I PZP 5/08

Uchwała z dnia 3 lutego 2009 r. I PZP 5/08 Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2009 r. sprawy z powództwa Bolesława S. przeciwko K. Holdingowi Węglowemu SA w K. - KWK „S.” w K. o podwyższenie renty wyrównawczej, na skutek zagadnienia prawnego przeka- zanego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 20 listopada 2008 r. [...] „Czy w sytuacji zaskarżenia apelacją wyroku sądu rejonowego zawierającego rozstrzygnięcie w przedmiocie częściowego odrzucenia pozwu i częściowego odda- lenia powództwa opłacie podlegają zażalenie zawarte w apelacji na postanowienie o odrzuceniu pozwu zawarte w wyroku i apelacja czy tylko jeden środek odwoławczy tj. apelacja ?” p o d j ą ł uchwałę: Od postanowienia sądu pierwszej instancji o odrzuceniu pozwu w części przy- sługuje zażalenie chociażby postanowienie to zostało zamieszczone w wyroku; za- żalenie to podlega stosownej opłacie niezależnie od opłaty od apelacji wniesionej od zawartego w wyroku rozstrzygnięcia o dochodzonym roszczeniu. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Katowice - Zachód w Katowicach w sprawie z powództwa Bolesława S. przeciwko Katowickiemu Holdingowi Węglowemu SA w K. - KWK „S.” w K. o pod- wyższenie renty wyrównawczej w pkt 1 odrzucił pozew w zakresie żądania zasądze- nia renty wyrównawczej za okres od 1 października 2004 r. do 30 września 2006 r.; w pkt 2 w pozostałej części powództwo oddalił; w pkt 3 odstąpił od obciążenia powo- 2 da kosztami zastępstwa procesowego na rzecz strony pozwanej oraz wydatkami są- dowymi. Powyższy wyrok zaskarżył w całości apelacją pełnomocnik powoda (będący adwokatem) uiszczając opłatę podstawową od apelacji w kwocie 30 zł. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy w Katowicach, rozpoznając apelację powoda od powyższego wyroku Sądu Rejonowego, powziął wątpliwość co do prawidłowości opłacenia wniesionego przez powoda środka odwoławczego i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne o treści określonej w postanowieniu z dnia 20 listopada 2008 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy stwierdził, że wyrok Sądu Re- jonowego zawiera rozstrzygnięcie właściwe dla wyroku o częściowym oddaleniu po- wództwa, a oprócz tego zawiera postanowienie w przedmiocie odrzucenia pozwu. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 138/95 (OSNC 1996 nr 2, poz. 20), należy przyjąć, że środek odwoławczy od rozstrzygnięcia w przedmiocie częściowego odrzucenia pozwu zamieszczonego w wyroku podlega rozpoznaniu jako zażalenie z zachowaniem reguł procesowych związanych z tym środkiem, z wyjątkiem reguły co do zachowania terminu przewidzianego w art. 394 § 2 k.p.c. Postanowienia np. w przedmiocie częściowego odrzucenia pozwu, czy czę- ściowego umorzenia postępowania, choćby wydane w tej samej dacie co wyrok, po- winny być wydawane w formie odrębnych postanowień. Do przyjętego w postępowa- niu procesowym podziału orzeczeń sądu na wyroki i postanowienia ustawodawca dostosował system środków odwoławczych, stanowiąc, że na postanowienia kończą- ce postępowanie w sprawie oraz inne postanowienia i zarządzenia przewodniczące- go wskazane w art. 394 k.p.c. przysługuje zażalenie. Ustawodawca od tej zasady wprowadził jeden wyjątek, stanowiąc wyraźnie w art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c., że od za- wartego w wyroku postanowienia dotyczącego rozstrzygnięcia o kosztach przysłu- guje apelacja. Poza tym przypadkiem ustawodawca nie przewidział, w postępowaniu procesowym, dopuszczalności takiego połączenia. Zdaniem Sądu Okręgowego powołana uchwała Sądu Najwyższego zachowała aktualność również w obecnym brzmieniu Kodeksu postępowania cywilnego. Aktu- alne sformułowanie punktu 9 art. 394 § 1 k.p.c. jest efektem założenia przyjętego przez autorów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, że wszystkie czynności sądowe powinny być unormowane w Kodeksie postępowania cywilnego. W związku z tym obecnie obowiązująca ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach 3 sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst: Dz.U. Nr 168, poz. 1398 ze zm.) nie zawiera odpowiednika art. 22 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.), a regulacja zaskarżalności postanowień i zarządzeń dotyczących kosztów są- dowych została przeniesiona do Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis art. 22 ust. 1 ustawy z 13 czerwca 1967 r. stanowił, że zażalenie przysługuje na zarządzenie przewodniczącego w przedmiocie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, zwrotu pisma nieopłaconego należycie oraz zwrotu opłaty lub zaliczki na pokrycie wydatków. Zażalenie nie przysługiwało jednak na zarządzenie w przedmiocie określenia wpisu tymczasowego. W ust. 2 przepis ten stanowił, że zażalenie przysługuje też na posta- nowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie odrzucenia z powodu nieuiszczenia należnej opłaty: apelacji, zażalenia, sprzeciwu od wyroku zaocznego lub zarzutów od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym oraz jeżeli strona nie składa środka za- skarżenia co do istoty sprawy - w przedmiocie wymiaru opłaty lub obciążenia kosz- tami sądowymi. Ustawodawca wprowadził jeden wyjątek co do dopuszczalności za- skarżenia apelacją zamieszczonego w wyroku rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów, określenia zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, wymiaru opłaty, zwrotu opłaty lub zaliczki, obciążenia kosztami sądowymi w sytuacji, gdy strona składa śro- dek zaskarżenia co do istoty sprawy (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.). Jedynie w tej sytuacji opłacie podlega tylko apelacja. Z przedstawionych względów Sąd Okręgowy uważa, że opłacie podlegają osobno oba środki odwoławcze - apelacja i zażalenie. Ponadto Sąd Okręgowy wska- zał na art. 3 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, stosownie do którego opłacie podlega pismo, jeżeli przepis ustawy przewiduje jej pobranie. Opłacie podlega tak apelacja, jak i zażalenie. Zgod- nie z art. 19 ust. 3 pkt 2 powołanej ustawy od zażalenia pobiera się piątą część opłaty, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przepisem szczególnym jest art. 35 ust. 1 przewidujący, że w sprawach z zakresu prawa pracy pobiera się opłatę podstawową w kwocie 30 zł - między innymi od - apelacji i zażalenia; w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę 50.000 zł, pobiera się od wszystkich, podlegających opłacie pism procesowych opłatę stosunkową. Ten prze- pis szczególny reguluje jedynie inną kwotowo, niż piątą część opłaty, wysokość opłat od zażalenia. Brak jest natomiast przepisu, który wyłączałby obowiązek uiszczenia opłaty od obu środków zaskarżenia, choć formalnie zawartych w jednym piśmie pro- 4 cesowym stanowiącym apelację. Pod rządami poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych na podstawie delegacji zawartej w art. 37 tej ustawy zostało wydane rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze zm.), które w § 9 ust. 3 pkt 2 stano- wiło, że piątą część wpisu pobiera się od zażalenia, jeżeli nie jest połączone z innym środkiem zaskarżenia. Obecnie żaden przepis ustawy o kosztach sądowych czy Ko- deksu postępowania cywilnego nie daje takiej możliwości. Jedynym wyjątkiem jest apelacja połączona z zażaleniem na rozstrzygnięcie dotyczące kosztów (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Chociaż przesłankę przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia praw- nego stanowią „poważne wątpliwości” (por. art. 390 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.) Sąd Okręgowy - Sąd Pracy w Katowicach przedstawił dobrze uargumentowaną odpo- wiedź na postawione przez siebie pytanie. Do rozpoznania przez Sąd Okręgowy działający w sprawie jako Sąd drugiej instancji pozostawała apelacja (wyłącznie apelacja) wniesiona przez powoda od wy- roku Sądu pierwszej instancji (całego wyroku), który zawierał dwa rozstrzygnięcia o wyraźnych różnicach rodzajowych. Jedno dotyczyło oddalenia (w określonej części) powództwa, drugie - odrzucenia pozwu (w części pozostałej). Oba te rozstrzygnięcia łącznie odnoszą się do dochodzonych w sprawie roszczeń, lecz w odmiennych isto- towo typach rozstrzygnięć. Oddalenie powództwa stanowi rozstrzygnięcie co do istoty dochodzonej w sprawie ochrony; rozstrzyga o bezzasadności (o niepodleganiu ochronie) zgłoszonego w pozwie roszczenia po jego rozpoznaniu. Natomiast odrzu- cenie pozwu nie jest rozstrzygnięciem o powództwie (o przysługiwaniu lub zasadno- ści zgłoszonych w pozwie roszczeń); nie rozstrzygając o powództwie, orzeczenie o odrzuceniu pozwu odnosi się wyłącznie do pozwu jako pisma sądowego i wyłącza - przez odrzucenie tego pisma - rozpoznanie zawartych w nim roszczeń. Zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o żądaniach powoda należy do materii przeznaczonej dla wyroku (por. w szczególności art. 316 § 1 i art. 325 k.p.c.), drugie natomiast z przedmiotowych rozstrzygnięć dotyczące odrzucenia pozwu bez rozpoznania okre- ślonego w tej części pozwu żądania nie jest orzeczeniem dla którego Kodeks postę- 5 powania cywilnego (por. art. 354) przewiduje wydanie wyroku i z tego powodu - zgodnie z powołanym art. 354 k.p.c. - jest postanowieniem. Sąd Okręgowy w Katowicach słusznie zatem stwierdził, że w wyroku, od któ- rego wniesiono przedmiotową apelację, znajduje się postanowienie o odrzuceniu pozwu w jego określonej części. Stwierdzając powyższe trzeba było określić konse- kwencje zamieszczenia w sentencji wyroku, oprócz rozstrzygnięcia dla wyroku wła- ściwego, postanowienia o odrzuceniu pozwu (w części). Powstała wątpliwość, czy zamieszczenie w wyroku orzeczenia w przedmiocie częściowego odrzucenia pozwu, a więc takie skonkretyzowanie formy orzeczenia nie oznacza, że do tej urzeczywist- nionej formy należy dostosować dalsze konsekwencje procesowe przewidziane w Kodeksie postępowania cywilnego dla wyroków. Sąd Okręgowy słusznie zauważył, że postanowienie o odrzuceniu pozwu nie staje się wyrokiem tylko dlatego, że zo- stało w takiej formie wydane. Nie odnosi się ono do procedury w jakiej następuje „wy- rokowanie” i w związku z tym nie może w szczególności stwarzać sytuacji powagi rzeczy osądzonej (por. art. 366 k.p.c.), albo zmieniać określonych w Kodeksie środ- ków i postępowania w zakresie zaskarżania orzeczeń - odrębne w odniesieniu do postanowień. Kwestie te zostały jednoznacznie ukształtowane w praktyce sądów. W odniesieniu do przedstawionej kwestii dotyczącej środka odwoławczego od odrzuce- nia pozwu wyrokiem, praktyka sądów została ustalona zgodnie z uchwałą Sądu Naj- wyższego połączonych Izb: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych z dnia 6 marca 1972 r., III CZP 27/71 (OSNCP 1973 nr 1, poz. 1), stwierdzają- cej, że „w razie odrzucenia pozwu wyrokiem środek odwoławczy podlega rozpozna- niu jako zażalenie również wtedy, gdy skarżący nazwał go rewizją, nie może być jednak odrzucony z powodu niezachowania terminu przewidzianego w art. 394 § 2 k.p.c.”. Powyższa uchwała - co do wynikającej z niej zasady - nie straciła znaczenia po zmianach Kodeksu postępowania cywilnego, gdyż zmiany te nie dezaktualizują założeń, na których została oparta, w szczególności co do podziału orzeczeń na wy- roki i postanowienia, podziału zależnego od przedmiotu rozstrzygnięcia oraz ko- nieczności dostosowania środka odwoławczego do przedmiotu rozstrzygnięcia, a nie do formy jaką błędnie nadał swemu orzeczeniu sąd pierwszej instancji. Pozostając w granicach przedstawionego zagadnienia prawnego i bacząc, by nie naruszyć kognicji Sądu drugiej instancji (por. art. 390 § 2 k.p.c.) przez wyrażenie ocen co do kwestii, których Sąd ten w trybie art. 390 § 1 k.p.c. wyraźnie Sądowi Najwyższemu do roz- 6 strzygnięcia nie przedstawił, warto zwrócić uwagę na zawarte w uzasadnieniu po- wołanej uchwały (III CZP 27/71) wskazanie konsekwencji zaskarżenia orzeczenia o odrzuceniu pozwu, któremu sąd nadał formę wyroku, środkiem odwoławczym wła- ściwym dla wyroku, że strona nie powinna ponieść ujemnych konsekwencji omyłki sądu „ma ona bowiem prawo działać w zaufaniu do decyzji sądu, zwłaszcza gdy udzielono jej takiego pouczenia”. Sytuacji procesowej podobnej do tej, która zaistniała w sprawie, w której po- wstało rozpatrywane zagadnienie prawne, dotyczy uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 138/95 (OSNC 1996 nr 2, poz. 20). Zgodnie z tą uchwałą „środek odwoławczy od rozstrzygnięcia w przedmiocie częściowego od- rzucenia pozwu zamieszczonego w wyroku podlega rozpoznaniu jako zażalenie także w sytuacji, gdy jest on zawarty w rewizji wniesionej od orzeczenia w zakresie rozstrzygającym o istocie sprawy”. Utrwalenie się w orzecznictwie poglądu, że o ro- dzaju i dopuszczalności środka odwoławczego decyduje przedmiot rozstrzygnięcia a nie forma jaką nadano temu rozstrzygnięciu stwierdzał Sąd Najwyższy także w póź- niejszych orzeczeniach uwzględniających liczne nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego, w tym także przepisów o środkach odwoławczych (por. np. wyrok z dnia 19 września 2002 r., II CKN 1090/00, OSNC 2003 nr 12, poz. 166, postanowienie z dnia 20 maja 2005 r., III CZ 40/05, postanowienie z dnia 31 sierpnia 2006 r., I CZ 64/06, postanowienie z dnia 19 grudnia 2007 r., V CZ 123/07). W świetle powyższych uwag, za niebudzące zastrzeżeń należy uznać w uza- sadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach ustalenia, po pierwsze, że w wyroku Sądu pierwszej instancji zawarte jest rozstrzygnięcie o częściowym odda- leniu powództwa, od którego przysługuje apelacja (art. 367 § 1 k.p.c.) oraz że w wy- roku tym zawarte jest również postanowienie o odrzuceniu pozwu w części, od które- go przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 k.p.c.), po drugie, że zaskarżenie tego wyroku Sądu pierwszej instancji apelacją powoduje w konsekwencji objęcie zaskarżeniem również postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu; w tym ostatnim zakresie Sąd drugiej instancji powinien potraktować wniesiony środek odwoławczy jako zaża- lenie i rozpoznać je według reguł rządzących postępowaniem zażaleniowym. Ustalenia powyższe prowadzą do potwierdzenia zasadności ostatniego ele- mentu poglądu Sądu Okręgowego, że opłacie podlega apelacja od wyroku rozstrzy- gającego o powództwie oraz że osobnej opłacie podlega zażalenie (nazwane przez skarżącego apelacją) od zawartego w wyroku postanowienia. 7 Z uproszczeniem opisu przedmiotowej sytuacji do jej - wyżej wyjaśnionych - kwalifikacji, przedstawia się ona jako zaskarżenie dwu orzeczeń (wyroku i postano- wienia) dwoma środkami odwoławczymi (apelacją i zażaleniem). Z kolei, jeżeli - jak to zasadnie przedstawił Sąd Okręgowy - według przepisów ustawy o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych opłacie podlega apelacja i zażalenie (art. 3 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ), to wniosek jest dość jednoznaczny, skoro obowiązkowi opłacania apelacji i zażalenia nie można przeciwstawić regulacji, które przewidywałyby pobranie jednej opłaty od dwóch środków odwoławczych albo możliwość objęcia jednym środkiem odwoławczym (apelacją) także zawartego w wyroku postanowienia o odrzuceniu po- zwu. Takich regulacji nie ma, gdyż tylko w sytuacji, gdy strona składa środek zaskar- żenia co do istoty sporu (apelację), nie musi wnieść odrębnego środka w postaci za- żalenia na postanowienie o kosztach zamieszczone w wyroku (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.). Można do tej argumentacji dodać uwagę, że przyjęcie odmiennych konse- kwencji wniesienia przez stronę apelacji od postanowienia o odrzuceniu pozwu za- wartego w wyroku byłoby nie tylko sprzeczne z kodeksową konstrukcją środków od- woławczych od wyroku i od postanowienia, ale ponadto nie spełniałoby postulatu ochrony uzasadnionego interesu strony, która nie powinna ponosić ujemnych konse- kwencji nadania postanowieniu o odrzuceniu pozwu nieodpowiedniej formy wyroku. Interes ten jest odpowiednio chroniony przez nadawanie biegu zażaleniu pomimo wniesienia wyłącznie apelacji. Zażalenie podlega bowiem, za wyjątkiem przypadków opłaty podstawowej z art. 35 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, niższej opłacie od tej, której podlega apelacja. Z przytoczonych wyżej względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści sformułowanej w sentencji postanowienia. ========================================