Sygn. akt II UK 65/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 listopada 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Romualda Spyt (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) SSA Jol

§ 19ust.

1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń wykazała, iż zmarły syn przyczyniał się do utrzymania jej i jej męża w sytuacji kiedy żaden przepis nie uzależnia przyznania prawa do renty od wysokości osiąganych dochodów czy od innych czynników ekonomicznych wnioskodawcy – w żadnym razie przepisy nie uzasadniają przyjęcia, że renta rodzinna może być ustanowiona tylko na rzecz osoby ubogiej czy znajdującej się w niedostatku. Ponadto powinność syna (dziecka) przyczyniania się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, jeżeli mieszka on u rodziców, wynika wprost z art. 91 § 1 Kro, i już z tej samej tylko oczywistej okoliczności, że są to rodzice zmarłego, którzy wspólnie z nimi przed śmiercią zamieszkiwali, winna zostać przyznana rodzicom zmarłego dziecka renta rodzinna. 5 b) § 11, §

§ 19ust.

1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń przez uznanie, że z treści tych przepisów wynika obowiązek udokumentowania prawa do renty rodzinnej w celu wykazania przez osobę uprawnioną do renty jej sytuacji materialnej i pozostawania w niedostatku czy ubóstwie, poprzez złożenie dokumentów niewymienionych w tych przepisach, podczas gdy przepisy rozporządzenia ściśle i enumeratywnie określają, jakie dokumenty winna złożyć osoba ubiegająca się o przyznanie renty rodzinnej. 2) przepisów postępowania przez całkowite pominięcie środków dowodowych w postaci składanych przez wnioskodawczynię oświadczeń co do okoliczności potwierdzających przyczynianie się zmarłego syna do utrzymania rodziców, o których mowa w § 13 ust. 1 pkt 2 i § 19 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń, w sytuacji kiedy wnioskodawczyni, mając na uwadze te przepisy, udowodniła i wykazała przyczynianie się zmarłego syna do utrzymania. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na istotne zagadnienie prawne – czy w świetle art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 23 ust. 1 pkt 1 i art. 24 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 91 § 1 Kro przyznanie prawa do renty rodzinnej uzależnione jest od sytuacji finansowej, majątkowej, możliwości zarobkowych i dochodów osoby uprawnionej do jej otrzymania (rodziców), w sytuacji, kiedy żaden przepis nie uzależnia przyznania prawa do renty od wysokości osiąganych dochodów czy od innych czynników ekonomicznych osoby uprawnionej do jej otrzymania ani nie uzasadnia przyjęcie, że renta rodzinna może być ustanowiona tylko na rzecz osoby ubogiej czy znajdującej się w niedostatku; - czy ścisłe i enumeratywnie wymienienie w § 11, §

§ 19ust.

1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń dokumentów i oświadczeń, które winna złożyć osoba ubiegająca się o przyznanie renty rodzinnej, uzasadnia żądanie dodatkowo od niej przez organ rentowy i sąd – oprócz tych dokumentów – innych dokumentów i oświadczeń potwierdzających uprawnienie do renty, jej sytuację materialną i pozostawanie w niedostatku czy ubóstwie i udowodnienia 6 przyczyniania się zmarłego do utrzymania uprawnionego. Wskazano także na potrzebę wykładni art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 24 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 91 § 1 Kro przez wyjaśnienie istoty bezpośredniego przed śmiercią przyczyniania się zmarłego do utrzymania rodziców, czym jest przyczynianie się do utrzymania i jakie kryteria stosować do jego ustalenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego została oddalona.

1. Skarga kasacyjna przysługuje od orzeczenia Sądu drugiej instancji i jej podstawy nie mogą być dowolne (art. 3981 § 1 k.p.c., art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), dlatego nie można stwierdzić iżby zostały naruszone przepisy § 11, § 13, § 19 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń. Nie są to przepisy, które mogły stanowić zasadne oparcie dla zarzutów podstaw kasacyjnych. Pierwszej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., czyli materialnej, dlatego że nie mogą być uznane za przepisy prawa materialnego, gdyż nie jest w nich zawarte (uregulowane) prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (w tym przypadku renty rodzinnej). Przepisy te stanowią, że rodzice ubiegający się o rentę rodzinną powinni przedstawić określone dokumenty, w tym między innymi oświadczenie na okoliczność, że pracownik, emeryt lub rencista bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania, a także że nie są zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy (§ 11 i § 13). Zgodnie z § 19.
2. pkt 3 tego rozporządzenia oświadczenia zainteresowanych stanowią środek dowodowy do stwierdzenia pozostawania rodziców na utrzymaniu zmarłego przed jego śmiercią. Z samego jednak oświadczenia rodzica, że dziecko przed śmiercią przyczyniało się do jego utrzymania nie wynika prawo (podstawa materialna) do przyznania renty rodzinnej. Ta podstawa zawarta jest w art. 71 ustawy o emeryturach i rentach oraz w art. 23 i art. 24 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych. Przepisy rozporządzenia nie mogą być również uznane za przepisy, które ma na uwadze 7 podstawa procesowa skargi z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Chodzi w niej o naruszenie przepisów „postępowania”, a więc dotyczących „postępowania sądowego” w rozumieniu art. 1 k.p.c., a nie postępowania przedsądowego przed organem rentowym. Postępowanie określone w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. ma charakter pragmatyczny. Jednak oświadczenie zainteresowanych stanowi tylko środek dowodowy niewiążący bezwzględnie organu rentowego, który może zakwestionować jego znaczenie, treść lub wartość jako dowodu i wydać decyzję na podstawie innego stanu faktycznego. Reguły dotyczące postępowania dowodowego i ustaleń faktycznych wynikają z procedury administracyjnej określonej w ustawie z 14 czerwca 1960 Kodeks postepowania administracyjnego (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zatem rozporządzenie jest aktem niższej rangi. Natomiast przed sądem ubezpieczeń społecznych obowiązują przepisy procedury cywilnej (Kodeksu postępowania cywilnego) i reguła, że to zainteresowany prawem do świadczenia (renty rodzinnej) ma udowodnić przesłanki, w tym podstawy faktyczne dochodzonego prawa. Innymi słowy Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną od wyroku sądu drugiej instancji, dlatego w podstawie procesowej można zarzucać naruszenie przepisów postępowania przed tym sądem (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 3981 § 1 k.p.c.), a nie na wcześniejszym etapie postępowania, zwłaszcza przedsądowym (administracyjnym).
3. Druga kwestia wymaga należytego rozróżnienia (dostrzeżenia) podstawy faktycznej i prawnej zaskarżonego wyroku. W zakresie pierwszej nie ustalono wszak, iżby syn przed śmiercią przyczyniał się do utrzymania skarżącej i jest to zasadnicze ustalenie w tej sprawie, którego skarga kasacyjna nie podważa – nie ma podstawy (procesowej) skierowanej do takiego ustalenia. Sąd Najwyższy w rozpoznaniu skargi związany jest stanem faktycznym stanowiącym podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.), w której stwierdzono, iż w sprawie nie udowodniono, że syn przyczyniał się do utrzymania rodziców. Wskazano wszak, iż samo oświadczenie skarżącej o takim przyczynianiu się nie było wystarczające w konfrontacji, z tym że dochody syna nie były istotnie większe od dochodów rodziców, przy tym były obciążone spłatą kredytów i na podstawie wypłat z rachunków nie można było potwierdzić, że dysponowała nimi wnioskodawczyni 8 i dokonywała wypłat z przeznaczeniem na swoje utrzymanie. Po wtóre w zaskarżonym wyroku ustalono, że „dochody uzyskiwane przez wnioskodawczynię wraz z małżonkiem pozwalały na ich utrzymanie bez konieczności pomocy zmarłego syna”. Występuje tu więc ustalenie faktyczne dalej idące niż dotyczące przyczyniania się do utrzymania, gdyż stwierdzające, że rodzice nie wymagali utrzymania ze strony syna. Sąd zastosował tu więc określoną normą o samodzielnym utrzymaniu się rodziców ze swoich dochodów.
4. Konsekwentnie skoro skarga w podstawie procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) nie podważa zasadniczych ustaleń o nieprzyczynianiu się syna do utrzymania rodziców a nawet ustalenia, że mieli samodzielne utrzymanie z własnych dochodów i nie było konieczności udzielania im pomocy materialnej, to traciłyby na znaczeniu zarzuty materialne skargi kasacyjnej. Jednak skarga podważa wartość tych ustaleń pośrednio z pozycji prawa materialnego, gdyż nie zgadza się aby Sąd oparł rozstrzygnięcie na prawidłowej normie prawnej. Z zarzutów skargi wynika, że zasadniczo kwestionuje założenie, iżby pojęcie „utrzymania” rodziców z art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach miało określone granice. Zdaniem skarżącej interpretacja pojęcia „utrzymanie” nie może być redukowana do wykładni literalnej, gdyż przepis ten dotyczy wszelkiej pomocy dla rodziców ze strony dziecka, a więc także korzystanie przez nich z wyższego standardu życia, choćby z racji wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i partycypowania w ten sposób przez nie w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Równocześnie i konsekwentnie skarżąca przyjmuje, że prawo do renty rodzinnej nie może być zależne od badania sytuacji finansowej, możliwości zarobkowych i dochodów rodzica dochodzącego renty rodzinnej, bo żaden przepis nie uzależnia przyznania renty rodzinnej od wysokości osiąganych przez niego dochodów i innych czynników ekonomicznych wnioskodawcy. Założenie to jest błędne, gdyż zakłada, że sytuacja materialna rodziców w ocenie prawa do renty rodzinnej jest obojętna i wystarczy iżby przed śmiercią dziecka korzystali z jego majątku, co podwyższało ich standard życia.
5. Kluczowa staje się wykładania pojęcia „utrzymania” rodziców albowiem jeśli mają zapewnione własne utrzymanie, to nie spełnia się przesłanka z art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, czyli przyczyniania się do ich utrzymania. Błędne 9 byłoby założenie, że pojęcie „utrzymanie” nie miałoby granic i dlatego wszelka pomoc dzieci może być uznana za przyczynianie się do utrzymania rodziców. Synonimy słowa „utrzymanie” – to słowa takie jak: „chleb, zarobek, środki do życia, praca, wyżywienie, wikt, wikt i opierunek, życia, byt, egzystencja”. Według Słownika Języka Polskiego (pod redakcją prof. M. Szymczaka, PWN 1996 r.) utrzymanie to środki do życia, koszt egzystencji, a być na czyimś utrzymaniu, to korzystać z czyichś środków do życia; mieć kogoś na utrzymaniu, to ponosić koszty związane z czyimś wyżywieniem, mieszkaniem i innymi potrzebami. W zakresie normatywnym i semantycznym znaczenie słowa utrzymanie nie może być więc dowolnie (szeroko) interpretowane, gdyż ustawodawca posługuje się nim w kilku innych regulacjach ustawy o emeryturach i rentach o podobnym znaczeniu. Chodzi mianowicie o następujące przepisy: art. 68 i art. 77 dotyczące osób przyjętych na wychowywanie i utrzymanie w zakresie uprawnienia do renty rodzinnej lub zasiłku pogrzebowego; art. 70 ust. 4, w którym wdowa niespełniająca warunków do renty rodzinnej i niemająca niezbędnych źródeł utrzymania ma prawo do okresowej renty rodzinnej; art. 83 uzależniającego uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku od braku środków utrzymania; art. 136 ust. 1 o wypłacie świadczeń po zmarłym ubezpieczonym osobie na utrzymaniu której pozostawał. We wszystkich tych przepisach słowo „utrzymanie” nie zostało użyte przypadkowo, gdyż odnosi się do środków do życia w podstawowym zakresie. Oczywiście trudno tu o definicję bardziej precyzyjną, gdyż nie dał jej ustawodawca a sytuacje ubezpieczonych są zróżnicowane. Nie można jednak pomijać wykładni systemowej, z której wypływa stwierdzenie, że chodzi o ochronę z ubezpieczenia społecznego (a nie kapitałowego), a więc na wypadek ryzyka niemożności pracy ze względu na wiek, niezdolność do pracy czy zdarzenie losowe (śmierć), przy czym wkład (składka) i wysokość samego świadczenia są limitowane w ustawie. Pojęcie „utrzymania” z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach nie jest więc zakresowo otwarte, bo skoro składa się na regulację prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, to musi pozostawać w określonej proporcji do świadczeń uzyskiwanych z tego ubezpieczenia na wypadek niemożności zarobkowania (prowadzenia działalności). Poziom utrzymania rodziców determinują więc w pierwszej kolejności świadczenia z ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego, które sami wypracowali. 10 Oczywiście inna sytuacja zachodzi gdy rodzice będą się utrzymywać z własnej pracy lub działalności, wówczas ich wydatki na utrzymanie mogą być większe ale też dochód z pracy jest większy niż z ubezpieczenia społecznego. W ubezpieczeniu społecznym chodzi o sytuacje zwykłe (przeciętne), stąd „utrzymanie” zawsze będzie w określonej relacji do dochodów i odwrotnie. Granice „utrzymania” rodziców wyznaczać będą więc własne dochody z pracy (działalności) a potem z ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego. W przypadku rodziców naturalne jest że mają oni wpierw dochody z pracy (działalności) a potem z ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego. W przypadku ubezpieczenia czy zabezpieczenia społecznego dochody te są pochodne (zależne w określonej proporcji) od otrzymywanych zarobków (składki) lub ubezpieczenia. Te dochody stanowią podstawę do ustalenia renty rodzinnej dla dziecka po śmierci rodzica i proporcja ta nie powinna być też bez znaczenia w ocenie czy rodzice mają zapewnione własne (swoje) utrzymanie, gdy umiera ich dziecko. Renta rodzinna nie przysługuje rodzicom zawsze po śmierci dziecka, lecz wtedy, gdy nie mogli zapewnić sobie utrzymania i dziecko bezpośrednio przed śmiercią przyczyniało się do ich utrzymania.
6. Renta rodzinna dla rodziców nie może wynikać z samej dysproporcji i większych dochodów dziecka niż dochody rodziców. „Przyczynianie się do utrzymania rodziców” nie może być też rozumiane tylko jako poprawa standardu życia rodziców. Sytuacja taka może zachodzić, mimo że mają oni swoje utrzymanie. Gdyby tak szeroko ujmować pojęcie „utrzymanie”, to renta rodzinna dla rodziców miałaby charakter powszechny, jako że częstą i naturalną (zwykłą) sytuacją jest pomoc materialna udzielana rodzicom przez dzieci, w tym zwiększająca ich standard życia. Granicą (pułapem) badania przesłanki przyczyniania się jest zatem niemożność utrzymania się przez rodziców z własnych źródeł utrzymania w zakresie podstawowych potrzeb życiowych. Samo finansowe wsparcie rodziców przez ich dzieci nie może być traktowane w każdej sytuacji – czyli bez względu na sytuację rodziców, jak zdaje się zakładać skarżąca – jako wystarczająca podstawa do przyznania renty rodzinnej rodzicom po śmierci dziecka. Skoro występuje kategoria „utrzymania”, która warunkuje prawo do renty rodzinnej dla rodziców, w tym znaczeniu, że renta przysługuje tylko wtedy gdy nie 11 mogą się samodzielnie utrzymać, to renta rodzinna nie przysługuje tym rodzicom, którzy mają zapewnione swoje utrzymanie. Utrzymanie nie obejmuje wszelkich wydatków rodziców, gdyż dotyczy jedzenia, mieszkania, ubrania, opłat, opieki medycznej. Zapewnienie utrzymania oznacza więc nie tyle pomoc finansową (choćby i regularną) lecz dostarczanie środków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
7. Należy rozróżnić pojęcia dochodu i „utrzymania” rodziców. Pojęcie przyczyniania się z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach odnosi się do utrzymania rodziców. Przyczynianie się do utrzymania rodziców nie wynika ze zwiększenia dochodu rodziców, lecz z partycypowania w kosztach ich utrzymania, którego nie mogą sobie sami zapewnić. Przyczynianie się do utrzymania rodziców nie może być ujmowane jako wszelka pomoc rzeczowa lub finansowa udzielana przez dziecko rodzicom, gdyż czym innym jest wykazanie choćby częściowego pozostawania na utrzymaniu zmarłego i czym innym pomoc finansowa udzielana rodzicom. Ta ostatnia jest zakresowo szersza niż choćby częściowe przyczynianie się do ich utrzymania. Chodzi bowiem o to, że nie każda pomoc finansowa dziecka stanowić będzie przyczynianie się do utrzymania rodziców. Przyczynianie się do utrzymania nie może być zatem rozumiane jako „dodanie, przysporzenie” rodzicom środków finansowych lub rzeczowych i przez to określenie ich statusu materialnego, w sytuacji gdy mają zapewnione utrzymanie z własnych dochodów.
8. Czym innym jest regulacja z art. 91 § 1 Kro i czym innym regulacja z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach. Pierwsza wynika z ogólnego obowiązku rodziców i dzieci wzajemnego wspierania się (art. 87 Kro) i ma charakter szerszy, a na pewno odrębny i samodzielny od regulacji z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach. Nie w każdym przypadku realizacji przez dziecko powinności z art. 91 § 1 Kro spełnia się sytuacja z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach. W art. 91 § 1 mowa jest o przyczynianiu się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, natomiast w art. 71 jest mowa o przyczynianiu się do utrzymywania rodziców bezpośrednio przed śmiercią. Czym innym są koszty utrzymania rodziny i czym innym jest utrzymanie rodziców. Przepis art. 91 § 1 Kro nie daje więc skarżącej żadnego uprawnienia do renty rodzinnej na podstawie ustawy o emeryturach i rentach. Skarżąca nie zarzuca naruszenia art. 128 Kro, art. 133 § 2 Kro czy art. 135 § 1 Kro, 12 gdyż nie został określony obowiązek alimentacyjny dziecka wobec rodziców (nie ustalono w sprawie). Nie dochodzili więc alimentów od syna, co pozwalało sądzić, iż nie znajdowali się w niedostatku i mieli środki utrzymania. Nawet jednak wyrok alimentacyjny określający tytuł do alimentów dla rodziców od syna określałby inną sytuacją, wymagającą dalszych rozważań w aspekcie art.
9. Procesowo nie wiązałby wszak bezpośrednio w sprawie o rentę rodzinną na podstawie ustawy o emeryturach i rentach, jako że pozwany nie jest stroną w sprawie o alimenty dla rodziców od dziecka i przedmioty spraw o alimenty dla rodziców i rentę rodzinną dla rodziców nie są tożsame (art. 365 i art. 366 k.p.c.). Innymi słowy sąd ubezpieczeń społecznych samodzielnie – czyli bez odwoływania się do przepisów prawa rodzinnego – rozstrzyga czy występowała przesłanka niemożności samodzielnego utrzymania się rodziców z własnych dochodów. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814 k.p.c. /tp/