Wyrok z dnia 2 lutego 2011 r. I UK 245/10 Okresów współpracy przed dniem 1 września 1974 r. przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej polegającej na świadczeniu usług han- dlowych nie można zaliczyć do okresów składkowych w rozumieniu z art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 lub ust. 2 punkt 15 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Nie można również uznawać tych okresów współ- pracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej przed dniem 15 listopada 1991 r. za okresy, za które występowało zwolnienie z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie: SN Roman Kuczyński, SA Krzysztof Staryk (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lutego 2011 r. sprawy z odwołania Tadeusza E. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w Z. o prawo do emerytury, na skutek skargi kasacyjnej ubez- pieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 lutego 2010 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d ni e n i e Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 13 maja 2009 r. [...] oddalił odwo- łanie Tadeusza E. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. z dnia 22 października 2008 r. i 9 lutego 2009 r., w których odmówiono Tadeuszowi E. prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W uzasadnieniu tych decyzji wskazano, że ubezpieczony udowodnił 33 lata 10 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, za- miast wymaganych 35 lat. Nie zaliczono do stażu ubezpieczeniowego okresu współ- 2 pracy z osobą prowadzącą działalność gospodarczą (z bratem) od 1 stycznia 1970 r. do 31 sierpnia 1974 r., gdyż osoby prowadzące działalność zarobkową na własny rachunek oraz osoby współpracujące podlegały ubezpieczeniu społecznemu dopiero od 1 września 1974 r. - zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1974 r. (Dz.U. Nr 29, poz. 167). Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczony, jako osoba współpracująca, podlegał ubezpieczeniu społecznemu dopiero od 1 września 1974 r. Sąd stwierdził, że w okre- sie od 1 lipca 1965 r. do 1 stycznia 1973 r. obowiązywała ustawa z dnia 6 kwietnia 1965 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (Dz.U. Nr 13, poz. 90). Następ- nie od 1 stycznia 1973 r. do 1 marca 1977 r. obowiązywała ustawa z dnia 8 czerwca 1972 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (Dz.U. Nr 23, poz. 165). Zgodnie z art. 65 tej ustawy, Rada Ministrów mogła w drodze rozporządzenia rozciągnąć przepisy ustawy na inne osoby wykonujące działalność zarobkową na własny rachu- nek poza rolnictwem. Na tej podstawie zostało wydane rozporządzenie Rady Mini- strów z dnia 31 lipca 1974 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego osób prowadzą- cych działalność zarobkową na własny rachunek (Dz.U. Nr 29, poz. 167). Według § 1 tego rozporządzenia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym obejmuje się na zasadach określonych przepisami ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników (Dz.U. Nr 23, poz. 165 ze zm.) osoby prowadzące na podstawie odpowiednich uprawnień działalność zarobkową na własny rachunek w zakresie handlu i usług, jeżeli z tego tytułu są członkami zrzeszeń prywatnego handlu i usług. Zgodnie z ust. 2 tego paragrafu, ubezpieczeniem obejmuje się także osoby współpracujące z osobami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2. Jednakże, zdaniem Sądu, gdy z mocy art. 6 ust. 2 pkt 14b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osobie prowadzącej działalność gospodarczą można zaliczyć okres prowadzenia takiej działalności przed dniem objęcia ubezpieczeniem - to takiej możliwości, zgodnie z treścią pkt 15 tego przepisu, nie ma w przypadku osób współpracujących, a okres zwolnienia od opłacenia składek nie jest pojęciem tożsamym z okresem przypadającym przed dniem objęcia obowiązkiem ubezpiecze- nia. W konsekwencji Sąd stwierdził brak warunków z art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do przyznania emerytury. Po rozpoznaniu apelacji Tadeusza E. od tego wyroku Sąd Apelacyjny w Kato- wicach wyrokiem z dnia 3 lutego 2010 r. [...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał, że brak jest możliwości zaliczenia okresu od 1 lipca 1970 r. do 31 sierpnia 1994 r. 3 jako składkowego, stosownie do treści art. 6 ust. 2 pkt 14b i 15 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił przytoczoną przez Sąd pierwszej instancji argumentację, wskazując, że zarzuty apelacji dotyczą zupełnie innej kwestii. Apelujący twierdził bowiem, że sporny okres należało uznać za zatrudnienie i zaliczyć do stażu pracy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy, powołując się na zapis w deklaracji z dnia 29 grudnia 1971 r. oraz ob- owiązujące przepisy prawa - dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zao- patrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97 ze zm.). Tymczasem w omawianym okresie dekret ten już nie obowiązy- wał, gdyż utracił moc od 1 stycznia 1968 r. zgodnie z art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). W myśl art. 6 ust. 1 tej ustawy, zatrudniony w nieuspo- łecznionym zakładzie pracy najbliższy krewny (w tym brat - ust. 2) i powinowaty osoby, która prowadzi ten zakład na własny rachunek, korzysta ze świadczeń prze- widzianych w ustawie tylko z tytułu wypadku w zatrudnieniu lub choroby zawodowej i to jeżeli umowa o pracę została zawarta w formie aktu notarialnego oraz nie mieszka wspólnie z osobą, na której rachunek zakład jest prowadzony. Odwołujący się nie może być zatem traktowany jako zatrudniony dla celów emerytalno-rentowych, a więc spornego okresu nie można uznać za składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy. Brak 35 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a w konse- kwencji warunków do przyznania wcześniej emerytury, został więc prawidłowo usta- lony, dlatego Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji. Wyrok ten zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik Tadeusza E., zarzucając zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności: - art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, poprzez przyjęcie, że okresu zatrudnienia w firmie Zdzisława E. - Sprze- daż Art. Przemysłowych [...], prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, nie zalicza się do stażu pracy, mimo faktycznego zatrudnienia w okresie od 1 stycz- nia 1970 r. do 31 sierpnia 1974 r., a tym samym nie podlega on ubezpieczeniu; - art. 6 ust. 2 pkt 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez nieuznanie zatrudnienia ubezpieczonego Tade- usza E. w okresie od 1 stycznia 1970 r. do 31 sierpnia 1974 r. Wskazując na powyż- 4 sze, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Wprawdzie art. 3983 § 3 k.p.c. nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających procesową podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis okre- śla kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2010 r., I UK 19/10, LEX nr 603408). Wyłączenie możliwości oparcia skargi kasacyjnej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów doprowadziło do ścisłego zharmonizowania podstaw kasacyjnych z charakterem postępowania kasacyjnego i zakresem rozpo- znania skargi, oznaczonym w art. 39813 § 2 k.p.c. Zarzuty zawarte w podstawach niniejszej skargi kasacyjnej w istocie zmierzają do niedopuszczalnego w postępowa- niu kasacyjnym ustalenia faktu zatrudnienia wnioskodawcy w firmie handlowej jego krewnego na podstawie umowy o pracę. Pełnomocnik skarżącego zarzuca w skar- dze nieprawidłową ocenę dowodów, mimo że wnioskodawca w odwołaniu od decyzji ZUS powoływał się na swój status w spornym okresie jako osoby współpracującej przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej i takie też było ustalenie faktyczne Sądów obu instancji. Nieprawidłowo skarga kasacyjna kwestionuje dokonaną przez Sąd Apelacyjny ocenę dowodów, zaznaczając, że nie sposób uznać ubezpieczonego za osobę współpracującą na gruncie ustaw o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników za- równo z dnia 6 kwietnia 1965 r., jak i z dnia 8 czerwca 1972 r. i wskazując, że za osoby współpracujące z rzemieślnikiem uważa się jego małżonka oraz najbliższych krewnych i powinowatych, stale pracujących w zakładzie tego rzemieślnika, w wymiarze co najmniej połowy czasu pracy, jaki obowiązuje pracowników gospodarki uspołecznionej. Nie dotyczy to jednak osób, które były zatrudnione na podstawie umowy o pracę. Pełnomocnik skarżącego nie powołuje się jednak na istnienie umowy o pracę, ale wskazuje na zaświadczenie stwierdzające fakt współpracy przy 5 prowadzeniu działalności handlowej jako jedyny dowód. Z ustaleń Sądu Apelacyjne- go wynika jednoznacznie, że brak było przesłanek do ustalenia zatrudnienia Tadeu- sza E. na podstawie umowy o pracę w spornym okresie i z tego względu, do zalicze- nia tego okresu do okresów składkowych na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych. Kluczowym zagadnieniem w niniejszej sprawie była więc możliwość zaliczenia okresu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej w po- staci usług handlowych w okresie od 1 stycznia 1970 r. do 31 sierpnia 1974 r. jako okresu składkowego, stosownie do treści art. 6 ust. 2 pkt 15 ustawy z 17 grudnia 1998 r. Skarżący w spornych okresach był osobą współpracującą w firmie handlowej Zdzisława E. - Sprzedaż Art. Przemysłowych [...], prowadzącego pozarolniczą dzia- łalność gospodarczą. Zaświadczenie Zrzeszenia Prywatnego Handlu i Usług w K. potwierdza członkostwo Zdzisława E. w tej organizacji z tytułu prowadzenia działal- ności gospodarczej w branży handlowej, od 1 stycznia 1970 r. do 15 maja 1987 r. Jak wynika z deklaracji z dnia 29 grudnia 1971 r. ubezpieczony był, zgodnie z ów- czesnymi przepisami, zgłoszony jako osoba współpracująca zatrudniona przez Zdzi- sława E. W ocenie Sądu Najwyższego ubezpieczony miał w spornym okresie status osoby współpracującej w prowadzeniu działalności gospodarczej, a nie status pra- cownika, co wynika również z dokumentów wskazywanych w skardze kasacyjnej. Przytoczone w skardze kasacyjnej przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie mają zasto- sowania w niniejszej sprawie, gdyż ustawa ta obecnie nie obowiązuje; od 1999 r. została zastąpiona przez ustawę z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z tego względu sugestie zawarte w skardze kasacyjnej, że przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopa- trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie uzależniają uprawnień emerytal- nych i rentowych osoby „zatrudnionej” od zgłoszenia jej do ubezpieczenia społecz- nego, a czynnikiem, który determinuje podleganie ubezpieczeniu społecznemu, jest rzeczywiste pozostawanie w stosunku pracy w spornym okresie, nie mają odniesie- nia do niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, okresami składkowymi są następujące okresy: 1) ubezpieczenia; 2) płacenia składek na ubezpieczenie społeczne w wyso- kości określonej w przepisach o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, 6 w przepisach wymienionych w art. 195 pkt 1-4 i 8, w przepisach o adwokaturze, w przepisach o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz w przepisach o pomocy społecznej. W myśl ust. 2 tego artykułu za okresy składkowe uważa się również przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. następujące okresy, za które została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne: pkt 1 zatrudnienia po ukończeniu 15 lat życia; pkt 14 pozarolniczej działalności gospodarczej na obszarze Państwa Pol- skiego:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.