2 ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym oraz decyzji o lokalizacji szczegółowej, były wydawane takie decyzje; - art. 252 k.p.c. oraz art. 308 § 2 k.p.c. przez przyjęcie, że strona, która kwestionuje zgodność kserokopii dokumentu urzędowego z ich zaginionym oryginałem, powinna tę okoliczność udowodnić; - art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez nie wskazanie podstawy faktycznej i nie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku; Naruszenie prawa materialnego skarżący upatruje w: - niewłaściwym zastosowaniu art. 6 k.c. polegającym na nałożeniu na stronę powodową ciężaru dowodzenia okoliczności, z których strona pozwana wywodziła skutki prawne; - błędną wykładnię art. 7 i 17 ust.
2 ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym, przez przyjęcie, iż wydanie decyzji na podstawie tych norm skutkuje trwałym ograniczeniem uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa do nieruchomości oraz pozbawieniem możliwości domagania się wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przez następcę prawnego przedsiębiorstwa państwowego; - błędną wykładnię art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1961 r., Nr 7, poz. 47 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 marca 1975 r. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że decyzja o lokalizacji szczegółowej wprowadza ograniczenia polegające na pozbawieniu możliwości domagania się wynagrodzenia przez Skarb Państwa za korzystanie z nieruchomości przez następcę prawnego przedsiębiorstwa państwowego; 7 - niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie) art. 352 § 2 k.c. w zw. z 224 § 2 k.c. i 225 k.c. poprzez uznanie, iż pozwana nie posiada w złej wierze służebności gruntowej na nieruchomości powoda; - niewłaściwe zastosowanie art. 60 k.c. oraz art. 65 §
polegające na przyjęciu, że ustalone okoliczności faktyczne w sposób dostateczny ujawniają wolę zawarcia przez strony umowy cywilnoprawnej, skutkującej obciążeniem części nieruchomości powoda prawem polegającym na możliwości instalowania na tej nieruchomości przez przedsiębiorstwo energetyczne urządzeń służących do przesyłania energii oraz bezterminowego i bezpłatnego korzystania z tej części nieruchomości; - naruszenie art. 244 §
oraz art. 3531 k.c. przez przyjęcie, że strony mogą, mocą swych oświadczeń woli, wykreować stosunek prawny o charakterze obligacji realnej, który będzie źródłem uprawnienia o treści odpowiadającej służebności gruntowej (ograniczonego prawa rzeczowego), wbrew zasadzie numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych wyrażonej w art. 244 §
We wnioskach skarżący domagał się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie zmiany tego wyroku przez uwzględnienie apelacji to znaczy przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego i uwzględnienie powództwa oraz zasądzenia kosztów postępowania na rzecz powoda. Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów procesu powstałych w związku z jej wniesieniem. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozważania rozpocząć trzeba od zarzutów podniesionych przez powoda w ramach podstawy naruszenia przepisów procesowych, za podstawowy uznając ten, z którym skarżący wiąże skutek w postaci uniemożliwienia rzeczowej kontroli 8 rozumowania Sądu II instancji. Wspomniany zarzut dotyczy naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 382 oraz 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Nie może jednak zostać uwzględniony. Za ustabilizowany można już bowiem uznać pogląd, że wadliwość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie to nie zawiera wszystkich koniecznych elementów, bądź dotknięte jest tak oczywistymi brakami, że uniemożliwia to przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999/4/83; czy stosunkowo niedawny z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, nie publ.). Artykuł 328 § 2 k.p.c. nakazuje ujęcie w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, w tym ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł; wskazanie przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. Przepis ten odpowiednio zastosowany w postępowaniu apelacyjnym wykładany jest w zw. z art. 378 § 1 k.p.c., jako nakładający na sąd II instancji obowiązek ustosunkowania się w uzasadnieniu do zarzutów zawartych w apelacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r., IV CSK 331/08, nie publ.). Wymagane elementy znajdują się w motywach zaskarżonego wyroku. Natomiast zagadnienie, czy ustalenia poczynione zostały prawidłowo oraz czy wnioski prawne znajdują w nich należyte wsparcie nie należy już do sfery budowy uzasadnienia lecz do oceny prawidłowości działania sądu na poziomie ustalania faktów, a następnie przeprowadzania ich subsumcji (stosowania prawa). Nie jest też uchybieniem powołanym przepisom rozpatrzenie w uzasadnieniu kilku alternatywnych koncepcji prawnych, które mają uzasadnić słuszność rozstrzygnięcia. Każda z tych koncepcji odnosi się do innego zakresu ustaleń i wskazuje – choć bardzo ogólnie - podstawy faktyczne, na jakich się opiera. Jedna nawiązuje do okresu budowy linii energetycznych i uzyskanych wówczas zezwoleń na korzystanie z nieruchomości, druga przyjmuje za punkt wyjścia wieloletnie, ustabilizowane stosunki między stronami, oparte na akceptacji nieodpłatnego korzystania przez pozwaną z nieruchomości powoda w zakresie wyznaczonym przez potrzeby wynikające z istnienia i obsługi sieci przesyłowej. 9 Sąd Apelacyjny nie uchybił także art. 382 k.p.c. Swoje rozważania oparł na materiale zebranym przed sądem I instancji. Uwagi odnoszące się do tego, jakie decyzje potrzebne były w czasie, kiedy poprzednik pozwanej budował linie energetyczne, by taka budowę przeprowadzić legalnie, nie nawiązują wprawdzie do tego materiału, ale też Sąd Apelacyjny prowadzi je celowo w oderwaniu od ocenianych dowodów, służą mu bowiem jako jeden z argumentów wyjaśniających przyczyny niekompletności tej dokumentacji, którą uważa za istotną – a zatem decyzji wydawanych w trybie przepisów ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym. Uzasadnione okazały się natomiast zarzuty dotyczące zastosowania przez Sąd odwoławczy szeregu przepisów normujących postępowanie dowodowe, odnoszących się do obowiązków stron oraz zasad korzystania z domniemań faktycznych przy ustalaniu podstawy faktycznej orzeczenia. Wprawdzie skarga kasacyjna, z uwagi na treść art. 3983 § 3 k.p.c., nie może być oparta na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów, co wyłącza z zakresu drugiej podstawy kasacyjnej kwestionowanie orzeczenia ze wskazaniem na nieprawidłowe zastosowanie art. 233 § 1 k.p.c., art. 228 § 2 k.p.c. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2005/4/76 czy z dnia 11 maja 2007, V CSK 456/06, nie publ.), a także art. 230 k.p.c. (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2006 r. V CSK 146/06, nie publ.). Podobnie niedopuszczalne byłoby podniesienia zarzutu naruszenia art. 231 k.p.c., oparte na kwestionowaniu prawidłowości procesu wnioskowania na podstawie ustalonych faktów o istnieniu innych faktów, mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Możliwe jest jednak, bez naruszania zakazu z art. 3983 § 3 k.p.c., podniesienie, jak uczynił to skarżący, wadliwości postępowania sądu, wyrażającej się w oparciu domniemania faktycznego na faktach nieustalonych w sposób wymagany w przepisach procesowych. Konstrukcja domniemania faktycznego zakłada bowiem udowodnienie jego podstawy i dopiero tak stwierdzone fakty bazowe mogą stanowić przesłankę dalszego wnioskowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2000 r., I CKN 1196/98, nie publ.). 10 Skarżący ma rację, że Sąd Apelacyjny jako podstawę domniemań faktycznych przyjął istnienie określonego zdarzenia na podstawie pism, które nie mają waloru dowodu z dokumentu. Sąd ten posłużył się kopiami decyzji administracyjnych dotyczących jedynie części gruntów, których dotyczy postępowanie, nie bacząc, że kopie te nie są opatrzone poświadczeniem ich zgodności z oryginałem, co nie pozwala uznać ich za dowód istnienia oryginału o treści i formie odwzorowanej w kopii (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1994 r., III CZP 37/94, OSNC 1994/11/206). Wymagania poświadczenia nie uchyla powołany przez Sąd orzekający art. 308 § 1 k.p.c., uprawniający sąd do dopuszczenia m. in. dowodu z fotokopii (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2007 r., II CSK 401/07, nie publ.). Dalszą konsekwencją nieposiadania przez takie kopie cech dokumentu jest brak podstaw do łączenia z nimi domniemań, z jakich korzysta dokument urzędowy (art. 244 § 1 k.p.c.) i obarczanie powoda obowiązkami z art. 252 k.p.c. Sąd Apelacyjny przyjął także trudne do zaakceptowania stanowisko o ponoszeniu przez powoda odpowiedzialności za brak dokumentów u pozwanej, z uwagi na stworzenie dogodnych warunków ich utraty poprzez reorganizacje przedsiębiorstwa. Zmiany organizacyjne w strukturach osoby prawnej, nawet jeśli w praktyce mogą wprowadzać zakłócenia w jej funkcjonowaniu, nie uzasadniają przerzucania na organy inicjujące reorganizację odpowiedzialności za sposób jej realizacji na poziomie samodzielnego podmiotu, którego dotyczą. Powód słusznie podnosi, że ciężar dowodzenia okoliczności faktycznych określa w aspekcie obowiązków procesowych art. 232 § 1 k.p.c., a w aspekcie konsekwencji – art. 6 k.c. i ten układ wymaga udowodnienia przez pozwaną faktów, z których wynika, że przysługują jej uprawnienia do nieodpłatnego korzystania z nieruchomości powoda w takim zakresie, jakiego wymaga przeprowadzenie linii energetycznych. Powyższe uchybienia natury procesowej dotyczą ustalenia faktów o podstawowym znaczeniu dla koncepcji prawnej przyjętej przez Sąd orzekający przy założeniu, że poprzednik pozwanej wybudował linie przesyłowe w oparciu o ważne zezwolenia wydane na podstawie przepisów ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym. Dopiero poczynienie w tym zakresie ustaleń nie budzących 11 wątpliwości umożliwi pełną ocenę podstaw wejścia przez przedsiębiorstwo energetyczne w posiadanie nieruchomości powoda. Niemniej odnieść się należy także już teraz, w zakresie, w jakim jest to możliwe, do zgłoszonych zarzutów natury materialnoprawnej. Powód słusznie podważa zasadność wykładni art. 7 i 17 ust.
2 ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym, upatrującej w decyzjach o dopuszczaniu do korzystania z nieruchomości podstawy uprawniającej przedsiębiorstwo energetyczne do trwałego, przekazywanego następcom prawnym nieodpłatnego posiadania tej nieruchomości w zakresie potrzebnym do utrzymywania na niej sieci energetycznej. Zagadnienie to wyjaśniane już było we wcześniejszych orzeczeniach dotyczących analogicznych roszczeń dochodzonych pomiędzy tymi samymi stronami (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 459/08, nie publ.). Przepisy te upoważniały Ministra Leśnictwa do dopuszczenia do korzystania z obszarów państwowego gospodarstwa leśnego m.in. przedsiębiorstw państwowych dla realizacji celów publicznych, które mogły być osiągnięte bez wyłączania takich obszarów z państwowego gospodarstwa leśnego. Przy tym zasady korzystania powinny być określone w stosownym porozumieniu. Decyzje wydane w trybie art. 17 powyższej ustawy, jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny, nie wywoływały skutków prawno-rzeczowych, ze względu na obowiązującą wówczas zasadę jednolitości własności państwowej (art. 128 k.c.). Były one, podobnie jak porozumienia konkretyzujące zasady korzystania, rozstrzygnięciami organizacyjnymi dokonywanymi przez państwo w stosunku do mienia państwowego, którego własność zachowywało, niezależnie od tego w czyim zarządzie mienie to się znajdowało (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 493/08, nie publ.). Decyzje, ani porozumienia nie wywierały skutków obligacyjnych, mogących kształtować stosunki pomiędzy samodzielnymi podmiotami gospodarczymi po uchyleniu art. 128 k.c. Nie miały one mocy wiążącej w stosunku do osób trzecich, ani też wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości na których zostały zamontowane urządzenia przesyłowe. Tym bardziej uprawnień takich nie dawały decyzje lokalizacyjne wydawane na podstawie art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz.U. nr 7, poz. 47 ze zm.), gdyż nie rozstrzygały o uprawnieniach do gruntu. 12 Niesłuszny jest natomiast zarzut, jakoby Sąd Apelacyjny odmówił uznania stwierdzonego stanu posiadania pozwanej za odpowiadający posiadaniu służebności gruntowej na nieruchomości powoda. Przeciwnie, Sąd ten wyraźnie stwierdził, że taki stan istnieje. Odmówił natomiast zasadności roszczeniom powoda wywodzonym z art. 224 § 2 i art. 225 k.c. ponieważ uznał, że między stronami w sposób dorozumiany nawiązany został stosunek cywilnoprawny, mający charakter zakładający nieodpłatne korzystanie z nieruchomości powoda przez pozwaną w zakresie tej służebności i mający charakter obligacji realnej. Zasadnie natomiast skarżący podnosi, że nie jest jasne, z jakimi działaniami Sąd II instancji łączy nawiązanie takiego stosunku oraz jaką przypisuje mu treść, skoro koncepcja dopuszczalności ukształtowania węzła obligacyjnego o cechach i skutkach identycznych z prawem rzeczowym ograniczonym w zakresie treści, skuteczności wobec każdoczesnego właściciela i posiadacza, trwałości i niedopuszczalności wypowiedzenia budzi sprzeciw, z uwagi na jej sprzeczność z wywodzoną z art. 244 k.c. zasadą numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych (por. powołany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 493/08). Nie można też odmówić skarżącemu słuszności, że korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym służebności przesyłu, nawet realizowane w dobrej wierze, nie wyłącza – o ile nie uczynią tego strony – uprawnienia właściciela do żądania wynagrodzenia. Posiadanie w zakresie służebności nie jest posiadaniem samoistnym lecz zależnym, oceniane być zatem musi według reguł dotyczących prawa, któremu ten stan faktyczny odpowiada (art. 230 k.c.). Obecnie (od 3 sierpnia 2008 r.) w kodeksie cywilnym przewidziana jest służebność przesyłu (art. 3051-4 k.c.), kształtująca ją jako ograniczone prawo rzeczowe odpłatne. Poprzednio konstrukcja służebności uprawniającej do przeprowadzenia linii energetycznych przez cudza nieruchomość opierana była na analogicznym stosowaniu art. 145 k.c. (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2002/11/142 i przytoczone tam orzecznictwo), a zatem przepisu także zakładającego odpłatność korzystania (art. 145 § 1 k.c.). Okoliczności te nie były wzięte pod uwagę przez 13 Sądy orzekające w niniejszej sprawie, chociaż mają istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Wadliwość przeprowadzonego postępowania oraz nieprawidłowe założenia prawne, przyjęte przez Sąd II instancji powodują konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821 w zw. z art. 391 §
art. 108 § 2 k.p.c.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.