I KZP 11/11

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2011 R. I KZP 11/11 Gdy pokrzywdzonym przestępstwem ściganym na wniosek, jest wię- cej niż jedna osoba, to każda z nich może skutecznie złożyć wniosek o ści- ganie, także, jeżeli wykonuje jako osoba najbliższa prawa zmarłego po- krzywdzonego na podstawie art. 52 § 1 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik. Sędziowie SN: B. Skoczkowska, J. Sobczak (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Stanisława K., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 26 października 2011 r., przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z., postanowieniem z dnia 28 czerwca 2011 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni- czej wykładni ustawy: „Czy osoby najbliższe dla nieżyjącego pokrzywdzonego mogą na podstawie art. 52 § 1 k.p.k. wykonywać jego prawa również w zakresie zło- żenia wniosku o ściganie osoby najbliższej o czyn z art. 284 § 1 k.k.? w przypadku odpowiedzi negatywnej: Czy żona nieżyjącego pokrzywdzonego działając w ramach art. 36 § 2 k.r.o. może złożyć wniosek o ściganie osoby najbliższej o czyn z art. 284 § 1 k.k. w stosunku do całości szkody stanowiącej do śmierci pokrzywdzo- nego małżonka ich majątek wspólny?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej. Małżonkowie Helena i Józef K. żyli w małżeńskiej wspólnocie mająt- kowej (wspólność ustawowa). Małżonkowie nigdy nie zawierali umów ma- jątkowych i nigdy nie uzyskali rozdzielności majątkowej. Małżeństwo zosta- ło zawarte przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. 2004 r. Nr 162, poz. 1691), zmieniającej m. in. dotychczasową treść art. 31 k.r.o. Z małżeństwa Heleny i Józefa K. pochodziło dwóch synów – Sta- nisław i Edward. Małżonkowie zarobione pieniądze deponowali w banku na odrębnych lokatach. Helena K. zdeponowała w Banku BPH na dwóch loka- tach terminowych kwotę 50 000 zł, upoważniając syna Stanisława K. do dysponowania pieniędzmi zdeponowanymi na obu lokatach. W dniu 10 stycznia 2003 r. Stanisław K., legitymując się udzielonym mu pełnomocnic- twem, jednak bez wiedzy i zgody matki – zlikwidował obie lokaty, pobiera- jąc łącznie kwotę 68 079, 30 zł. O fakcie tym Helena K. dowiedziała się w 2004 r. i zażądała od niego zwrotu pieniędzy. Stanisław K. nie zadośću- czynił jej żądaniu. Do śmierci Józefa K., która nastąpiła w 2005 r., żadne z małżonków nie złożyło wniosku o ściganie syna Stanisława K. Dopiero w dniu 23 maja 2006 r. Helena K. złożyła doniesienie wraz z wnioskiem o ściganie syna, któremu zarzuciła przywłaszczenie kwoty 68 079, 30 zł. Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z dnia 21 maja 2009 r. uznał oskarżo- nego Stanisława K. za winnego popełnienia czynu z art. 284 § 1 k. k. i przywłaszczenia sobie kwoty 68 079, 30 zł, zobowiązując go równocześnie na podstawie art. 72 § 2 k. k. do naprawienia w całości szkody przez zwrot Helenie K. przywłaszczonej kwoty. Wyrok ten został uchylony wyrokiem Sądu Okręgowego w Z. z dnia 28 września 2009 r. Rozpoznając sprawę 3 ponownie, Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z dnia 22 lutego 2011 r. uznał oskarżonego za winnego czynu z art. 284 § 1 i przywłaszczenia sobie kwo- ty 34 039, 65 zł, zobowiązując jednocześnie do naprawienia w całości wy- rządzonej szkody przez zwrot kwoty 34 039, 65 zł. Apelacje od tego wyroku złożyli: oskarżycielka posiłkowa Helena K. oraz dwaj obrońcy oskarżonego. Helena K. domagała się m. in. zmiany wyroku i ustalenia, ze oskarżony przywłaszczył sobie kwotę 68 079, 30 zł, i w konsekwencji – orzeczenia naprawienia szkody w takiej wysokości. Rozpoznając apelacje Sąd Okręgowy w Z. uznał, że w sprawie wyło- niło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy i sformułował przytoczone w części dyspozytywnej postanowienia pytanie – „czy osoby najbliższe dla nieżyjącego pokrzywdzonego mogą na podstawie art. 52 § 1 k. p. k. wykonywać jego prawa również w zakresie wniosku o ściganie osoby najbliższej o czyn z art. 284 § 1 k. k.?”. W przypadku odpo- wiedzi negatywnej, dodatkowo przedstawił pytanie „czy żona nieżyjącego pokrzywdzonego działając w ramach art. 36 § 2 k. r. o. może złożyć wnio- sek o ściganie osoby najbliższej o czyn z art. 284 § 1 k. k. w stosunku do całości szkody stanowiącej do śmierci małżonka ich majątek wspólny?”. Formułując pytania prawne, Sąd Okręgowy w Z. ograniczył się jedynie do wskazania, że – jego zdaniem – ani orzecznictwo sądowe, ani doktryna, nie rozwiązują jednoznacznie kwestii podniesionych w postawionych pyta- niach. Nie podjął też próby rozwiązania przedstawionych wątpliwości, zau- ważając jedynie, że przestępstwo z art. 284 § 1 k. k. należy do przestępstw względnie wnioskowych oraz do stwierdzenia, że brak odpowiedzi co do tego, jaki jest status małżonków jako pokrzywdzonych w zakresie ochrony ich majątku dorobkowego. Prokurator Prokuratury Generalnej wniósł na piśmie o odmowę pod- jęcia uchwały - podnosząc, że problem przedstawiony przez Sąd Okręgowy 4 w Z. „jest w istocie pozorny i nie wymaga dokonania zasadniczej wykładni przepisu art. 52 § 1 k.p.k.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Należy przyznać rację stanowisku zaprezentowanemu we wniosku pisemnym prokuratora Prokuratury Generalnej, że brak jest podstaw do podjęcia uchwały. Przepis art. 441 § 1 k.p.k., stanowiący podstawę wystą- pienia sądu odwoławczego do Sądu Najwyższego, kreuje instytucję proce- sową, która stanowi wyjątek od zasady samodzielności jurysdykcyjnej są- du. Sąd odwoławczy zatem w pierwszej kolejności sam zobowiązany jest dokonać wykładni wchodzących w grę przepisów, a dopiero w sytuacji, w której nie jest w stanie wyjaśnić wątpliwości interpretacyjnych, może zwró- cić się do Sądu Najwyższego o dokonanie zasadniczej wykładni ustawy. Aby jednak przedstawione zagadnienie prawne doprowadziło do podjęcia uchwały, spełnione być muszą warunki wynikające zarówno z art. 441 § 1 k.p.k., jak i jego wykładni zawartej w piśmiennictwie i utrwalonej linii orzecznictwa Sądu Najwyższego. Po pierwsze, przedstawione zagadnienie prawne powinno się wyłonić podczas rozpoznawania środka odwoławcze- go. Po drugie, musi wymagać dokonania zasadniczej wykładni ustawy, co oznacza, że zagadnienie to ma charakter ściśle prawny i dotyczy istotnego problemu interpretacyjnego, a więc przepisu lub przepisów, które są lub mogą być rozbieżnie interpretowane w praktyce sądowej, są wadliwie lub niejasno sformułowane, a nadto dotyczą zagadnień ważnych, mających podstawowe znaczenie dla prawidłowego rozumienia i stosowania prawa. Po trzecie wreszcie, musi istnieć bezpośredni związek pomiędzy przedsta- wionym zagadnieniem prawnym a rozpoznawaną przez sąd odwoławczy sprawą. Innymi słowy, nawet istotne, rzeczywiste i wymagające zasadni- czej wykładni problemy interpretacyjne muszą mieć jeszcze znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanego środka odwoławczego. Nie mogą więc być to, nawet ważne do funkcjonowania prawa w praktyce, problemy o cha- 5 rakterze abstrakcyjnym (zob. R. A. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego, Kraków 2001, s. 254 – 261, 352 – 371; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1998 r., I KZP 16/98, OSNKW 1998, z. 11-12, poz. 48; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 28 września 2006 r., I KZP 20/06, OSNKW 2006, z. 10, poz. 89; z dnia 24 maja 2007 r., I KZP 10/07, OSNKW 2007, z. 6, poz. 47, z dnia 30 czerwca 2008 r., I KZP 14/08, R – OSNKW 2008, poz. 1360; z dnia 30 września 2010, I KZP 16/10, OSNKW 2010, z. 11, poz. 96). Odnosząc te wymogi do przedstawionego zagadnienia prawnego i sprawy będącej przedmiotem rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Z., stwierdzić należy, że wskazany problem, jakkolwiek zdaje się łączyć bez- pośrednio z rozpoznawaną apelacją, nie wymaga pogłębionej analizy i nie budzi wątpliwości interpretacyjnych, których dopatruje się Sąd Okręgowy. Przepis nie jest też sformułowany w sposób niejasny czy wątpliwy. Wręcz przeciwnie, z treści art. 52 § 1 k.p.k. wynika jasno i jednoznacznie, że w razie śmierci pokrzywdzonego, prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe, a w wypadku ich braku lub nieujawnienia – prokurator, działając z urzędu. Na tle brzmienia przywołanego przepisu, pomimo wskazanych prze- szkód do podjęcia uchwały, wypadało poczynić kilka uwag. Po pierwsze, wypada zauważyć, że treść art. 52 § 1 k.p.k. odwołuje się do pojęcia „oso- ba najbliższa” zdefiniowanego w art. 115 § 11 k.k. W myśl tego przepisu, osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowa- ty w tej samej linii i stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobie- nia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. W świetle powyższego, nie ulega wątpliwości, że Helena K. jest „osobą naj- bliższą” w stosunku do swojego zmarłego męża, Józefa K. – a więc może po jego śmierci wykonywać prawa, które by mu przysługiwały, gdyby żył. Jest rzeczą niewątpliwą, że kwota, o której przywłaszczenie oskarżony jest 6 Stanisław K. stanowiła przedmiot wspólności majątkowej (wspólność usta- wowa), która nie ustała aż do chwili śmierci Józefa K. Zważywszy, że przywłaszczenie pieniędzy miało nastąpić w 2003 r., a więc jeszcze za ży- cia Józefa K., to pokrzywdzonymi tym czynem była zarówno Helena K., jak i Józef K. W literaturze podkreśla się jednoznacznie, że osoby najbliższe w razie śmierci pokrzywdzonego mogą wytoczyć powództwo cywilne o przy- sługujące im roszczenia majątkowe wynikające z popełnienia przestępstwa (art. 63 § 3 k.p.k.), a także wstąpić w prawa zmarłego powoda cywilnego i dochodzić przysługujących im roszczeń (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgry- zek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom 1, Warszawa 2011, s. 296). Za kontrowersyjną uznaje się w doktrynie kwestię uprawnienia proku- ratora do zainicjowania postępowania w sprawie o czyn ścigany na wnio- sek, jeżeli pokrzywdzony przed skorzystaniem ze swojego uprawnienia zmarł (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: op.cit., s. 296 – 297). Taka sy- tuacja nie występuje jednak w przedmiotowej sprawie. Nie ulega wątpliwości, że w przypadku, gdy pokrzywdzonym prze- stępstwem ściganym na wniosek jest więcej niż jedna osoba, to każda z nich może skutecznie złożyć wniosek o ściganie, także, jeżeli wykonuje ja- ko osoba najbliższa prawa zmarłego pokrzywdzonego na podstawie art. 52 § 1 k.p.k. Przy wielości pokrzywdzonych czynem ściganym względnie na wniosek (np. w postępowaniu o przestępstwo określone w art. 284 § 1 w zw. z § 4 k.k.), do ścigania wystarczy wniosek choćby jednego pokrzyw- dzonego (T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego wraz z komenta- rzem do ustawy o świadku koronnym, wyd. 3, Kraków 2003, s. 77; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz, tom 1, Warszawa 2004, s. 100; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 1 października 1997 r., II KKN 300/97, Prok. i Pr. – wkł. 1998, z. 5, poz. 7; z dnia 24 kwietnia 1990 r., WR 116/90, OSNKW 1991, z. 1-3, poz. 6; z 3 li- stopada 1971, I KR 183/71, OSNKW 1972, z. 3, poz. 52). 7 Zwrócić wypada na koniec uwagę Sądowi Okręgowemu, iż prowadzi sprawę nie o stwierdzenia praw do spadku czy dział spadku, na co zdaje się wskazywać część luźnych uwag zawartych w uzasadnieniu wyroku Są- du Rejonowego w T. z 22 lutego 2011 r., lecz sprawę o przestępstwo z art. 284 § 1 k. k., w której Helena K. wniosła o ściganie swojego syna Stanisła- wa K. Mając na względzie powyższe, orzeczono jak w części dyspozytyw- nej postanowienia.