I PK 309/07

Sygn. akt I PK 309/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 lipca 2008 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Anny Kosińskiej przeciwko Zakładowi Gospodarki Ciepłowniczej Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Tomaszowie Mazowieckim o przywrócenie do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 lipca 2008 r., skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 19 czerwca 2007 r., sygn. akt V Pa 121/07, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy – Sąd Pracy Ubezpieczeń Społecznych w Tomaszowie Mazowieckim wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2007 r. oddalił powództwo Anny Kosińskiej przeciwko Zakładowi Gospodarki Ciepłowniczej Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Tomaszowie Mazowieckim o przywrócenie do pracy, rozstrzygając także o kosztach procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że powódka, urodzona 16 września 1955 r., poza krótką przerwą od 1 listopada 2003 r. do 14 listopada 2003 r., pozostawała nieprzerwanie w zatrudnieniu od 2 sierpnia 1974 r. – w tym od 2 sierpnia 1974 r. do 31 grudnia 1985 r. oraz od 1 stycznia 1987 r. do 25 października 1997 r. wykonywała pracę w szczególnych warunkach. Powódka nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. W dniu 19 stycznia 2007 r. pozwany wypowiedział powódce umowę o pracę ze skutkiem na dzień 28 lutego 2007 r. Jako przyczynę wypowiedzenia wskazano odwołanie powódki z funkcji członka zarządu pozwanej Spółki. Dalej Sąd wywiódł, że powódka – wbrew swemu stanowisku - nie podlega ochronie wskazanej w art. 39 k.p., ponieważ w ogóle nie nabędzie prawa do emerytury na podstawie art. 46 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), z tej przyczyny, że wiek 55 lat osiągnie dopiero w 2010 r. Według zaś warunku wynikającego z art. 46 ust. 1 pkt 2 ustawy, możliwość przejścia na emeryturę wskazaną w art. 32 uzależniona jest od spełnienia wszystkich jej przesłanek do 31 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy wykluczył też możliwość objęcia ochroną z art. 39 k.p. tych pracowników, którzy legitymując się na dzień 31 grudnia 1998 r. wymaganym okresem pracy w warunkach szczególnych oraz wymaganym okresem składkowym i nieskładkowym, z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego, mogą skorzystać z prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Stwierdził, że nabycie uprawnień do tej emerytury uzależnione jest, między innymi, od rozwiązania stosunku pracy, który to warunek nastąpić musi łącznie z pozostałymi przesłankami uprawniającym do nabycia prawa do tego świadczenia. 3 Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 19 czerwca 2007 r. oddalił apelację powódki od powyższego wyroku. W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego, podkreślając, że w przedmiotowej sprawie nie został spełniony przez powódkę warunek rozwiązania stosunku pracy, w następstwie którego nabyłaby ona prawo do emerytury. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, powołującej się na naruszenie prawa materialnego – art. 39 k.p. w związku z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od pozwanego zwrotu kosztów procesu za obie instancje i przed Sądem Najwyższym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że bezsporne jest, iż powódka obniżony wiek emerytalny (z tytułu pracy w warunkach szczególnych) osiągnie 16 września 2010 r. Zatem wypowiedzenie umowy o pracę w dniu 19 stycznia 2007 r. dokonane zostało w okresie, w którym przysługiwała jej ochrona przewidziana w art. 39 k.p. Dodatkowy warunek prawa do emerytury przewidziany w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest warunkiem przyszłym, formalnym, po spełnieniu którego pracownik nabędzie prawo do emerytury. Przepis art. 39 k.p. uzależnia ochronę pracownika przed wypowiedzeniem od jego wieku i od tego, czy okres zatrudnienia umożliwi mu skorzystanie z prawa do emerytury z osiągnięciem wieku emerytalnego. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 39 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Przepis ten, od zmiany dokonanej od dnia 1 maja 1989 r. ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 20, poz. 107), miał w zasadzie identyczne brzmienie, a jedynie od dnia 1 czerwca 2004 r. okres ochronny przedłużono z 2 do 4 lat (na mocy ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych, Dz.U. Nr 120, poz. 1252). 4 Wyjątkiem natomiast był okres od 1 stycznia 2004 r. do 1 czerwca 2004 r., czyli od zmiany dokonanej ustawą z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081) do zmiany wprowadzonej ustawą o świadczeniach emerytalnych. Wtedy brzmiał on następująco: „Pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do nabycia prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”. Dotychczasowy sposób rozumienia tego zakazu wypowiedzenia umowy o pracę oparty był na upowszechnionym poglądzie, że przez określony w tym przepisie wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony w przepisach emerytalnych zezwalający na uzyskanie uprawnień w normalnym trybie. Nie jest nim natomiast wiek, który w świetle przepisów szczególnych daje możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę (por. uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 10/85, wytyczne w przedmiocie stosowania art. 45 k.p. - OSNCP 1985 nr 11, poz. 164). Jednakże, jak zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 marca 2002 r., I PKN 141/01, (OSNP 2004 nr 5, poz. 86), pogląd taki był w pełni uprawniony wówczas, gdy prawo do wcześniejszej emerytury, rozumiane jako szczególne uprawnienie do wcześniejszego skorzystania z uprawnień emerytalnych, było realizowane jako przywilej socjalny (np. przez pracownice po osiągnięciu tzw. normalnego stażu emerytalnego opiekujące się dziećmi szczególnej troski), albo jako prawo honorowe z tytułu uznania szczególnych zasług (np. przez inwalidów wojskowych lub kombatantów) lub poniesienia szczególnych obciążeń (wyrzeczeń) dla kraju (np. przez byłych żołnierzy zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianych w kopalniach węgla kamiennego, kamieniołomach lub w zakładach wydobywania rud uranu). W tych przypadkach możliwość uzyskania wcześniejszych uprawnień emerytalnych zależała od uznania zainteresowanego pracownika, korzystającego ze szczególnego (uprzywilejowanego) "pozapracowniczego" statusu prawnego osoby uprawnionej do skorzystania z prawa do wcześniejszej emerytury. Pojęcie wieku emerytalnego jest ustawową kategorią prawa ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że ustawodawca określa w tym dziale prawa wiek emerytalny, którego granice - de lege lata - są uwarunkowane nie tylko kategorią płci, ale również rodzajami zatrudnienia, które preferują wykonujących je pracowników do skorzystania z uprawnień emerytalnych w 5 obniżonym wieku emerytalnym, uznanym przez ustawodawcę za normalny wiek emerytalny dla ściśle określonych kategorii zatrudnienia. W obowiązującym stanie prawnym ustawowym wiekiem emerytalnym jest wiek uprawniający do przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Ustawa ta określa jednolity wiek emerytalny w zależności od płci pracownika wynoszący dla kobiety 60, a dla mężczyzny 65 lat. Równocześnie przewiduje ona możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę, przed osiągnięciem tzw. powszechnego wieku emerytalnego. Dotyczy ona górników, pracowników kolejowych, ale także pracowników, o których mowa w ustępach 2 i 3 art. 32 tej ustawy, zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Możliwość taka dotyczy bezwarunkowo ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. oraz warunkowo ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. Wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, które zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). W świetle powyższego, niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracownicy w okresie 4 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla tych kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej w art. 39 k.p. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2006 r., II PK 159/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 3). Zgodnie z art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli: