i zasądzenie na rzecz powódki wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 15 listopada 2003 r. za 643,5 godziny, które nie były objęte podstawą faktyczną żądania, tzn. za które po- wódka w toku postępowania nie domagała się wynagrodzenia, co spowodowało za- sądzenie na jej rzecz wynagrodzenia w wyższej wysokości, niż usprawiedliwiona okolicznościami faktycznymi wskazanymi przez stronę powodową na uzasadnienie zgłoszonych roszczeń; (-) art. 322 w związku z art.
322 k.p.c., polegającego na jego nieuzasadnionym zastosowaniu w sprawie o wynagrodzenie (która nie mie- ści się w katalogu spraw w tym przepisie wymienionych) do ustalenia podstawy fak- tycznej rozstrzygnięcia (liczby godzin nadliczbowych), co jest sprzeczne z dyspozy- cją powołanego przepisu, a ponadto zastosowanie art. 322 k.p.c., pomimo że ścisłe udowodnienie liczby godzin przepracowanych przez powódkę było możliwe, a pomi- mo to Sąd Okręgowy oddalił stosowne wnioski dowodowe; co doprowadziło do do- wolnego zasądzenia na rzecz powódki części jej roszczenia bez zweryfikowania jego zasadności co do wysokości; (-) art. 328 w związku z art.
wskazania, jakie kwoty poszczególnych żądań (należności głównej za poszczególne okresy i skapitali- zowanych odsetek) składają się na zasądzone na rzecz powódki roszczenie, co uniemożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej orzeczenia, ponieważ nie pozwala na weryfikację prawidłowości dokonanych wyliczeń i miało wpływ na wynik sprawy, gdyż dowodzi, że Sąd Apelacyjny nie zweryfikował poprawności rzeczonych wyliczeń. Skarżąca podniosła również zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 291 § 1 w związku z 292 k.p. i art. 123 § 1 pkt 1 k.c. i w związku z art. 300 k.p., przez ich niezastosowanie przez Sąd Apelacyjny, prowadzące do uwzględnienia roszczeń powódki, które w dacie ich zgłoszenia (przez rozszerzenie powództwa na rozprawie przed Sądem Okręgowym w Poznaniu 30 maja 2006 r.) były przedawnione, pomimo że pozwany w postępowaniu apelacyjnym zgłosił zarzut przedawnienia; art. 482 § 1 8 k.c. a contrario w związku z art. 300 k.p., art.
482 §1 k.c. a contrario w związku z art. 300 k.p.c. w postępowaniu w pierwszej instancji, polegającego na za- stosowaniu wskazanych przepisów prowadzącym do zasądzenia na rzecz powódki odsetek od przedawnionych odsetek, pomimo że pozwany zgłosił zarzut przedaw- nienia. Pozwana wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonym za- kresie oraz o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu 30 maja 2006 r. w części, tj. w punktach 1, 3 i 4 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Są- dowi Okręgowemu w Poznaniu z pozostawieniem temu Sądowi orzeczenia o kosz- tach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty przedstawione w rozpoznawanej skardze kasacyjnej okazały się w za- sadniczym zakresie uzasadnione. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że traf- nie skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 322 w związku z art.
Nie wszystkie argumenty związane z tym zarzutem są jednak przekonujące. W szczególności bezzasadnie skarżąca kwestionuje dopuszczalność stosowania art. 322 k.p.c. w sprawach o wynagrodzenie za pracę. Przepis ten stanowi, że „jeżeli w sprawie o naprawienie szkody, o dochody, zwrot bezpodstawnego wzbogacenia lub o świadczenie z umowy o dożywocie sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.” Stanowisko, że art. 322 k.p.c. może być stosowany w sprawach o wynagrodzenie za pracę, jest ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (np. wyroki z: 5 maja 1999 r., I PKN 665/98; 16 grudnia 1999 r., I PKN 465/99, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 345; 7 sierpnia 2001 r., I PKN 730/00; 22 listopada 2001 r., I PKN 691/00, OSNP 2003 nr 21, poz. 513; 23 listopada 2001 r., I PK 678/00, OSNP 2003 nr 22, poz. 538; 19 maja 2004 r., I PK 630/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 37; 8 maja 2007 r., II PK 275/06; 5 czerwca 2007 r., I PK 61/07; 11 grudnia 2007, I PK 157/07), a Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sprawy te są sprawami o dochód w rozumieniu tego przepisu (tak np. w powołanych wyżej wyrokach z 16 grudnia 1999 r. i 5 czerwca 2007 r.). Po- dobnie Sąd Najwyższy uznał np. za uzasadnione stosowanie art. 322 k.p.c. w spra- 9 wach dotyczących wynagrodzenia autorskiego (wyroki z: 25 marca 2004 r., II CK 90/03, OSNC 2005 nr 4, poz. 66; z 21 lutego 2007 r., I CSK 446/06, LEX nr 253393). Trafne natomiast jest twierdzenie skarżącej, że art. 322 k.p.c. nie może mieć zasto- sowania do ustalania samej podstawy faktycznej odpowiedzialności pozwanego, w tym, jak to uczynił w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy i przyjął Sąd Apelacyjny, liczby godzin nadliczbowych. Istotnie, już treść art. 322 k.p.c. wskazuje, że znajduje on za- stosowanie, gdy ścisłe udowodnienie wysokości żądania (które w świetle art. 187 § 1 k.p.c. wynika z jego dokładnego określenia i przytoczenia okoliczności faktycznych) jest niemożliwe lub nader utrudnione. Wobec tego, wskazanie wysokości żądania i faktów, które je uzasadniają należy do czynności (powoda) poprzedzających zasto- sowanie art. 322 k.p.c. i nie może być traktowane jako rezultat zastosowania tego przepisu. Przepis art. 322 k.p.c. umożliwia natomiast sądowi, w sytuacji w której po- wód określił dokładnie żądanie i wskazał uzasadniające je okoliczności faktyczne, odstąpienie od ścisłego udowodnienia wskazanej wysokości tego żądania (ze względu na to, że jest to niemożliwe lub nader utrudnione) i zasądzenie odpowiedniej sumy opartej na rozważeniu przez sąd wszelkich okoliczności sprawy. Rozważany przepis nie ma więc na celu ułatwienia powodowi określenia wysokości żądania i okoliczności faktycznych, które je uzasadniają, lecz służy ułatwieniu przezwyciężenia trudności w zakresie udowodnienia wskazanej przez niego wysokości żądania. W takiej sytuacji sąd może, w granicach żądania, zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Z tego względu uznanie przez Sąd Apelacyjny, że Sąd pierwszej instancji poprawnie zastosował art. 322 k.p.c. okazało się błędne. Zasadnie pozwana wskazała również, że naruszenie art. 322 k.p.c. w zaskar- żonym wyroku wynika z nieuwzględnienia jej apelacyjnego zarzutu odmowy prze- prowadzenia wnioskowanych w piśmie procesowym z 26 września 2005 r. dowodów z raportów gotówkowych i rolek fiskalnych z udziałem biegłego księgowego lub rewi- denta oraz biegłego z zakresu ekonomiki czasu pracy celem ustalenia i obliczenia faktycznie przepracowanych przez powódkę godzin w spornym okresie. W orzecz- nictwie sądowym utrwalone jest bowiem stanowisko, że art. 322 k.p.c. nie zwalnia sądu od obowiązku zebrania i wykorzystania całego dostępnego materiału dowodo- wego. Wręcz przeciwnie, istnieje konieczność wyczerpania wszystkich środków do- wodowych, a za niedopuszczalne musi być uznane pomijanie dowodów, których przeprowadzenie jest możliwe. Nieprawidłowa w tym przypadku jest też antycypo- 10 wana ocena dowodów, tj. stwierdzenie przez sąd przed ich przeprowadzeniem, że nie mogą wykazać twierdzonego faktu (por. szczególnie uzasadnienie powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007, I PK 157/07). Trafność zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 322 k.p.c. (w związku z art.
k.p.c.) wynika jednak przede wszystkim stąd, że przepis ten w ni- niejszej sprawie nie mógł znaleźć zastosowania w zakresie, w jakim ciężar dowodu został przerzucony na pozwaną, czego skarżąca nie zakwestionowała stosownym zarzutem procesowym. Przepis art. 322 k.p.c., co wynika z jego literalnego brzmienia i celu, ma zastosowanie jedynie w przypadkach niemożliwości lub trudności w udo- wodnieniu „wysokości żądania”, a więc w zakresie dowodzenia faktów przez powoda, bowiem to powód, a nie pozwany, występuje w procesie cywilnym z żądaniem (art. 187 § 1 k.p.c.). Skoro więc, Sąd Apelacyjny uznał za trafne stanowisko Sądu Okrę- gowego, że ze względu na brak dokumentacji dotyczącej ewidencji czasu pracy po- wódki na pozwanej spoczywał obowiązek wykazania, w jakim rozmiarze powódce nie należy się dochodzone roszczenie, to brak było podstaw do zastosowania art. 322 k.p.c. Przepis art. 322 k.p.c. służy bowiem złagodzeniu ciężaru dowodu w zakresie wykazania wysokości zgłoszonego przez powoda żądania. Wobec tego w przypadku przerzucenia na pracodawcę, który nie dopełnił obowiązków w zakresie ewidencji czasu pracy pracownika, ciężaru dowodu co do tego, że okoliczności uzasadniające żądanie pracownika nie zachodziły, zastosowanie tego przepisu staje się bezprzed- miotowe i wykracza poza jego hipotezę. Uzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 321 w związku z art.
k.p.c., przez nieuwzględnienie przez Sąd Apelacyjny zarzutu narusze- nia przez Sąd pierwszej instancji art. 321 k.p.c. i zasądzenie na rzecz powódki wyna- grodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 15 listopada 2003 r. za 643,5 godziny, które nie były objęte podstawą faktyczną żą- dania, tzn. za które powódka w toku postępowania nie domagała się wynagrodzenia, co spowodowało zasądzenie na jej rzecz wynagrodzenia w wyższej wysokości niż usprawiedliwiona okolicznościami faktycznymi wskazanymi przez stronę powodową na uzasadnienie zgłoszonych roszczeń. Istotnie, zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać po- nad żądanie. Samo pojęcie żądania określa art. 187 § 1 k.p.c., stanowiąc, że pozew powinien, między innymi, zawierać dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, art. 11 321 § 1 k.p.c., określając granice wyrokowania, wskazuje, że nie może obejmować ono przedmiotu, który nie był objęty żądaniem. Jeżeli więc nawet z przytoczonych przez powoda okoliczności faktycznych wynika, że przysługuje mu jeszcze inne poza żądanym roszczenie, sąd, stosownie do art. 321 § 1 k.p.c., nie może wyrokować co do tego roszczenia. Tak samo nie może oprzeć wyroku na podstawie faktycznej nie- powołanej przez powoda. W rezultacie, zasądzenie sumy pieniężnej, która wpraw- dzie mieści się w granicach kwotowych powództwa, lecz z innej podstawy faktycznej, stanowi orzeczenie ponad żądanie (wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2005 r., II CK 556/2004 , OSNC 2006 nr 2, poz. 38). Należy wskazać, że zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., został sformułowany w apelacji pozwanej, w której, podobnie jak w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, wskazano, że powódka w piśmie procesowym z 8 marca 2005 r. skonkretyzowała liczbę godzin nadliczbowych, za które żąda wyna- grodzenia, a Sąd Okręgowy na podstawie opinii biegłej z 18 kwietnia 2006 r., przyjął wyższą liczbę tych godzin i zasądził za nie wynagrodzenie, pomimo iż powódka, roz- szerzając powództwo do kwoty ustalonej w wymienionej opinii, nie zmieniła podstawy faktycznej powództwa, przez wskazanie większej liczby godzin nadliczbowych. Usto- sunkowując się do tego zarzutu, Sąd Apelacyjny zignorował prawidłowe wskazanie przez pozwaną, że powódka wyraźnie określiła liczbę godzin, za które żąda wyna- grodzenia i stwierdził, że przedmiotem jej żądania było żądanie zapłaty wynagrodze- nia za godziny nadliczbowe przepracowane w spornym okresie, które wobec nie- możliwości ścisłego udowodnienia wysokości żądania ustalił na podstawie art. 322 k.p.c. Stwierdzenie to opiera się na mylnym rozumieniu art. 322 k.p.c., zakładającym, że przepis ten ma na celu ułatwienie powodowi określenia wysokości żądania i oko- liczności faktycznych, które je uzasadniają i dopuszcza sformułowanie żądania w ten sposób, że powód żąda zasądzenia kwoty za liczbę godzin nadliczbowych wynika- jącą z jego zastosowania. Tymczasem, jak wcześniej wskazano, art. 322 k.p.c. umożliwia jedynie sądowi, w sytuacji w której powód określił dokładnie żądanie i wskazał uzasadniające je okoliczności faktyczne, odstąpienie od ścisłego udowod- nienia wskazanej wysokości tego żądania i zasądzenie w granicach tego żądania odpowiedniej sumy według oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Wobec tego rozważany zarzut należało uznać za trafny. Trafne okazały się także zarzuty naruszenia art. 291 § 1 w związku z art. 292 k.p. oraz art. 482 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Zarzuty te zostały szczegółowo i przekonująco uzasadnione w skardze kasacyjnej. Sąd Apelacyjny, przyznając fakt 12 rozszerzenia powództwa na rozprawie z 30 maja 2006 r., nie wyprowadził z niego właściwych konsekwencji prawnych w zakresie przedawnienia, co zostało słusznie przez skarżącą zakwestionowane. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.