statuują samodzielne przesłanki wyłączenia przewidzianej w art.
zasady specjalności. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: J. Grubba, P. Hofmański, P. Kalinowski, R. Sądej (sprawozdawca), J. Sobczak, E. Wildowicz. Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 24 listopada 2010 r., przekazanego na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2010 roku o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższe- go rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie dotyczącym następującego zagadnienia prawne- go: „Czy dla wyłączenia zasady specjalności, wyrażonej w art.
k.p.k., konieczne jest spełnienie kumulatywnie przesłanek z art.
pkt 4 i 5 k.p.k., czy też wyjątek od zasady samodzielności wyrażony w art.
2 U Z A S A D N I E N I E Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), przedstawił wniosek o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sę- dziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa występującej w orzecznictwie tego Sądu dotyczącym zagadnienia prawnego ujętego w py- taniu: „Czy dla wyłączenia zasady specjalności, wyrażonej w art.
k.p.k., konieczne jest spełnienie kumulatywnie przesłanek z art.
pkt 4 i 5 k.p.k., czy też wyjątek od zasady specjalności wyrażony w art.
pkt 4 ma charakter samodzielny?” W uzasadnieniu wniosku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wska- zał na dwa orzeczenia Sądu Najwyższego – wyrok z dnia 9 lutego 2010 r., II KK 172/09 (LEX nr 577175) oraz postanowienie z dnia 6 maja 2010r., V KK 222/09 (dot. niepublikowane). Obydwa dotyczyły przewidzianego w art.
wyjątku od zasady specjalności zawartej w § 1 tego artykułu. W wyroku z dnia 9 lutego 2010 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że regulacja przewidziana w § 3 pkt 4 nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia działania zasady specjalności, a może to nastąpić jedynie przy kumulatywnym wystąpieniu także przesłanki wskazanej punkcie 5 tego pa- ragrafu. W postanowieniu z dnia 6 maja 2010 r. Sąd Najwyższy uznał na- tomiast, że wyjątek określony w art.
wyraża samo- dzielną podstawę prowadzącą do wyłączenia działania zasady specjalno- ści. Pierwszy Prezes przytoczył szczegółową argumentację jaka legła u podstaw obydwu tych stanowisk Sądu Najwyższego, wykazując, że ujaw- niają one rozbieżności w wykładni prawa – w rozumieniu art. 60 § 1 ustawy 3 o Sądzie Najwyższym – dotyczącej niezbędnych przesłanek implikujących wyłączenie zasady specjalności. Nadto, w uzasadnieniu wniosku przed- stawione zostały poglądy doktryny postępowania karnego na to zagadnie- nie oraz wnikliwa analiza uwarunkowań wspólnotowych, odgrywających bardzo istotne znaczenie w szczególności w procesie interpretacji przepi- sów będących implementacją regulacji prawnych Unii Europejskiej, a do takich należą Rozdziały 65a i 65b Kodeksu postępowania karnego, normu- jące funkcjonowanie w polskim porządku prawnym europejskiego nakazu aresztowania (dalej określanego skrótem ENA). W ramach tych argumen- tów Pierwszy Prezes podkreślił znaczenie wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (powoływany dalej jako ETS) z dnia 1 grudnia 2008 r., C- 388/08 PPU, w którym (w trybie prejudycjalnym) dokonano wykładni prze- pisu art. 27 ust. 3 lit. c) decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi (2002/584/ WSiSW – Dz.Urz. WE L 190 z dnia 18 lipca 2002 r., str. 1), a który to przepis stanowił wzorzec dla art.
Akcentując konieczność ujednolicenia praktyki orzeczniczej w zakre- sie stosowania wyjątków od zasady specjalności, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wystąpił o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego przedstawionego zagadnienia prawnego. Stanowisko w sprawie przedstawił Prokurator Generalny. Wniósł on o podjęcie uchwały o treści: „Zaistnienie przesłanki określonej w art.
jest wystarczające dla wyłączenia zasady specjalności wyrażo- nej w art.
niezależnie od tego, czy spełniona została także przesłanka określona w art.
pkt 5 k.p.k.” W uzasadnieniu tego stanowiska prokurator Prokuratury Generalnej wskazał, że zarówno dyrektywy wykładni gramatycznej, jak i systemowej (kontekst wspólnotowy) oraz celowościowej (gwarancja niestosowania 4 środków polegających na pozbawieniu wolności w innej sprawie niż ta, w jakiej nastąpiło przekazanie na podstawie ENA) prowadzą do wniosku wy- rażonego w proponowanej treści uchwały. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów rozważył. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w swym wniosku jednoznacznie wykazał, że we wskazanych orzeczeniach Sądu Najwyższego – wyroku z dnia 9 lutego 2010 r., II KK 177/09 oraz postanowieniu z dnia 6 maja 2010 r., V KK 222/09 – ujawniły się istotne rozbieżności w wykładni prawa. Speł- nione zatem zostały przesłanki przewidziane w art. 60 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, uzasadniające podjęcie uchwały je rozstrzygającej. Podjęcie takiej uchwały uzasadnione jest tym bardziej, że materia dotyczy ważnego obszaru działania ENA w praktyce orzeczniczej sądów powszechnych, od- działywującej także na współpracę tych sądów z sądami (organami sądo- wymi) innych państw Unii Europejskiej. Proces wykładni przedstawionego zagadnienia rozpocząć należy od wskazania na genezę wprowadzenia do polskiego porządku prawnego ENA. Całościowo regulujące tę problematykę Rozdziały 65a i 65b Kodeksu postępowania karnego, w tym oczywiście także art.
, dodane zostały przez art. 2 pkt 8 ustawy z dnia 18 marca 2004 r. o zmianie ustawy – Ko- deks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz. U. Nr 69, poz. 626), która weszła w życie w dniu 1 maja 2004 r., a więc w dniu przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Eu- ropejskiej. Z uzasadnienia projektu tej ustawy (druk nr 2031 IV kadencji Sejmu) wynika jednoznacznie, że regulacja ta stanowiła implementację przywołanej już powyżej decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002 r. Ta okoliczność nie może być obojętna dla interpretacji przepisów art.
k.p.k. – tak przez pryzmat wykładni systemowej, jak i wobec konieczności wzięcia pod uwagę orzecznictwa unijnego. 5 Jednak pomimo tego, że przepisy art.
k.p.k. stanowią rezultat implementacji art. 27 decyzji ramowej, to rzeczą oczywistą pozostaje, iż to te pierwsze stanowią podstawę prawną funkcjonowania w Polsce ENA i to one, a nie decyzja, muszą zostać poddane wykładni w niniejszym postę- powaniu, chociaż z uwzględnieniem dyrektyw wynikających z wyroku Eu- ropejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16 czerwca 2005 r., C- 105/03 (Dz. Urz. C 193 z dnia 6.08.2005, str. 3), dotyczących wykładni prawa krajowego, ustanowionego w wyniku implementacji decyzji ramowej. Przepis art.
konstytuuje zasadę specjalności, a w ko- lejnych paragrafach określa szczegółowy zakres jej funkcjonowania, w tym – w § 3 – wyjątki wyłączające jej działanie. Wyrażona w art.
istota zasady specjalności sprowa- dza się do zakazu ścigania bądź wykonania uprzednio orzeczonych kar wobec osoby przekazanej na podstawie ENA za inne przestępstwa niż te, które stanowiły podstawę przekazania. Już jednak w tym przepisie zawarte zostało ograniczenie, że w odniesieniu do wykonania orzeczonych kar, za- sada specjalności obejmuje wyłącznie orzeczone kary pozbawienia wolno- ści. Tak zakreślony zakres zastosowania art.
nie jest obo- jętny także dla interpretacji przewidzianych w jego § 3 wyjątków, daleko szerzej ograniczających działanie zasady specjalności. Artykuł
k.p.k., wprost wyłączający tę zasadę („przepisu § 1 nie stosuje się”) przewiduje trzy rodzaje wyjątków od zasady specjalności: I. wynikające z wyrażenia zgody przez samo państwo wykonania ENA (§ 3 pkt 1) bądź jego organ sądowy (§ 3 pkt 8) na ściganie lub wyko- nanie kar pozbawienia wolności za przestępstwa inne niż będące podsta- wą przekazania; II. wynikające z decyzji (woli) samej osoby przekazywanej, która przed bądź po przekazaniu zrzekła się korzystania z zasady specjalności (§ 3 pkt 6 i 7), albo też, po przekazaniu, pomimo możliwości, nie opuściła 6 Polski w ciągu 45 dni po prawomocnym zakończeniu postępowania, albo na to terytorium powróciła (§ 3 pkt 2); III. wynikające z charakteru postępowania prowadzonego przeciwko osobie przekazanej do Polski na podstawie ENA, a więc: o wykonanie kary innej niż pozbawienie wolności orzeczonej za przestępstwo nie stanowiące podstawy przekazania (§ 3 pkt 3), prowadzenie postępowania karnego za czyn nie będący podstawą przekazania, które jednak nie wiąże się ze sto- sowaniem środka polegającego na pozbawieniu wolności (§ 3 pkt 4), czy w końcu, ściganie za czyn, który nie jest zagrożony karą lub środkiem karnym polegającym na pozbawieniu wolności (§ 3 pkt 5). Właśnie w zakresie wyjątków od zasady specjalności przewidzianych w art.
ujawniła się rozbieżność w dwóch orzecze- niach Sądu Najwyższego, o rozstrzygnięcie której wystąpił jego Pierwszy Prezes. Uzasadnienia wyroku z dnia 9 lutego 2010 r. oraz postanowienia z dnia 6 maja 2010 r. posługują się odmienną argumentacją, choć w żadnym z nich nie wskazano na niejasność, wieloznaczność czy wewnętrzną sprzeczność zwrotów i sformułowań, z których składa się dyspozycja art.
k.p.k. Nie na tej zatem płaszczyźnie poszukiwać należy przyczyn roz- bieżności. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Najwyższy zaakcentował konieczność interpretowania przepisów dotyczących ENA z „najdalej idą- cym rygoryzmem”, odwołując się do treści art. 55 Konstytucji RP, przesą- dzającej, że ENA stanowi formę ekstradycji, a nadto podkreślając gwaran- cyjny charakter zasady specjalności. Uznał jednocześnie, że jedynie łączne spełnienie warunków przewidzianych w punktach 4 i 5 § 3 art.
k.p.k. powoduje możliwość stosowania ostatniego punktu tego paragrafu, gdyż w przeciwnym przypadku „praktycznie rzecz biorąc, przepis pkt 8 w art.
okazałby się zbędny”. Owa „praktyczna zbędność” miałaby wyni- 7 kać z tego, że w przypadku przekazania osoby na podstawie ENA „z regu- ły” stosowane jest tymczasowe aresztowanie właśnie w tej sprawie, w któ- rej nastąpiło przekazanie, a zatem zbędne byłoby stosowanie najsurow- szego środka zapobiegawczego w innej sprawie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, jak tego wymaga dyspozycja art. 249 § 1 k.p.k. W konsekwencji zbędne byłoby też występowanie z wnioskiem prze- widzianym w art.
Jednocześnie, jak dalej wskazano w tym orzeczeniu, możliwe jest stosowanie tymczasowego aresztowania w sprawie o czyn w ogóle niezagrożony karą pozbawienia wolności, w sytua- cjach określonych w art. 259 § 4 k.p.k., a wówczas samodzielne funkcjo- nowanie art.
prowadziłoby do kolizji z zakresem za- stosowania zasady specjalności, zakreślonym w § 1 tego artykułu. W rezul- tacie, jak przyjęto w tym orzeczeniu, jedynie łączne wystąpienie przesłanek z punktów 4 i 5 art.
powoduje możliwości „praktycznego” zastosowania jego punktu 8, gwarantując państwu wykonania nakazu peł- ną kontrolę nad możliwością pozbawienia wolności w innej sprawie osoby przekazanej na podstawie ENA, jak również spełniając funkcję gwarancyj- ną w stosunku do tej osoby. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 maja 2010 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że już wykładnia językowa wskazuje na samodzielny i odrębny charakter przesłanki określonej w art.
Nadto odwołał się do wykładni systemowej w ramach prawa wspólnotowego, a więc do genezy ENA, jako implementacji decyzji ramowej z dnia 13 czerwca 2002 r. oraz wyroku ETS z dnia 1 grudnia 2008 r., C-388/08 PPU (Dz. Urz. C 44 z dnia 21.02.2009 r., str. 23; uzasadnienie dostępne na stronie http://curia.europa.eu), w którym dokonano interpretacji właśnie art. 27 ust. 3 lit. c) tej decyzji, który to przepis był wzorcem dla art.
Przyjął ostatecznie, w ślad za orzeczeniem ETS, że zasada specjalności określona w art.
k.p.k., nie stanowi przeszkody prawnej w ściga- 8 niu za inne przestępstwa niż stanowiące podstawę przekazania na pod- stawie ENA, jeżeli w tym innym postępowaniu nie stosuje się tymczasowe- go aresztowania wobec osoby przekazanej. Oceniając powyższe dwa różne stanowiska wyrażone przez Sąd Najwyższy, powiększony jego skład uznał, że zdecydowanie silniejsze ar- gumenty przemawiają za trafnością drugiego z nich. W teorii prawa powszechnie akceptowany jest pogląd, że w przy ustalaniu znaczenia treści przepisów i dekodowaniu zawartych w nich norm, pierwszeństwo ma wykładnia gramatyczna (językowa) przed innymi rodzajami wykładni, co też akcentował prokurator Prokuratury Generalnej w swym stanowisku. W analizowanym kontekście, w słowach, wyrażeniach czy zdaniach tworzących treść art.
nie występują niejasności, wielo- znaczności czy wewnętrzne sprzeczności, które uzasadniałyby nadawanie im odmiennego sensu czy znaczenia od ich rozumienia w języku ogólnym. Wręcz przeciwnie, składnia tego paragrafu, najpierw stanowiąca, że zasa- dy specjalności „nie stosuje się, jeżeli”, a następnie enumeratywnie wyli- czająca poszczególne przypadki tego wyłączenia, wprost sugeruje odręb- ność każdego z nich. Niewątpliwie każdy z ośmiu punktów tego paragrafu opisuje odmienną sytuację, w inny sposób niż pozostałe modyfikując za- kres zastosowania zasady specjalności. Od możliwości całkowitego jej wy- łączenia (pkt 1, 2, 6, 7 i 8) do wskazania na konkretne sytuacje procesowe, w których dopuszczalne jest prowadzenie postępowania karnego wobec osoby przekazanej na podstawie ENA co do innych czynów (przestępstw) niż stanowiące podstawę przekazania, po spełnieniu określonych warun- ków (pkt 3, 4 i 5). Powyższe rozważania znajdują wsparcie także w treści § 56 i § 57 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. – w spra- wie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908). Przepisy te 9 regulują konstrukcję tzw. wyliczenia kolumnowego, które oprócz wprowa- dzenia do wyliczenia zawiera odrębnie ujęte w poszczególne punkty ele- menty, które – podobnie jak w wypadku wyliczenia wierszowego – muszą tworzyć z wprowadzeniem samodzielną całość tak, jakby treść artykułu, w którym zastosowano wyliczenie, została rozbita na tyle części, ile zastoso- wano elementów (zob. P. Bielski [w:] J. Warylewski [red.]: Zasady techniki prawodawczej. Komentarz, Warszawa 2003, t. 2 i 3 do § 56). Co prawda, wyliczenie może mieć charakter także koniunkcyjny (S. Wronkowska, M. Zieliński: Zasady techniki prawodawczej. Komentarz, Warszawa 1997, s. 86 – 87), ale musi to wynikać z użycia przed wyliczeniem zwrotu „łącznie”, „zarazem” albo innego o podobnym charakterze, a także wówczas, gdy wy- liczenie dotyczy „agregatu elementów” (S. Wronkowska, M. Zieliński: ibi- dem). W konstruowaniu art.
ustawodawca co prawda nie posłużył się charakterystycznym dla wyliczenia alternatywnie rozłącznego spójnikiem „albo”, zamieszczanym na końcu każdego wyliczenia (S. Wron- kowska, M. Zieliński: ibidem), ale wynika to z tego, że przesłanki wyłącza- jące zasadę specjalności zostały sformułowane w taki sposób, który umoż- liwia faktyczne ziszczenie się więcej niż jednej. Punkt 3 § 3 art.
k.p.k. dotyczy sytuacji wykonania uprzednio orzeczonej kary (kar), a więc postępowania wykonawczego i pozostaje po- za zakresem obecnych rozważań. Punkty 4 i 5 § 3 art.
k.p.k. mogą natomiast dotyczyć tych sa- mych etapów postępowania karnego (przygotowawczego bądź jurysdyk- cyjnego), ale jednak całkowicie odmiennych sytuacji procesowych. Punkt 4 mówi o niestosowaniu zasady specjalności, jeżeli postępowanie karne nie wiąże się ze stosowaniem wobec osoby ściganej środka polegającego na pozbawieniu wolności, a pkt 5 o niestosowaniu tej zasady, jeżeli czyn oso- by ściganej zagrożony jest karą lub środkiem, które nie polegają na po- zbawieniu wolności. 10 Zakres możliwych sytuacji procesowych obejmowanych przesłankami każdego z tych punktów jest diametralnie różny. O ile pkt 4 dotyczyć może wszystkich czynów zabronionych, niezależnie od wysokości zagrożenia sankcją karną, to pkt 5 odnosi się wyłącznie do nielicznych występków za- grożonych jedynie karami grzywny lub ograniczenia wolności (w części szczególnej Kodeksu karnego jest ich dziesięć). Zasadnicza zatem różnica w zakresie wyłączenia działania zasady specjalności nastąpi przy przyjęciu odrębności i samodzielności każdego z nich, w stosunku do założenia, że dopiero łączne spełnienie przesłanek obu przepisów taki skutek spowodu- je. Dochodząc do tego ostatniego wniosku w wyroku z dnia 9 lutego 2010 r., Sąd Najwyższy odwołał się do art.
pkt 8 k.p.k., przewidu- jącego, w dacie orzekania wówczas przez Sąd Najwyższy, możliwość wy- stąpienia przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy (od dnia 8 czerwca 2008r. z wnioskiem takim występuje sąd właściwy do wydania nakazu) z wnioskiem do organu sądowego państwa wykonania nakazu o wyrażenie zgody na ściganie lub wykonanie kary pozbawienia wolności za czyny inne niż stanowiące podstawę przekazania w wyniku wykonania ENA. Nie do końca był jednak przekonujący wywód, że przepis ten pozostawałby zbęd- nym, gdyby podstawę wyłączenia zasady specjalności stanowił samodziel- nie pkt 4 tego paragrafu i to dlatego, że „z reguły” tymczasowe aresztowa- nie stosowane jest już w związku z czynem stanowiącym podstawę prze- kazania, a zatem nie występowałaby potrzeba zabezpieczenia (art. 249 § 1 k.p.k.) w ten sposób tego innego postępowania. Niewątpliwie typową jest sytuacja, że wobec osoby przekazanej w trybie ENA stosowane jest tymczasowe aresztowanie. Tym niemniej, choć- by z uwagi na treść art. 253 § 1 k.p.k., nie ma możliwości przewidzenia długości stosowania tego środka. Nie może zatem fakt stosowania tymcza- sowego aresztowania w sprawie, w której nastąpiło przekazanie na pod- 11 stawie ENA, przesądzać o braku potrzeby stosowania tego środka w innej sprawie. Wszak wcale nie jest wyjątkową sytuacja stosowania nie tylko w jednym postępowaniu karnym wobec tej samej osoby tymczasowego aresztowania, czemu w żadnej mierze nie sprzeciwia się dyspozycja art. 249 § 1 k.p.k., a przepisy regulujące procedurę ENA w niczym tego stanu prawnego nie modyfikują. Przesłanki szczególne uzasadniające zastoso- wanie tymczasowego aresztowania (art. 258 § 1, 2 i 3 k.p.k.) są zupełnie niezależne od tego, czy oskarżony został przekazany Polsce w trybie ENA, a zatem ten fakt nie może ograniczać możliwości ich normatywnego dzia- łania. Wprawdzie w takiej sytuacji zasada specjalności będzie sprzeciwiała się zastosowaniu tymczasowego aresztowania, ale właśnie wówczas sąd właściwy do wydania nakazu może skorzystać z drogi przewidzianej w art.
Trzeba stwierdzić, że w szerokim zakresie istnieje po- le stosowania tego przepisu i to przy założeniu pełnej samodzielności dzia- łania przesłanki przewidzianej w punkcie 4 tego paragrafu. Można nawet przyjąć, że wystąpienie w oparciu o ten punkt z wnioskiem, o którym mowa w punkcie 8, będzie tym bardziej uzasadnione, im poważniejsze będzie to inne przestępstwo zarzucane osobie przekazanej w wyniku wykonania ENA. Analizy powyższej nie może zmienić odwołanie się do treści art. 55 Konstytucji i nawet największy rygoryzm interpretacyjny przy wykładaniu przepisów o ENA. Wszak ten przepis konstytucyjny, znowelizowany w kon- sekwencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 kwietnia 2005 r., P 1/05, OTK-A 2005, nr 4, poz. 42, dotyczy sytuacji odwrotnej od przewidzia- nej w art.
O ile bowiem ten ostatni stwarza możliwość rozszerzenia jurysdykcji polskiego sądu wobec osoby przekazanej Polsce na podstawie ENA, to art. 55 Konstytucji, traktując ENA jako jedną z form ekstradycji, ogranicza jedynie możliwość przekazania obywatela polskiego innemu państwu, czyniąc to zresztą nie do końca zgodnie z postanowie- 12 niami decyzji ramowej z dnia 13 czerwca 2002 r. (vide: P. Hofmański [red.]: Europejski nakaz aresztowania w teorii i praktyce państw członkowskich Unii Europejskiej, Warszawa 2008, s. 69). Zawarty więc w treści art. 55 Konstytucji „rygoryzm” dotyczy wyłącznie sytuacji przekazywania obywate- la polskiego innemu państwu, a nie osoby przekazanej Polsce w wyniku wykonania wydanego przez polski sąd europejskiego nakazu aresztowa- nia. Przyjęcie samodzielności działania wyjątku przewidzianego w art.
nie narusza też funkcji gwarancyjnej zasady specjal- ności. Zakres gwarancji wynikający z tej zasady określony został już dys- pozycją § 1 tego artykułu. Gwarantuje on mianowicie to, że osoba przeka- zana na podstawie ENA nie zostanie pozbawiona wolności w jakiejkolwiek postaci, w związku z innymi przestępstwami (czynami) niż stanowiące pod- stawę przekazania, o ile nie wystąpią przewidziane w § 3 wyjątki wyłącza- jące zasadę specjalności. Jednym z tych wyjątków – właśnie określonym w pkt 4 – jest możliwość ścigania za inny czyn, ale pod warunkiem, że w tym postępowaniu nie będą wykonywane środki polegające na pozbawieniu wolności, co sprowadza się przede wszystkim do niestosowania tymcza- sowego aresztowania. W konsekwencji trzeba stwierdzić, że samodzielne funkcjonowanie przepisu art.
w żadnej mierze nie na- rusza gwarancyjnej funkcji określonej w § 1 tego artykułu zasady specjal- ności. Kolejny wyjątek – przewidziany w art.
– jak już powyżej zaznaczono, dotyczy bardzo wąskiej grupy czynów zabronionych, to jest czynów niezagrożonych karą pozbawienia wolności. Co do zasady, do tej kategorii czynów tymczasowego aresztowania się nie stosuje – art. 259 § 2 i 3 k.p.k. W drodze wyjątku może to nastąpić, jeżeli wystąpią prze- słanki przewidziane w § 4 tego artykułu: oskarżony ukrywa się, uporczywie nie stawia się na wezwania lub w inny bezprawny sposób utrudnia postę- 13 powanie albo nie można ustalić jego tożsamości. Już w tym miejscu należy dostrzec, że gdyby przyjmować założenie, iż „z reguły” wobec osoby prze- kazanej na podstawie ENA stosowane jest tymczasowe aresztowanie, to żadna z opisanych powyżej sytuacji nie mogłaby wystąpić. Przy tym zało- żeniu, warunek kumulatywnego spełnienia przesłanek określonych w pkt 4 i 5 § 3 art.
k.p.k. nie miałby możliwości się zrealizować, a zatem sprzę- żenie takie utraciłoby pole zastosowania. Jak już wyżej wskazano, możliwe są jednak sytuacje, że wobec oso- by przekazanej w trybie ENA tymczasowe aresztowanie przestaje być sto- sowane. Wówczas mogą wystąpić przesłanki przewidziane w przepisach art.
oraz art. 259 § 4 k.p.k. Nawet jednak w tak wyjąt- kowych sytuacjach procesowych nie występują dostatecznie silne argu- menty przemawiające za tym, że wystąpienie przesłanek przewidzianych w art.
pkt 5 k.p.k., powinno być kumulatywnie związane ze spełnie- niem przesłanek określonych w punkcie 4 tego paragrafu. Nie ulega wszak wątpliwości, że zakres zastosowania punktu 5 jest zdecydowanie węższy, niż zakres zastosowania punktu
Mowa w nim bowiem o wyrażeniu zgody przez organ sądowy państwa wydania nakazu na „ściganie” za przestępstwo niewymienione w nakazie. O ile ten przepis znajduje szerokie zastosowanie do sytuacji okre- ślonej w punkcie 4 art.
k.p.k., to jego zastosowanie do sytuacji przewidzianych w punkcie 5 tego paragrafu, możliwe byłoby wyłącznie przy warunku kumulatywnego wystąpienia przesłanek z obu punktów, a do ta- kiej interpretacji – jak wyżej wykazano – wystarczające podstawy nie wy- stępują. W konsekwencji trzeba uznać, że wyłączenie zasady specjalności przewidziane w art.
w ogóle eliminuje możliwość wy- stąpienia z wnioskiem, o którym mowa w punkcie 8 tego paragrafu. Ten ostatni przewiduje wszak wystąpienie z wnioskiem o wyrażenie zgody „na ściganie”, a nie z wnioskiem „o tymczasowe aresztowanie”. Skoro „ściga- nie” za czyn niezagrożony karą lub środkiem niepolegającymi na pozba- wieniu wolności – właśnie na podstawie punktu 5 § 3 art.
k.p.k. – wy- łącza zasadę specjalności, to i wystąpienie z takim wnioskiem nie znajduje prawnej podstawy. Prawdą jest, że w sytuacji przewidzianej w art.
i przy jednoczesnym spełnieniu przesłanek określonych w art. 259 § 4 k.p.k., gwarancyjne funkcje wobec osoby przekazanej na podstawie ENA (niesto- sowanie tymczasowego aresztowania za „inne przestępstwo”) ulegają 15 ograniczeniu, ale takie są konsekwencje wyłączenia zasady specjalności przewidziane w tym pierwszym przepisie. Zważywszy przy tym – o czym była już mowa powyżej – na całkowitą wyjątkowość możliwości jednocze- snego wystąpienia przesłanek przewidzianych w obu tych przepisach, uznać trzeba, że takie ograniczenie funkcji gwarancyjnej znajduje dalece większe aksjologiczne uzasadnienie, niż ograniczenie możliwości ścigania przewidzianego w punkcie 4 § 3 art.
k.p.k. do czynów objętych dys- pozycją punktu 5 tego paragrafu. Już zatem na gruncie rozwiązań przyjętych w Kodeksie postępowa- nia karnego, bez odwoływania się do implikacji unijnych, stosując języko- we, systemowe i teleologiczne dyrektywy wykładni, należy przyjąć, że przepisy art.
statuują odrębne i samodzielne przesłanki wyłączenia przewidzianej w art.
zasady specjal- ności. Wart podkreślenia w tym miejscu jest też fakt, że w pełni zgodna z tym stanowiskiem jest też doktryna postępowania karnego, czego wyrazem są poglądy jej przedstawicieli wyrażane w aktualnych wydaniach komenta- rzy: S. Steinborn [w:] J. Grajewski (red.): K.P.K. Komentarz, Tom II, Kraków 2010, s. 842; A. Górski, A. Sakowicz [w:] K. T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny: K.P.K. Komentarz, Warszawa 2009, s. 1382; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: K.P.K. Komentarz, Tom III, Warszawa 2007, s. 620; T. Grzegorczyk: K.P.K. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1248; G. Jaworski [w:] G. Jaworski, A. Sołtysińska: Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych, Komentarz, Warszawa 2010, s. 277 oraz s. 288 – 290. Przedstawiona powyżej interpretacja zakresów zastosowania punk- tów 4 i 5 § 3 art.
k.p.k. jeszcze silniejsze oparcie znajduje w świetle obowiązujących Polskę regulacji prawa unijnego, do którego Sąd Najwyż- szy odwołał się w uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 maja 2010 r., pod- 16 kreślając znaczenie decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002 r. oraz wyroku ETS z dnia 1 grudnia 2008 r. C-388/08 PPU. Decyzje ramowe Rady, zgodnie z art. 34 ust. 1 i 2 Traktatu o Unii Eu- ropejskiej (TUE – w brzmieniu sprzed wejścia w życie Traktatu z Lizbony – Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30), podejmowane były w obszarze tzw. III filaru, a więc w zakresie dotyczącym współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. Miały one na celu zbliżenie w tej sferze przepisów ustawowych i wykonawczych państw wspólnoty, a wiązały te państwa w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, nie wywołując skutku bezpośredniego. Wywiązując się z tego zobowiązania, Polska, wstępując do Unii Europejskiej z dniem 1 maja 2004 r., znowelizowała Kodeks postę- powania karnego, m.in. implementując decyzję ramową z dnia 13 czerwca 2002 r., poprzez dodanie Rozdziałów 65a i 65b. Przepisy art. 35 TUE przewidywały właściwość Europejskiego Trybu- nału Sprawiedliwości do orzekania w trybie prejudycjalnym o ważności i wykładni m.in. decyzji ramowych. Państwa członkowskie mogły złożyć oświadczenia o uznaniu właściwości ETS do orzekania w trybie prejudy- cjalnym. Polska takiego oświadczenia nie złożyła, co jednak wcale nie oznaczało, że prejudycjalne orzeczenia ETS nie miały znaczenia dla wy- kładni prawa krajowego, a w szczególności tych przepisów, które stanowiły implementację prawa unijnego (por. A. Grzelak: Trzeci filar Unii Europej- skiej – instrumenty prawne, Warszawa 2008, s. 239 – 242). Wejście w ży- cie w dniu 1 grudnia 2009 r. (Dz. U. Nr 203, poz. 1569) Traktatu z Lizbony zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólno- tę Europejską, dodatkowo wzmocniło znaczenie orzeczeń ETS. Wprawdzie uchylone zostały przepisy art. 34 oraz 35 TUE, ale w ich miejsce przyjęto inne rozwiązania, udzielając Parlamentowi Europejskiemu i Radzie Euro- pejskiej kompetencji do stanowienia dyrektyw określających normy mini- malne w zakresie m.in. uznawania orzeczeń sądowych oraz współpracy 17 sądowej w sprawach karnych (art. 2 pkt 67 Traktatu z Lizbony – obecnie art. 82 ust. 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – TFUE – Dz. U. z 2004r. Nr 90, poz. 864/2 ze. zm.), a ETS powierzono m.in. orzekanie „w trybie prejudycjalnym, na wniosek sądów Państw Członkowskich, w spra- wie wykładni prawa Unii lub ważności aktów przyjętych przez instytucje” (art. 1 pkt 20 Traktatu z Lizbony – obecnie art. 19 ust. 3b TUE). W konse- kwencji tych rozwiązań, po wejściu w życie Traktatu z Lizbony, także pol- skie sądy uzyskały uprawnienie do składania wniosków w trybie prejudy- cjalnym w obszarze regulowanym przepisami tytułu V TFUE – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (art. 67 – 89 – uprzednio okre- ślanym mianem III filaru), choć dotyczy ono regulacji unijnych przyjmowa- nych po wejściu w życie tego Traktatu. Tym bardziej zatem wzrosło w tym obszarze znaczenie wykładni prawa unijnego dokonywanej przez ETS, któ- rego pełna nazwa od tego czasu to Trybunał Sprawiedliwości Unii Europej- skiej. Jednocześnie, co może istotniejsze z punktu widzenia rozważanej materii, zgodnie z art. 9 i 10 Protokołu w sprawie postanowień przejścio- wych (Dz. Urz. UE Nr C 83, s. 322), utrzymane zostały skutki prawne wy- danych przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony m.in. decyzji ramowych, jak również niezmienione pozostały uprawnienia ETS przyznane wówczas w obszarze filaru III. To rozwiązanie prowadzi wprost do wniosku, że aktu- alność zachowuje prejudycjalna wykładnia przepisów decyzji ramowych dokonana przez ETS. Wykładnia taka, choć wprost wiąże jedynie sąd wy- stępujący z wnioskiem w konkretnej sprawie, ma jednak znaczenie zdecy- dowanie większe, o charakterze uniwersalnym, kształtującym stanowisko we wszystkich zbliżonych stanach prawnych (vide: J. Barcz [red.]: Postę- powanie prejudycjalne w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawie- dliwości Unii Europejskiej, Warszawa 2007 r., s. 34 – 35). Podobne zresztą znaczenie mają też wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 18 Decyzja ramowa Rady Unii Europejskiej z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi stanowiła reakcję na eskalację groźnych przestępstw transgranicznych (wiążących się ze zniesieniem granicznej kontroli) oraz ukrywanie się ich sprawców przed krajowymi organami wy- miaru sprawiedliwości. Już w preambule decyzja określiła cele ENA, mają- cego ułatwić i uprościć procedury przekazywania osób pomiędzy pań- stwami wspólnoty, zastąpić między nimi wszystkie dotychczasowe instru- menty ekstradycyjne, prowadzić do wzajemnego uznawania orzeczeń są- dowych w sprawach karnych oraz stanowić „«kamień węgielny» współpra- cy sądowej”. Przepisy art. 27 tej decyzji stanowiły podstawę konstrukcji art.
k.p.k. Wprawdzie nie wszystkie elementy tego artykułu decyzji ramowej znalazły odzwierciedlenie w treści art.
k.p.k., ale odpowiednio oddane zostały istota zasady specjalności (art. 27 ust. 2 decyzji) i jej ograniczenia (ust. 3). Wyjątki przewidujące wyłączenie działania tej zasady przewidziane w art.
stanowiły odbicie wyłączeń przewidzianych w art. 27 ust. 3 lit.
Otóż w decy- zji ramowej wprost wskazano, że z wnioskiem o wyrażenie zgody przez or- gan sądowy państwa wydania nakazu na wyłączenie zasady specjalności w stosunku do innego przestępstwa niż stanowiące podstawę przekazania, można wystąpić jedynie w odniesieniu do takich przestępstw, co do których dopuszczalne jest przekazanie osoby zgodnie z przepisami decyzji. Wyda- 19 nie ENA dopuszczalne jest natomiast, jak wynika z art. 2 ust. 1 decyzji, w odniesieniu do czynów zagrożonych karą pozbawienia wolności ze wska- zaniem wysokości zagrożeń. Podobnie dopuszczalność wydania ENA ujęto w art. 607b k.p.k. Tyle, że już w art.
pkt 8 tego kodeksu, możliwo- ści wystąpienia z wnioskiem o wyłączenie zasady specjalności nie uzależ- niono od spełniania przez to inne przestępstwo warunków art. 607b k.p.k. Gdyby implementacja decyzji ramowej objęła także ten element, to do ana- lizowanych obecnie rozbieżności w wykładni wzajemnych relacji wyjątków od zasady specjalności w ogóle nie mogłoby dojść, gdyż czyny, o których mowa w art.
Ten argument wcale jednak nie musi wysuwać się na plan pierwszy, jako że istotniejsze znaczenie ma autorytatywna wykład- nia decyzji ramowej dokonana przez ETS. Artykuł 27 ust 3 lit c) decyzji (odpowiednik art.
35 TUE, w wyroku ETS z dnia 1 grudnia 2008 r. C-388/08 PPU. Wniosek o dokonanie takiej wykładni złożył sąd fiński, formułując trzy pytania o właściwą interpretację art. 27 decyzji ramowej, z których dla po- trzeb niniejszej sprawy ważna była część pytania trzeciego, dotycząca ustępu 3 lit.
– przyp. SN), i jej uzyskanie, jeżeli ma zostać wykonana kara pozbawienia wolności lub środek zabezpieczający związany z pozbawieniem wolności. Możliwe jest ściganie lub skazanie osoby za takie przestępstwo przed uzy- skaniem tej zgody, o ile żaden środek ograniczenia wolności nie jest sto- sowany na etapie ścigania lub postępowania karnego zmierzającego do wydania wyroku w odniesieniu do tego przestępstwa (…)”. Treść zacytowanej wykładni dokonanej przez ETS w trybie prejudy- cjalnym nie pozostawia żadnych wątpliwości co do odrębności i samodziel- ności przewidzianego w art. 27 ust. 3 lit. c) wyjątku wyłączającego zasadę specjalności. Wspomniano już, że wykładnia ETS nie ma charakteru obo- wiązującego erga omnes ani bezwzględnie wiążącego w szczególności 21 polskie sądy, wobec niepoddania się do czasu wejścia w życie Traktatu z Lizbony przez nasze Państwo jurysdykcji ETS, o której była mowa w art. 35 ust. 2 TUE. Tym niemniej musiałyby wystąpić wyjątkowo silne argumenty (np. na- tury konstytucyjnej), które mogłyby uzasadniać odmienną wykładnię krajo- wych, ale implementowanych przepisów, niż wykładnia źródłowych przepi- sów wspólnotowych, dokonana przez ETS, a więc organ wprost wyposa- żony w kompetencje dokonywania wykładni. Tak istotnych argumentów jednak nie widać i nie dostarcza ich uzasadnienie wyroku Sądu Najwyż- szego z dnia 9 lutego 2010 r. Jak to już powyżej wykazano, także na grun- cie prawa krajowego nie znajduje dostatecznego uzasadnienia wykładnia przyjmująca konieczność jednoczesnego spełnienia przesłanek określo- nych w punktach 4 i 5 § 3 art.
k.p.k. Tym bardziej w świetle regulacji i interpretacji unijnych trudno doszukać się istotnego powodu, dla którego Polska miałaby w istotny sposób ograniczać możliwość jurysdykcji wła- snych sądów, w stosunku do możliwości sądów innych państw Unii Euro- pejskiej, które, zgodnie z cytowanym wyrokiem ETS, w szerokim przecież zakresie stosować mogą przewidziany w art. 27 ust. 3 lit. c) wyjątek od za- sady specjalności. Przystępując do Unii Europejskiej i podzielając jej cele wyrażone w preambule TUE i jego pierwszych artykułach, Rzeczpospolita Polska, także w sferze tworzenia i interpretowania prawa karnego, zobowiązana jest do uwzględniania rozwiązań unijnych, co pośrednio wynika z określonej w art. 91 ust. 2 i 3 Konstytucji hierarchii źródeł prawa, a już bezpośrednio z art. 2 Aktu dotyczącego warunków przystąpienia m.in. Polski do Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004r. Nr 90, poz. 864) oraz orzecznictwa międzynarodowych trybunałów, których jurysdykcji nasze Państwo podlega. W tym ostatnim zakresie trudno nie zacytować powołanego na wstępie jakże istotnego wy- roku ETS w sprawie M. Pupino, w którym wskazano na to, że „sąd krajowy 22 ma obowiązek wzięcia pod uwagę całości norm prawa krajowego i doko- nania ich wykładni, na ile to tylko możliwe, w świetle brzmienia oraz celów rzeczonej decyzji ramowej”. W konsekwencji powyższych rozważań, uwzględniając wszelkie dy- rektywy wykładni oraz niezwykle w tej sprawie istotny związek przepisów polskiej procedury karnej z przepisami i wykładnią stanowionymi przez in- stytucje Unii Europejskiej (obecny art. 13 TUE), Sąd Najwyższy w powięk- szonym składzie rozstrzygnął przedstawione przez Pierwszego Prezesa tego Sądu rozbieżności, poprzez podjęcie uchwały o treści przedstawionej w części dyspozytywnej.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.