IV CZ 62/08

Sygn. akt IV CZ 62/08 POSTANOWIENIE Dnia 21 sierpnia 2008 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Antoni Górski w sprawie z wniosku M. W. przy uczestnictwie A. W. i A. J. o podział majątku wspólnego i częściowe zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 sierpnia 2008 r., zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w L. z dnia 26 lutego 2008 r., sygn. akt II Ca (…), uchyla zaskarżone postanowienie. Uzasadnienie W dniu 10 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy, w sprawie z wniosku M. W. przy uczestnictwie A. W. i A. J. o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności, wydał postanowienie wstępne, którym ustalił, że w skład majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika A. W. wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział wynoszący 6/66 części w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)0. W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni domagała się objęcia postępowaniem o podział majątku wspólnego nieruchomości bliżej opisanych w sentencji postanowienia, a ponadto nieruchomości o obszarze 0.06 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)7 oraz udziału wynoszącego ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...), natomiast uczestnik zarzucił, że wszystkie te 2 nieruchomości należą do jego majątku osobistego. Ze względu na istniejący spór Sąd Rejonowy wydał postanowienie wstępne po uprzednim przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w wyniku którego ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział wynoszący 6/66 części w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)0, natomiast nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz udział wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...) należą do majątku osobistego uczestnika. Wnioskodawczyni wniosła od postanowienia wstępnego apelację, którą zaskarżyła je w części obejmującej ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzą tylko nieruchomości wymienione w sentencji, a tym samym, że nie wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz udział wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...). Postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w L. odrzucił tę apelację, uznając ją za niedopuszczalną z braku przedmiotu zaskarżenia (art. 373 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Podkreślił, że w zakresie wymienionych w niej składników majątkowych sentencja postanowienia wstępnego nie zawiera ani pozytywnego, ani negatywnego ustalenia, a do uruchomienia merytorycznej kontroli instancyjnej nie wystarczy zajęcie stanowiska w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. Ponadto, powołując się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114), podniósł, że wnioskodawczyni reprezentowana przez adwokata nie złożyła wniosku o uzupełnienie postanowienia wstępnego (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). W zażaleniu na postanowienie odrzucające apelację wnioskodawczyni zarzuciła Sądowi Okręgowemu nietrafne uznanie, że wniesiona apelacja należy do zakresu hipotezy normy prawnej zawartej w art. 373 k.p.c., a w konsekwencji nieuzasadnione zastosowanie dyspozycji tego przepisu. W konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie ulega wątpliwości, że w razie sporu między uczestnikami postępowania o to, czy dany przedmiot należy do majątku wspólnego, sąd może wydać postanowienie wstępne (art. 567 § 3 w związku z art. 685 k.p.c.). Kontrowersje wywołuje natomiast zagadnienie, jaki środek przysługuje uczestnikowi od postanowienia wstępnego, jeżeli 3 sąd nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego. W powołanej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114) przyjęto, że jeżeli sąd, wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w art. 685 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do spadku, uczestnik postępowania może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na zasadach ogólnych (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli uzupełnienie postanowienia wstępnego nie nastąpiło, sąd – w warunkach określonych w art. 685 k.p.c. – może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienie wstępne w zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym poprzednio wydanym. W uzasadnieniu podkreślono, że sąd wydając postanowienie wstępne z art. 685 k.p.c. powinien rozstrzygnąć w sentencji postanowienia, czy pewien przedmiot, co do którego istnieje spór między uczestnikami, należy do spadku. W grę wchodzi orzeczenie o charakterze ustalającym, dlatego treścią postanowienia wstępnego powinno być albo ustalenie, że określony przedmiot należy do spadku, albo ustalenie, że pewien przedmiot nie należy do spadku. Nieprawidłowość w sferze orzekania może polegać na tym, że sąd nie obejmie sentencją swojego orzeczenia wszystkich kwestii, które były objęte jego kognicją. W takiej sytuacji – na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – stosuje się przepisy o uzupełnieniu wyroku. Dopuszczalność wydania w toku postępowania działowego dalszego postanowienia wstępnego została zaaprobowana przez doktrynę, zastrzeżenia wywołała natomiast możliwość uzupełnienia postanowienia wstępnego na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zwrócono uwagę na swoisty charakter postanowień wstępnych, którymi sąd rozstrzyga pewne spory wynikłe między uczestnikami postępowania nieprocesowego (art. 618 § 1, art. 685 k.p.c.). Postanowieniami tymi bowiem sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości te spory, a nie tak jak wyrokiem wstępnym o samej zasadzie roszczenia. Różnią się one od orzeczeń z art. 318 § 1 k.p.c. także swą treścią, gdyż mogą obejmować rozstrzygnięcie pozytywne albo negatywne, podczas gdy orzeczenia z art. 318 § 1 k.p.c. mogą być tylko pozytywne. Podniesiono, że w art. 351 k.p.c. ustawodawca miał na względzie prawo wyboru powoda, który może albo żądać uzupełnienia, albo wytoczyć osobne powództwo o to, o czym sąd nie orzekł w wyroku, natomiast stanowisko pozwalające na stosowanie tego przepisu do sytuacji przedstawionej w uchwale pozbawiałoby uczestników prawa 4 wyboru między żądaniem uzupełnienia a wnioskiem o wszczęcie osobnego postępowania. Poza tym nie można tu mówić o tym, że „sąd nie orzekł o całości żądania”. Art. 351 k.p.c. odnosi się do takich sytuacji, w których sąd spełnia obowiązek orzeczenia o całości żądań stron, natomiast art. 685 k.p.c. nie zobowiązuje w ogóle do wydania orzeczenia, lecz pozostawia to uznaniu sądu. We wcześniejszej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP 70/69 (OSNCP 1070, nr 6, poz. 96) wyrażone zostało zapatrywanie, że jeżeli w orzeczeniu o podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej między małżonkami sąd nie objął sentencją tego orzeczenia wszystkich składników majątku wskazanych we wniosku, wnioskodawcy przysługuje rewizja (obecnie: apelacja), a nie wniosek o uzupełnienie orzeczenia. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że brak zaliczenia przez sąd jakiegoś składnika majątkowego do majątku wspólnego podlegającego podziałowi nie oznacza pominięcia tego składnika w orzeczeniu, lecz jest rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu tego składnika do majątku podlegającego podziałowi. Również w uchwale z dnia 21 lipca 1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr 10, poz. 160) Sąd Najwyższy przyjął, że w razie nierozstrzygnięcia w sentencji postanowienia dokonującego działu spadku o roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej pożytków zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje rewizja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia działowego. Wskazał przy tym, że art. 351 k.p.c. może być stosowany w postępowaniu nieprocesowym tylko odpowiednio, a takie stosowanie wchodziłoby w grę, gdyby mógł on spełnić tę samą funkcję co w procesie. Celem art. 351 k.p.c. jest umożliwienie uzupełnienia wyroku przez sąd, który go wydał, bez wdrażania postępowania rewizyjnego. Jego stosowanie w procesie upraszcza postępowanie, nie narusza zasady dwuinstancyjności i nie pozbawia osoby uprawnionej możliwości dochodzenia swoich praw, ma ona bowiem prawo wyboru między składaniem wniosku o uzupełnienie wyroku a wytaczaniem nowego powództwa. Korzystając z drugiej możliwości nie spotka się z zarzutem powagi rzeczy osądzonej ani z zarzutem, że o to samo roszczenie toczy się już spór. Inaczej przedstawia się jednak sytuacja w przypadku orzeczeń merytorycznych wydawanych w sprawach działowych, a konkretnie rozstrzygających o roszczeniach wymienionych w art. 686 k.p.c. Artykuł 618 § 3 k.p.c. wyłącza bowiem możliwość dochodzenia tego rodzaju roszczeń po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o dziale spadku i to niezależnie od tego czy były one zgłoszone w postępowaniu działowym, a sąd nie orzekł o nich w 5 postanowieniu, czy też nie zostały zgłoszone. W razie niezłożenia wniosku o uzupełnienie w trybie art. 351 k.p.c. spadkobierca zostałby pozbawiony wszelkich możliwości rozstrzygnięcia sporu w omawianym zakresie. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 października 2003 r., III CKN 1529/00 (niepubl.), stwierdzając, że w razie nierozstrzygnięcia przez sąd w sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej pożytków zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia. Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela przyjęty w powołanych orzeczeniach kierunek wykładni dopuszczający apelację, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia. Orzeczenia te dotyczyły wprawdzie postanowień działowych mających charakter orzeczeń merytorycznych, jednak wyrażone w nich stanowisko nie pozostaje bez znaczenia przy rozważaniu kwestii dopuszczalności stosowania art. 351 k.p.c. do postanowień wstępnych, którymi sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości określone spory wynikłe w toku postępowania nieprocesowego między jego uczestnikami. Artykuł 351 k.p.c. – jak wynika z jego brzmienia i umiejscowienia w kodeksie – odnosi się bezpośrednio do orzeczeń wydawanych w procesie, natomiast w postępowaniu nieprocesowym może być, zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c., stosowany odpowiednio. Stosowanie przepisów odpowiednio oznacza uwzględnienie specyfiki konkretnej sytuacji, dlatego może to być stosowanie wprost, z dostosowującym do okoliczności zmodyfikowaniem, a także wyłączenie dopuszczalności stosowania określonych przepisów ze względu na odmienne cechy danego przypadku. Stosowanie art. 351 k.p.c. na tle art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. powinno być wyłączone, art. 685 k.p.c. nie przyznaje bowiem uczestnikom prawa żądania wydania orzeczenia ustalającego. Warunkiem wydania postanowienia wstępnego jest istnienie sporu między uczestnikami, lecz w ramach tego sporu zarówno samo wydanie postanowienia, jak i jego zakres przedmiotowy zależą od uznania sądu. Nie można tu zatem mówić o tym, że sąd „nie orzekł o całości żądania” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c. Jeżeli zatem sąd, wydając w postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne przewidziane w art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany uczestnik postępowania może zaskarżyć to postanowienie apelacją. 6 Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.