Sygn. akt I UK 239/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 stycznia 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący) SSN Małgorzata Gersdorf SSA Krzysztof Staryk (sprawozdawca) w sprawie z odwołania M. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o rentę z tytułu niezdolności do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 stycznia 2011 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 2 lutego 2010 r., oddala skargę kasacyjną. Uzasadnienie Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 23 lipca 2009 r. oddalił odwołanie M. G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 września 2006 r. odmawiającej jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. 2 Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 lutego 2010r. oddalił apelację wnioskodawczyni – uznając, że mimo zbędnie przeprowadzonego postępowania dowodowego, ostatecznie Sąd I instancji dokonał właściwych ustaleń faktycznych oraz poprawnie zinterpretował i zastosował przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. nr 153 poz. 1227). Sąd Apelacyjny przyjął jako niesporne, że w związku z odwołaniem wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego z dnia 30 października 2003 r. odmawiającej jej dalszego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wobec stwierdzenia, że jest ona zdolna do pracy (przy wcześniejszej częściowej niezdolności do pracy do dnia 28 czerwca 2002 r.) - przed Sądem Okręgowym toczyło się postępowanie mające na celu wyjaśnienie, czy stan jej zdrowia uzasadnia uznanie, iż jest ona zdolna do pracy. W wyniku ustaleń dokonanych w tym postępowaniu Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2004 r. ( sygn. akt VII U …/04) oddalił odwołanie uznając, że decyzja organu rentowego była prawidłowa, albowiem wnioskodawczyni nie jest niezdolna do pracy zarobkowej. Wyrok ten, wobec jego niezaskarżenia, stał się prawomocny i korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Zatem zgodnie z treścią art. 365 § 1 k.p.c. wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej. Konsekwencją tego jest niedopuszczalność ponownego badania istnienia niezdolności do pracy w okresie objętym prawomocnym już wyrokiem. Rację ma apelująca (powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, LEX nr 345525), że określony w art. 365 § 1 k.p.c. zakres związania sądu prawomocnym wyrokiem odnosi się tylko do ostatecznego rezultatu rozstrzygnięcia sądu, ucieleśnionego w konkretnej i indywidualnej normie prawnej, a nie do jego motywów i że sąd nie jest związany ustaleniami faktycznymi i poglądami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu zapadłego orzeczenia. Jednocześnie wiadomo, że treść prawomocnego orzeczenia, o którym stanowi art. 365 § 1 k.p.c., a więc treść wyrażonej w nim indywidualnej i konkretnej normy prawnej, w tym zwłaszcza zakres jej obowiązywania (związania stron i sądów), często nie jest i z obiektywnych względów nie może być w pełni wysłowiona w sentencji orzeczenia. Z tego względu ustalenie tej treści, a przede wszystkim 3 zakresu związania prawomocnym wyrokiem, wymaga niejednokrotnie wykładni orzeczenia w świetle sporządzonego do niego uzasadnienia, czyli w świetle rozumowania sądu, który wydał badane rozstrzygnięcie. Wskazana metoda określenia zakresu związania prawomocnym orzeczeniem, o którym stanowi art. 365 § 1 k.p.c., jest analogiczna do przyjętej w orzecznictwie sądowym metody ustalania granic powagi rzeczy osądzonej, normowanej w art. 366 k.p.c. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie istnieje określone art. 365 § 1 k.p.c. związanie wyrokiem Sądu Okręgowego z 15 grudnia 2004r. Orzekający w tej sprawie sąd potwierdzając brak prawa do renty wnioskodawczyni uznał w istocie, że w okresie od lipca 2002 r. do daty ogłoszenia wyroku, tj. 15 grudnia 2004 r. wnioskodawczyni była zdolna do pracy. Co więcej tylko taka interpretacja wskazuje na treść rozstrzygnięcia zawartego w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r. i określa przedmiotowy zakres związania nim podmiotów i organów określonych w art. 365 § 1 k.p.c. W tym stanie rzeczy twierdzenia zawarte w apelacji, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 365 § 1 k.p.c. przez to, że uznał istnienie związania orzeczeniem w sprawie VII U …/04, jest bezpodstawne. Skoro wcześniej sąd dokonał weryfikacji zdolności do pracy wnioskodawczyni w okresie do 15 grudnia 2004 r. to dalsze kwestionowanie tych okoliczności w toku niniejszego postępowania, do czego w istocie sprowadzają się zawarte w apelacji zarzuty, nie jest dopuszczalne. Tymczasem w odwołaniu oraz apelacji wnioskodawczyni próbując wykazać, iż jej niezdolność do pracy powstała w okresie wcześniejszym niż zostało to przyjęte przez Sąd pierwszej instancji, w istocie dąży do podważenia ustaleń powołanego wyżej prawomocnego wyroku, u którego podstaw legły ustalenia o jej zdolności do pracy w tym okresie. Zatem ponownie chce ona udowodnić, iż już wtedy była niezdolna do pracy. Trafnie zatem Sąd pierwszej instancji przyjął, że wnioskodawczyni nie spełniła przesłanki z art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS warunkującej przyznanie jej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, albowiem jej obecna niezdolność do pracy nie powstała w okresie istnienia tytułu ubezpieczenia lub w ciągu 18 miesięcy od jego ustania. Trafnie też przyjął Sąd pierwszej intencji, że do wnioskodawczyni nie ma zastosowania art. 57 ust. 2 tej ustawy, który zwalnia całkowicie osobę niezdolną do pracy z warunku, aby ta niezdolność powstała w 4 okresach, o których mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3, jednakże pod warunkiem posiadania łącznie okresu składkowego i okresu nieskładkowego wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny. Tymczasem całkowity staż ubezpieczeniowy wnioskodawczyni wynosi zaledwie 17 lat. Z tych względów Sąd Apelacyjny, jako nie zawierającą usprawiedliwionych zarzutów, na podstawie art. 385 k.p.c. apelację oddalił. Wyrok ten zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik M. G. Jako podstawę skargi kasacyjnej wskazał: I - naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: przepisu art. 114 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. 09.153.1227), poprzez niezastosowanie tego przepisu w ramach oceny skutków prawnych, jakie w kontekście zasady związania sądów i organów administracji prawomocnym orzeczeniem sądowym, wywołuje złożenie przez ubezpieczonego nowego wniosku rentowego, po dacie prawomocnego oddalenia przez Sąd Ubezpieczeń Społecznych odwołania tegoż ubezpieczonego od wcześniejszej decyzji odmawiającej mu prawa do renty; II - naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na rozstrzygnięcie, a to: przepisu art. 365 § 1 k.p.c. poprzez błędne stosowanie tego przepisu, polegające na błędnym przyjęciu bezwzględnego związania Sądu Ubezpieczeń Społecznych ustaleniami, które legły u podstaw wydania wcześniejszego, prawomocnego wyroku oddalającego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej prawa do renty, podczas gdy specyfika spraw o prawo do renty, wynikająca z brzmienia przepisu art. 114 ustawy o emeryturach i rantach z FUS, relatywizuje skutki prawomocności materialnej wcześniejszych, prawomocnych orzeczeń sądowych w zależności od tego, czy podczas rozpoznawania nowego wniosku rentowego pojawiły się nowe fakty lub dowody. Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach Sądowi Apelacyjnemu Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu skargi wskazał, że pogląd o możliwości wzruszania ustaleń stanowiących podstawę prawomocnych orzeczeń wydanych w sprawach o prawo 5 do emerytury lub renty na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej, nie prowadzi do pozbawiania jakiegokolwiek znaczenia zasady związania sądów i organów prawomocnymi orzeczeniami, wynikającej z art. 365 § 1 k.p.c. Owa zasada, zapisana w przepisach postępowania cywilnego, ulega bowiem z mocy swoistej, materialnoprawnej regulacji prawa ubezpieczeń społecznych rozluźnieniu o tyle tylko, o ile w nowo rozpoznawanej sprawie pojawią się nowe okoliczności lub nowe dowody. Kluczem zatem do prawidłowego zastosowania przepisów art. 365 § 1 k.p.c. i art. 114 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, na gruncie sprawy sądowej dotyczącej odwołania od decyzji rentowej wydanej na skutek nowego, ponownego wniosku, jest dokonanie precyzyjnych ustaleń i rozważań odnoszących się do istnienia nowych okoliczności lub dowodów w sprawie. Specyfika niektórych regulacji ustawy o emeryturach i rentach z FUS czyni aktualnym problem ponownego sięgania do raz już ocenionego stanu zdrowia ubezpieczonego, lecz nie pod kątem przyznania świadczenia za osądzony już okres, ale w celu weryfikacji prawa do świadczenia na przyszłość. Chodzi tu o regulację przepisu art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli o przesłankę powstania niezdolności do pracy w ciągu 18 -tu miesięcy od ustania ubezpieczenia. Często bowiem zdarza się tak, że ubezpieczonemu prawomocnie odmawia się prawa do renty za dany okres, ubezpieczony składa kolejny wniosek rentowy, a przy rozpoznaniu tego wniosku, na skutek nowego badania (nowego dowodu) stwierdzona zostaje niezdolność do pracy, sięgająca okresu, za który wcześniej prawomocnie odmówiono prawa do renty. Przyjęcie niezdolności do pracy w owym wcześniejszym okresie, za który prawomocnie odmówiono już prawa do renty, jest przy tym niezbędne dla zachowania warunku powstania niezdolności do pracy w ciągu 18-tu miesięcy od ustania ubezpieczenia i tym samym przyznania emerytury na przyszłość. Przyzwolenie na odstąpienie w takim przypadku od ścisłego stosowania zasady związania prawomocnymi orzeczeniami sądowymi, a to z uwagi na brzmienie przepisu art. 114 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie naruszało by powagi rzeczy osądzonej w znaczeniu formalnym. Ubezpieczony nie uzyskiwał by prawa do renty za okres, w którym prawomocnie odmówiono mu prawa do świadczenia. Zyskiwał by jedynie prawo do świadczenia na przyszłość (od momentu złożenia nowego wniosku). 6 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty wskazane w skardze kasacyjnej są nieuzasadnione. Podstawową kwestią jest ocena zarzutów procesowych skargi, a wśród nich art. 365 k.p.c. oraz 114 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2009 nr153 poz.1227 ze zm.). Zarzut naruszenia tego drugiego przepisu już na wstępie należy uznać za niezasadny, gdyż organ rentowy nie stosował wznowienia postępowania w trybie art. 114, ani Sąd Apelacyjny nie stosował tego przepisu; stąd nie można było go naruszyć. Sąd Apelacyjny zastosował natomiast art. 365 i 366 k.p.c. Zgodnie z tym ostatnim przepisem wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia między tymi samymi stronami. Warto podkreślić, że moc wiążąca orzeczenia merytorycznego, określona w art. 365 § 1 k.p.c., brana pod uwagę w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie podlega już ponownemu badaniu. Związanie orzeczeniem oznacza niedopuszczalność nie tylko dokonywania ustaleń sprzecznych z nim, ale nawet przeprowadzania postępowania dowodowego w tym zakresie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07, LEX nr 376385). Owo związanie treścią prawomocnego orzeczenia wyraża nakaz przyjmowania przez wskazane w przepisie art. 365 § 1 k.p.c. podmioty, że w objętej nim sytuacji stan prawny przedstawiał się tak, jak to wynika z sentencji wyroku. Podmioty te są związane dyspozycją konkretnej i indywidualnej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z przepisów prawnych zawierających normy generalne i abstrakcyjne w procesie subsumcji określonego stanu faktycznego. Tak określony zakres związania odnosi się tylko do ostatecznego rezultatu rozstrzygnięcia sądowego, ucieleśnionego we wspomnianej wyżej konkretnej i indywidualnej normie prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2009 r., II PK 302/08, LEX nr 513001). Instytucji związania prawomocnym orzeczeniem sądowym z art. 365 § 1 k.p.c. nie można jednak utożsamiać z odrębną i mającą samodzielny byt instytucją powagi rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. Ta ostatnia ma bowiem 7 charakter podmiotowo względny, gdyż odnosi się wyłącznie do tych samych stron procesu, aczkolwiek nie ma przeszkód, aby przy wyjaśnianiu istoty i swoistości mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądowego wykorzystywać dorobek judykatury dotyczący pewnych aspektów zagadnienia powagi rzeczy osądzonej. W szczególności wchodziłyby w rachubę te orzeczenia Sądu Najwyższego, w których wyjaśniono sposób określenia granic przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 456/08, LEX nr 584190). Powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. ma swoje granice przedmiotowe i podmiotowe. Granice przedmiotowe wyznacza przedmiot rozstrzygnięcia sądu w związku z podstawą sporu, zakresem podmiotowym objęte są zaś strony. O wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje zatem kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek, a mianowicie tożsamości stron występujących w postępowaniu zakończonym tymże wyrokiem i w kolejnym postępowaniu sądowym oraz tożsamości podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151 i z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07, LEX nr 420911). W świetle utrwalonego w judykaturze poglądu, powagę rzeczy osądzonej ma w zasadzie tylko rozstrzygnięcie zawarte w sentencji wyroku, a nie uzasadnienie. Jeżeli jednak sentencja wyroku nie zawiera wyraźnych granic rozstrzygnięcia, aby ustalić granice powagi rzeczy osądzonej należy w pierwszej kolejności dokonać wykładni wyroku. Następnie trzeba posłużyć się treścią uzasadnienia, a jeśli nie zostało ono sporządzone, sąd orzekający musi sam – na podstawie akt sprawy – odtworzyć rozumowanie sądu, który wydał badane rozstrzygnięcie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.