I PK 123/09

Wyrok z dnia 2 grudnia 2009 r. I PK 123/09

1. Bezwzględnie nieważna jest zawarta dla pozoru umowa o wykonywa- nie pracy w ramach wolontariatu, jeśli zamiarem zatrudnionego nie jest rzeczy- wiste świadczenie nieodpłatnych usług na rzecz organizacji pożytku publiczne- go (art. 83 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Ukryta pod nią umowa przewidująca od- płatność za wykonywaną pracę w formie „zapomogi” i zakładająca wykonywa- nie pracy w warunkach podporządkowania pracowniczego jest umową o pracę (art. 22 § 11 k.p.).
2. Umowa wolontariatu nie może zawierać postanowienia o upoważnie- niu osoby trzeciej do wykonywania pracy w miejsce wolontariusza.
3. Związek zawodowy - co do zasady - może, także w zakresie prowadzo- nej przez siebie działalności gospodarczej, korzystać z wolontariuszy, w tym wolontariuszy będących jego członkami. Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Sędziowie SN: Romualda Spyt, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2009 r. sprawy z powództwa Nadinspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. - Jerzego K. i Nadinspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. - Stanisława S. dzia- łających na rzecz Bożeny S., oraz z powództwa Bożeny S. przeciwko Ogólnokrajo- wemu Związkowi Zawodowemu Miast i Wsi „R." w R. o ustalenie istnienia stosunku pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach Ośrodka - Zamiejscowego w Rybniku z dnia 9 kwietnia 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e 2 Nadinspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w K. wniósł pozew prze- ciwko Ogólnokrajowemu Związkowi Zawodowemu Miast i Wsi „R.” w R. o ustalenie, że łączący Związek z Bożeną S. od dnia 1 stycznia 2008 r. stosunek prawny stanowił stosunek pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. Rozpatrujący sprawę Sąd Rejonowy w Rybniku ustalił następujący stan faktyczny. Pozwany Związek niezależnie od wpisu do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej wpisany jest także do rejestru przedsiębiorców i prowadzi działalność gospodarczą w szerokim zakresie. Członkiem Związku może być każdy kto pracuje lub pracował na terytorium RP. W dniu 21 grudnia 2007 r. pozwany Związek zawarł z P. Koncernem Węglowym umowę na warunkach zlecenia o świadczenie komplekso- wych usług pralniczych. Powódka została zatrudniona w punkcie wydawania odzieży po praniu - począwszy od dnia 31 grudnia 2007 r. - na podstawie umowy o pracę woluntarystyczną. Umowa przewidywała, że praca będzie bezpłatna. Umowa okre- ślała, że powódka będzie pracowała po 8 lub 9 godzin dziennie przez 5 dni w tygo- dniu od 545 do 1345 lub 1445 . Powódka do dnia 31 grudnia 2007 r. pracowała na tym samym stanowisku na podstawie umowy zawartej z firmą P. z B., która wykonywała identyczne usługi w zakresie prania odzieży. Powódka jest członkiem pozwanego Związku. Za namową prezesa Związku od dnia 7 stycznia 2008 r. zarejestrowała się jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i otrzymywała w związku z tym zasiłek dla bezrobotnych. Powódka otrzymywała od Związku „zapomogi” comie- sięczne w kwocie 700 zł. Wnioski o zapomogę powódka wypisywała na druczkach in blanco, prezes nie pozwalał wpisywać konkretnej kwoty. Prezes obiecywał powódce zawarcie umowy o pracę, ale w rezultacie do tego nie doszło. W dniu 28 lipca 2008 r. po przyjściu do pracy powódka dowiedziała się, że na jej miejsce zatrudniona została inna osoba. Powódka próbowała kontaktować się z prezesem a w dniu 11 sierpnia 2008 r. wystosowała pismo, w którym stwierdziła, że jest gotowa do pracy. Powódka oraz inne osoby miały obowiązek osobistego wykonywania pracy, zastępstwa mogły być dokonywane jedynie za zgodą prezesa. W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 października 2008 r. [...] uwzględnił powództwo w całości. W ocenie Sądu Rejonowego pozwany Związek nie mógł korzystać z pracy wolontariuszy. Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o organizacjach pożytku publicznego i wolontariacie (dalej jako u.p.p.w.) wolontariusze mogą wykonywać pracę odpowiadającą świadczeniu pracy 3 między innymi na rzecz organizacji pozarządowych, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego (pomijając inne podmioty oczywiście nie występują- ce w sprawie). Sąd Rejonowy przyjął, że w świetle wyłączenia z art. 3 ust. 2 w związku z art. 3 ust. 4 ustawy związki zawodowe zostały wykluczone z grona organi- zacji pozarządowych. Przyjmując takie stanowisko Sąd pierwszej instancji uznał, że stosunek zatrudnienia powódki nie mógł być stosunkiem wolontariatu. Sąd dostrzegł w zatrudnieniu powódki wszystkie cechy stosunku pracy, takie jak osobisty charakter pracy, stałe miejsce i czas jej wykonywania, podległość poleceniom prezesa jako przełożonego, obowiązki typu pracowniczego w ramach zorganizowanego zespołu łącznie z regularną odpłatnością (ukrytą pod formą zapomogi). Apelację od tego wyroku wywiódł pełnomocnik pozwanego zarzucając naru- szenie art. 3 ust. 2 w związku z art. 42 ust. 1 u.p.p.w., przez przyjęcie, że pozwany nie znajduje się w kręgu podmiotów, którym ustawa przyznaje możliwość korzystania ze świadczenia wolontariusza, a także art. 22 k.p. przez ustalenie, że zatrudnienie powódki miało charakter zatrudnienia pracowniczego. Rozpoznający sprawę w drugiej instancji Sąd Okręgowy w Gliwicach wyro- kiem z dnia 9 kwietnia 2009 r. [...] oddalił apelację. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i dokonaną ocenę prawną. Zgodził się, że pozwa- ny Związek nie stanowi organizacji pozarządowej, uprawnionej do korzystania z pracy wolontariuszy. Podzielił także ocenę, że stosunek zatrudnienia powódki miał wszystkie cechy stosunku pracy, wobec czego apelacja zasługiwała na oddalenie. Podkreślił, że wolontariat ma charakter szczególnie dobrowolny i trudno w tym kon- tekście zgodzić się, że powódka zrezygnowała z wykonywania takiej samej pracy na podstawie stosunku pracy dla zatrudnienie nieodpłatnego dla bliżej nieskonkretyzo- wanej idei. Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł pełnomocnik Związku, zarzucając - analogicznie jak w apelacji - naruszenie art. 3 ust. 2 i 4 w związku z art. 42 ust. 1 u.p.p.w. oraz art. 22 k.p. Przede wszystkim skarżący wywodzi w skardze, iż związek zawodowy posiada status korzystającego z pracy wolontariuszy w rozumieniu art. 42 ust. 1 pkt 1 u.p.p.w. Związek zawodowy jest bowiem organizacją pozarządową i za- trudniał wolontariuszy w ramach prowadzonej działalności statutowej, która nie jest nastawiona na zysk lecz dochody z niej są przeznaczane na cele statutowe. Związki zawodowe zostały jedynie wyłączone z zakresu działania działu II u.p.p.w. lecz nie całej ustawy. Podlegają zatem - zdaniem skarżącego - w pełni działowi III u.p.p.w, tj. 4 przepisom dotyczącym wolontariatu. Zdaniem skarżącego korzystać z pracy wolonta- riuszy mogą także podmioty nieposiadające statusu organizacji pożytku publicznego. Przepisy o wolontariacie mają bowiem szerszy zakres oddziaływania aniżeli przepisy całej u. p.p.w. Zdaniem skarżącego okoliczność posiadania przez związek zawodowy statusu korzystającego w rozumieniu u.p.p.w. formułuje expressis verbis art. 24 ust.4 w związku z ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. Nr 99, poz.1001 ze zm.). Skarżący dowodzi też, że Sąd drugiej instancji orzekający w sprawie dopuścił się naruszenia art. 22 k.p., uznając że stosunek prawny łączący powódkę z pozwa- nym nosił znamiona stosunku pracy. Przede wszystkim powódka nie była podpo- rządkowaną prezesowi Związku. Mogła posługiwać się „zastępcą” w wykonywaniu pracy, co wprost wynikało z umowy o pracę w charakterze wolontariusza. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zaskarżony wyrok odpowiada prawu, albowiem Sądy powszechne właściwie zastosowały art. 22 k.p., na co nie wpłynęła przyjęta przez te Sądy wadliwa wykład- nia i zastosowanie norm ustawy o organizacjach pożytku publicznego i wolontariacie. W sprawie zarysowały się dwa zasadnicze zagadnienia: po pierwsze, problem o cha- rakterze podstawowym i generalnym - czy związek zawodowy może korzystać z pracy wolontariuszy; po drugie, zagadnienie rozstrzygające dla spornego przypadku, tj. zagadnienie charakteru pracy wykonywanej przez powódkę na rzecz związku za- wodowego. Rozstrzygnięcie pierwszej kwestii wymaga wstępnie odpowiedzi na pytanie, czy członek korporacji (tu: związku zawodowego) może być jednocześnie jej wolontariuszem. W literaturze przedmiotu wyrażono pogląd, że wolontariuszami nie są członkowie stowarzyszeń, którzy nieodpłatnie wykonują pracę na ich rzecz (M. Mrozowska: Wolontariat - prawa i obowiązki, Prawo pracy 2006 nr 7-8, s. 33). Sta- nowisko to nie jest jednak poparte szerszym uzasadnieniem merytorycznym i nie jest jedyne. Niektórzy autorzy dopuszczają jednoczesne członkostwo w stowarzyszeniu i umowę o wolontariat (A. Musiała, Prawne aspekty wolontariatu, Warszawa 2003, s. 63). Ponadto, a może przede wszystkim, stowarzyszenia i związki zawodowe to kor- poracje mające inne cele i realizujące inne założenia. W stowarzyszeniu jego człon- kowie działają na rzecz stowarzyszenia realizując w ten sposób jego cele (praca na 5 rzecz biednych, chorych, dzieci etc). W związku zawodowym wystarczy sama przy- należność do organizacji. Związek zawodowy nie wymaga pracy na rzecz tej korpo- racji, wymaga jedynie członkostwa i uiszczania składek. Celem związku jest bowiem zasadniczo ochrona jego członków, co nie wymaga pracy na rzecz osób postron- nych. Stąd zdaniem Sądu Najwyższego rozstrzygającego niniejszy spór pogląd o niemożności zatrudnienia członków związku jako wolontariuszy nie znajduje żadnego uzasadnienia. Wypada przyjąć, że członek związku zawodowego może zostać wo- lontariuszem swego związku. Kolejny problem, jaki powstaje przy rozstrzyganiu skargi kasacyjnej, to zagad- nienie możliwości pracy wolontariuszy w zakresie działalności gospodarczej prowa- dzonej przez związek zawodowy. Zgodnie z art. 42 ust.1 pkt 1 u.p.p.w. wolontariusze mogą wykonywać pracę - między innymi - na rzecz organizacji pozarządowych w zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego. Za organizacje pozarządowe ustawa uznaje niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i sto- warzyszenia. Z tym, że między innymi związki zawodowe nie mogą być uznane za prowadzące działalność pożytku publicznego (art. 3 ust. 4 u.p.p.w.). Nie wyłącza ich to jednak z możliwości korzystania z wolontariatu, o ile tylko można przypisać im walor organizacji pozarządowej, która zatrudnia wolontariuszy w zakresie działalno- ści statutowej. Przepis art. 42 ust. 1 stanowi bowiem o pracy na rzecz działalności statutowej organizacji. Chodzi przy tym o każdą działalność prowadzoną zgodnie ze statutem, w tym działalność uboczną. W art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.) ustawodawca wprowadził w ramach Krajowego Rejestru Sądowego rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów opieki zdro- wotnej. Do tego rejestru są wpisywane podmioty wymienione w załączniku nr 3 do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie szcze- gółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 117, poz. 1237 ze zm.). Zostały tam wymienione kategorie podmiotów wpisywanych do rejestru 6 stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Podmioty te, o ile nie należą do sektora finansów publicznych, należy uznać za organizacje pozarządowe. Wśród tych podmiotów wypada wymienić obok związ- ków zawodowych (art. 15 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), związki pracodawców (art. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców, Dz.U. Nr 55, poz. 235 ze zm.), stowarzyszenia (ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzysze- niach, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) - obejmujące także ich jednostki terenowe posiadające osobowość prawną - jak również i fundacje. Fakt wpisania do rejestru przedsiębiorców wyżej wymienionych podmiotów, ujawnianych co do zasady w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodo- wych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej prowadzonym w ramach Krajowego Rejestru Sądowego, w związku z podjęciem przez te podmioty działalno- ści gospodarczej, nie oznacza utraty przez te podmioty statusu organizacji pozarzą- dowych. Wynika to z charakteru wpisu dokonanego w rejestrze przedsiębiorców. Jakkolwiek wpis takiego podmiotu do rejestru przedsiębiorców ukonstytuowuje ten podmiot jako przedsiębiorcę, to jednak status takiego przedsiębiorcy jest nieco inny niż status przedsiębiorców w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swo- bodzie działalności gospodarczej. Nadal pozostaje on podmiotem działającym we- dług zasady „działalność nie dla zysku" (not for profit), czyli prowadzącym działalność gospodarczą ze specyficznie określonym sposobem pożytkowania dochodów, bez podziału zysku, ale z przeznaczeniem na realizację niezarobkowych celów statuto- wych (A. Kidyba: Prawo handlowe, Warszawa 2000, s. 81). Osiąganie przez organi- zację pożytku publicznego jej głównego celu może być wspomagane przez prowa- dzenie działalności gospodarczej. Nie można jednak uznać, że udział wolontariusza ogranicza się wyłącznie do zasadniczego (społecznego) wątku działalności organi- zacji i musi polegać na osobistej pracy z tym związanej (np. prowadzenie zajęć dla organizacji zajmującej się edukacją). Umiejętności wolontariusza mogą być także wykorzystane w formie wytwarzania przez niego dóbr lub usług lub ich zbywaniu, dzięki czemu organizacja uzyska środki finansowe na realizację głównych zadań. Reasumując dotychczasowe wywody trzeba uznać - wbrew stanowisku Są- dów orzekających w sprawie - że związek zawodowy co do zasady może korzystać z wolontariatu swych członków, także w zakresie prowadzonej przez siebie działalno- 7 ści gospodarczej. Stanowisko to wymaga jednak istotnej weryfikacji w świetle oko- liczności faktycznych konkretnego przypadku, może się bowiem zdarzyć, że docho- dzi do nadużycia w korzystaniu z pracy wolontariusza. W tym kontekście dla rozstrzygnięcia spornego przypadku kluczowe okazuje się ustalenie, czy praca wykonywana przez powódkę miała cechy pracy wykonywa- nej w ramach wolontariatu, czy może charakteryzowała się w znacznej mierze takimi właściwościami, które można przypisać stosunkowi pracy. Jeśli bowiem uznamy, że umowa o wolontariat kryła w rzeczywistości pracę właściwą stosunkowi pracy, to taka umowa będzie nieważna, bez względu na to czy wolontariat może być prowadzony przez związki zawodowe, czy też nie. Dla rozstrzygnięcia spornego przypadku za- sadnicze jest zatem ustalenie, czy umowa o wolontariat była skuteczna. Ustalony stan faktyczny sprawy, którego skarga kasacyjna nie kwestionuje, w szczególności fakt, że przeważające w stosunku zatrudnienia powódki były cechy związane z pracą wykonywana w ramach stosunku pracy oraz fakt wynagradzania powódki w formie zapomogi świadczą o tym, że praca powódki miała w przeważają- cej mierze cechy stosunku pracy, a tylko dla pozoru stosunek prawny zatrudnienia powódki nazwano wolontariatem. Pozostaje to o tyle niedorzeczne, iż wcześniej te same czynności powódka wykonywała jako pracownik. W literaturze wskazywano irracjonalność stosowania wolontariatu jako podstawy zatrudnienia w sytuacji, w któ- rej zatrudniony nie pozostaje zatrudniony w innym podmiocie i nie ma w związku z tym środków do godnego życia (A. Kijowski: Konstytucyjnoprawne aspekty dopusz- czalności pracy nieodpłatnej w: Konstytucyjne problemy prawa pracy i zabezpiecze- nia społecznego, pod red. H. Szurgacza, Wrocław 2005, s. 93). Powszechnie przyj- muje się, że zamiana podstawy zatrudnienia z pracowniczego na pozapracowniczy bez zmiany rodzaju pracy, jej natężenia oraz charakteru nie jest w świetle prawa pracy i jego norm ochronnych właściwa. Zwykle stanowi o pozorności zatrudnienia pozapracowniczego (art. 83 k.c.) albo o obejściu prawa (art. 58 k.c.). Każda ze wskazanych subsumcji prowadzi do nieważności czynności prawnej. Sytuacja, z którą mamy do czynienia w stanie faktycznym sprawy, zdaniem Sądu Najwyższego, ma wszelkie cechy pozorności względnej, opisanej normami art. 22 § 11 k.p. oraz art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Przepis art. 22 § 11 k.p. stanowi, że zatrudnienie na warunkach wynikających z art. 22 § 1 k.p. (praca podpo- rządkowana i odpłatna, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę) jest za- trudnieniem na podstawie stosunku pracy. Z kolei art. 83 § 1 k.c. reguluje instytucję 8 pozorności w zdaniu pierwszym stanowiąc, że nieważne jest oświadczenie woli zło- żone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, natomiast (jak wynika ze zdania dru- giego tego przepisu) jeśli oświadczenie takie zostaje złożone dla ukrycia innej czyn- ności prawnej, jego skuteczność ocenia się wedle właściwości tej czynności. Innymi słowy, z pozornością w wariancie tzw. względnym (opisana w art. 83 § 1 zdanie pierwsze k.c.) mamy do czynienia, gdy dla pozoru zostaje złożone jedno - ujawnione - oświadczenie woli, natomiast dokonuje się jednocześnie innej czynności prawnej, fakt ten pozostaje jednak ukryty przed osobami trzecimi. Skutki prawne - zgodnie z zamiarem stron - ma wywołać czynność ukryta, natomiast strony nie chcą, by takie skutki wywołała czynność ujawniona. Zdaniem Sądu Najwyższego oświadczenie woli pracodawcy o zatrudnieniu powódki w charakterze wolontariusza zostało złożone dla pozoru, bez woli wywołania skutków prawnych typowych dla takiej umowy. Doszło jednocześnie do ukrycia umowy o pracę pod umową o wolontariat, o czym wyraźnie świadczy fakt, że po- wódka wynagradzana była za wykonywaną pracę, tyle że użyte zostało mylące osoby trzecie pojęcie „zapomogi”. Takiej oceny nie zmienia fakt, że w umowie o wo- lontariat zawarto klauzulę o możliwości świadczenia pracy przez osobę trzecią. Klau- zula taka, jeśliby nawet uznać, że mamy do czynienia ad casum z wolontariatem, byłaby sprzeczna z istotą stosunku prawnego wolontariatu ( art. 3531 k.c.) i przez to nieważna. Innymi słowy, umowa wolontariatu nie może zawierać postanowienia, o upoważnieniu osoby trzeciej do wykonywania pracy w miejsce wolontariusza, gdyż jest to sprzeczne z jej ratio. Najważniejsze jest dla sprawy jednak to, że praca była wynagradzana przez co nie mogła stanowić zatrudnienia wolontariusza. Novum występującym przy rozpa- trywaniu niniejszej sprawy okazuje się nie tyle uznanie, że dochodzi do pozorności, ile wzajemnego układu umów ujawnionej i ukrytej. Bogata judykatura Sądu Najwyż- szego dotycząca pozorności (zarówno względnej jak i bezwzględnej) dostarcza przy- kładów pozornych umów zlecenia czy umów o dzieło (np. wyrok z dnia 15 paździer- nika 1999 r., I PKN 307/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 214), a nawet zawierania dla pozoru umowy o pracę nakładczą (wyrok z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07). Nie analizowano jednak możliwości zawarcia dla pozoru umowy o wolontariat, ukrywają- cej umowę o pracę, co wszakże nie jest wykluczone. W literaturze przyjmuje się, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się do zatrudnienia wolontariusza regulacje Kodeksu cywilnego (J. Blicharz, A. Huchla: Ustawa o działalności pożytku 9 publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2008, komentarz do art. 44). Bezwzględnie nieważna jest zatem - zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszej sprawie - zawarta dla pozoru umowa o wykonywanie pracy w ramach wo- lontariatu, jeśli zamiarem zatrudnionego nie jest rzeczywiste świadczenie nieodpłat- nych usług na rzecz organizacji pożytku publicznego (art. 83 § 1 zdanie 1 k.c.). Ukryta pod nią umowa przewidująca odpłatność za wykonywaną pracę w formie „za- pomogi” i zakładająca wykonywanie pracy w warunkach podporządkowania pracow- niczego jest umową o pracę (art. 22 § 11 k.p.). Biorąc to wszystko pod uwagę, zgodnie z art. 22 § 11 k.p. należało uznać, że powódka zatrudniona była na podstawie stosunku pracy. W tym zakresie norma ta wywołuje skutek analogiczny jak art. 83 § 1 zdanie 2 k.c. Jednocześnie jednak nale- żało uznać, tym razem już na podstawie art. 83 § 1 zdanie 1 k.c., że umowa o wo- lontariat została zawarta dla pozoru, a tym samym dotknięta jest sankcją bezwzględ- nej nieważności. Z tych względów orzeczono jak w sentencji. ========================================