III UK 223/10

Wyrok z dnia 9 stycznia 2012 r. III UK 223/10 Wydanie przez organ rentowy na podstawie art. 114 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) decyzji odma- wiającej prawa do wcześniejszej emerytury, nawet po wielu latach pobierania tego świadczenia, w sytuacji, w której prawo do niego zostało przyznane na podstawie przedstawionego organowi rentowemu dowodu zawierającego nie- prawdziwe dane, nie jest sprzeczne z prawidłową wykładnią tych przepisów, uwzględniającą zasady wynikające z art. 2 Konstytucji RP oraz wskazania za- warte w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 września 2008 r., skarga nr 10373/05, w sprawie Moskal przeciwko Polsce. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Halina Kiryło, Maciej Pacuda (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 stycznia 2012 r. sprawy z odwołania Wiesławy N. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w R. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 11 czerwca 2010 r. […] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 13 listopada 2009 r., wydaną na podstawie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu- rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme- rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149), z urzędu odmówił przyznania ubezpieczonej Wiesławie N. prawa do 2 wcześniejszej emerytury z powodu braku na dzień 31 grudnia 1998 r. wymaganego 20 - letniego okresu zatrudnienia. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnobrzegu wyro- kiem z dnia 23 lutego 2010 r. oddalił odwołanie wniesione przez ubezpieczoną od powyższej decyzji. Swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach. Ubezpieczona Wiesława N. w dniu 28 października 1993 r. złożyła w organie rentowym wniosek o emeryturę, przedkładając: świadectwo pracy w Wytwór- ni Sprzętu Komunikacyjnego „W.-M.” z dnia 30 lipca 1984 r., z treści którego wyni- kało, że w zakładzie tym była zatrudniona od 23 stycznia 1973 r. do 31 lipca 1984 r., świadectwo pracy z dnia 29 listopada 1988 r. wystawione przez Przedsiębiorstwo Usług Socjalnych Budownictwa Przemysłowego BP „B.” w D.G., potwierdzające jej zatrudnienie od 1 sierpnia 1984 r. do 29 listopada 1988 r. oraz przebywanie w okre- sie od 30 listopada 1985 r. do 29 listopada 1988 r. na urlopie wychowawczym, a także świadectwo pracy z dnia 27 lipca 1993 r. z Usługowo - Wytwórczej Spółdzielni Pracy „P.” w M., potwierdzające zatrudnienie ubezpieczonej od 6 grudnia 1988 r. do 31 października 1990 r. W oparciu o wymienione dokumenty decyzją z dnia 19 listo- pada 1993 r. przyznano ubezpieczonej wcześniejszą emeryturę z tytułu opieki nad dzieckiem. Świadczenie to było kilkakrotnie przeliczane w związku z wpływem do ZUS zaświadczeń o zatrudnieniu ubezpieczonej w charakterze sprzedawcy. Zaskar- żona decyzja została z kolei wydana na skutek ponownej analizy okresów jej zatrud- nienia, w związku z czym ustalono, że ubezpieczona łącznie posiada 12 lat i 9 mie- sięcy okresów składkowych, które po uzupełnieniu okresami nieskładkowymi dają łącznie 17 lat. Wobec niespełnienia warunku posiadania wymaganego stażu pracy nie można więc było przyznać ubezpieczonej prawa do emerytury. W apelacji wniesionej od tego wyroku ubezpieczona domagała się jego zmiany i przyznania prawa do świadczenia emerytalnego, podnosząc że skoro przedstawiła wszystkie potrzebne dokumenty, starając się w 1993 r. o prawo do świadczenia, to nie może w chwili obecnej ponosić skutków ich błędnej oceny doko- nanej przez organ rentowy. Dodała też, że ma obecnie 56 lat i ograniczone możliwo- ści zdobywania kwalifikacji zawodowych oraz podjęcia pracy. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro- kiem z dnia 11 czerwca 2010 r. oddalił tę apelację. Sąd drugiej instancji przypomniał regulacje zawarte w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się 3 dziećmi wymagającymi stałej opieki, a także w art. 100 i art. 114 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych i stwierdził, że nie ma racji ubezpieczona, twierdząc, iż organ rentowy nie mógł ponownie, po upływie 17 lat, badać jej uprawnień do emerytury. Decyzje w sprawach emerytur i rent nie mają bowiem charakteru konstytutywnego, kształtującego prawo, lecz charakter deklaratoryjny. Jeżeli więc po uprawomocnieniu się takiej decyzji okaże się, że decyzja jest błędna z uwagi na to, iż osoba zainteresowana nie spełnia warunków do nabycia prawa do świadczenia określonych ustawą, to wówczas organ rentowy jest uprawniony do uchylenia lub zmiany błędnej decyzji i wydania decyzji zgodnej z prawem i rzeczywistym stanem rzeczy. Sytuacja taka zaistniała zaś w oko- licznościach rozpoznawanej sprawy, skoro organ rentowy, wydając decyzję o przy- znaniu ubezpieczonej prawa do emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, nieprawidłowo ustalił jej staż pracy. W decyzji tej ustalo- no bowiem 20 lat, 4 miesiące i 27 dni stażu ubezpieczeniowego, w tym 3 lata okre- sów nieskładkowych. To z kolei sprawiło, że organ rentowy uznał za wykazany przez ubezpieczoną warunek wynikający z treści § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Mi- nistrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pra- cowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Obecnie, po weryfi- kacji błędnie wykazanych przez „W.-M.” w świadectwie pracy z dnia 30 lipca 1984 r. okresów składkowych, należy natomiast stwierdzić, że ubezpieczona w dniu przy- znania jej świadczenia wykazała - z wyłączeniem okresów urlopów bezpłatnych udzielonych w związku z opieką nad dziećmi - następujące okresy pracy u tego pra- codawcy: od 17 lutego 1975 r. do 31 lipca 1975 r., od 16 sierpnia 1975 r. do 31 sierpnia 1977 r. oraz od 14 września 1979 r. do 11 listopada 1981 r. To z kolei powo- duje, że ubezpieczona w istocie wykazała łącznie 12 lat, 9 miesięcy i 27 dni okresów składkowych. Z uwagi na treść art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach okresy nieskładkowe są natomiast uwzględniane w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Dlatego z wykazanych przez ubez- pieczoną okresów nieskładkowych, o których mowa w art. 7 pkt 5 powołanej ustawy, można uwzględnić jedynie 4 lata, 3 miesiące i 9 dni takich okresów. Suma wykaza- nych okresów składkowych i nieskładkowych (w dopuszczalnym wymiarze 1/3) wy- nosi więc 17 lat, 1 miesiąc i 6 dni. Ubezpieczona zakwestionowała wprawdzie prawi- dłowość wpisu do legitymacji ubezpieczeniowej potwierdzającego udzielenie jej przez „WSK PZL M.” bezpłatnego urlopu na opiekę nad dzieckiem w okresie od 16 sierpnia 4 1975 r. do 31 sierpnia 1977 r. na podstawie przepisów uchwały nr 158 Rady Mini- strów z dnia 24 maja 1968 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi, jednakże nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego świadczenie pracy po dniu 16 sierpnia 1975 r. Dlatego też, zda- niem Sądu Apelacyjnego, ocena tego niepopartego żadnym dowodem twierdzenia dokonana zarówno przez organ rentowy, jak i Sąd pierwszej instancji była w pełni uzasadniona. Wskazując na powyższe motywy oraz powołując się w tym zakresie na po- glądy judykatury, Sąd drugiej instancji uznał, że skoro ubezpieczona już w dniu przy- znania jej świadczenia nie spełniała warunku z § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki oraz nie spełniła tego warunku do dnia 31 grudnia 1998 r., to organ rentowy był uprawniony do wyda- nia kwestionowanej w sprawie decyzji. W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 czerwca 2010 r. ubezpieczona Wiesława N. działająca za pośrednictwem swego peł- nomocnika zaskarżyła ten wyrok w całości i w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzuciła mu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie do okoliczności faktycznych sprawy art. 114 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na skutek uznania, że ujawnienie uchybienia organu rentowego polegającego na wydaniu decyzji ustalającej powstanie prawa do świadczenia, pomimo niespełnienia jednego z wymaganych warunków niezbędnych dla jego przyznania, stanowi okoliczność mającą wpływ na prawo do świadczeń, ze względu na którą dopuszczalna jest jej weryfikacja na niekorzyść, mimo że w oko- licznościach faktycznych sprawy takie twierdzenie jest sprzeczne z przepisem art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności po- przez pobawienie ubezpieczonej przysługującego jej „mienia” w postaci wcześniej przyznanej emerytury oraz przepisem art. 2 Konstytucji RP, w wyniku nierespekto- wania praw nabytych, jakim jest świadczenie emerytalne, poprzez odebranie przez organ rentowy przyznanego świadczenia emerytalnego wskutek wznowienia postę- powania na warunkach art. 114 ustawy emerytalno-rentowej sprzecznie z zasadami demokratycznego państwa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. 5 Wskazując na te zarzuty, ubezpieczona domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmiany zaskarżonego wyroku, „poprzez przyznanie wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymaga- jącymi stałej opieki”, a także przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wnioskując o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, ubezpieczona po- wołała się na potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego polegające- go na ustaleniu, czy przy rozstrzyganiu w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości na podstawie przepisu art. 114 ust. 1 i 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w przypadku wydania decyzji pozbawiającej prawa do wcześniej przyznanego świadczenia, winna być stosowana zasada proporcjonalności pomiędzy działaniami ubezpieczonego, które stanowiły podstawę do wcześniejszego przyznania świadczenia emerytalnego, zasadami dobrej administracji oraz konse- kwencji pozbawienia ubezpieczonego prawa do przyznanego wcześniej prawomocną decyzją świadczenia? Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie (zwłaszcza na etapie postępowania kasacyjnego) jest nie to, czy ubezpieczona spełnia warunki prawa do emerytury na podstawie przepisów rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniej- szej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (ponieważ ich nie spełnia), lecz to czy organ rentowy prawidłowo zastosował art. 114 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ustalając ponownie, że ubezpieczona nie ma prawa do wymienionego świadczenia, mimo iż prawo to zostało jej wcześniej przyznane pra- womocną decyzją organu rentowego z dnia 19 listopada 1993 r. Z ustaleń Sądu drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy jest związany w postępowaniu kasacyjnym (por. 39813 § 2 k.p.c.), zwłaszcza zaś wobec braku w skardze dopuszczalnych zarzutów naruszenia przepisów postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), wynikało z kolei, że wskazane postępowanie organu rentowego mające na celu ponowne ustalenie prawa do przysługującego ubezpieczonej świadczenia 6 emerytalnego zostało wszczęte wprawdzie z urzędu, ale po wcześniejszym zgłosze- niu przez ubezpieczoną wniosku o „przeliczenie” wysokości świadczenia od innej niż dotychczas podstawy wymiaru, czemu towarzyszyło przedłożenie przez nią legityma- cji ubezpieczeniowej, w której znajdowały się zapisy wskazujące (odmiennie niż wcześniej załączone do wniosku o emeryturę świadectwo pracy wystawione przez „W.-M.”), że w okresie zatrudnienia u tego pracodawcy ubezpieczona korzystała w okresach: od dnia 17 lutego 1975 r. do dnia 31 lipca 1975 r., od dnia 16 sierpnia 1975 r. do dnia 31 sierpnia 1977 r. i od dnia 14 września 1979 r. do dnia 11 listopada 1981 r. z urlopów bezpłatnych udzielonych jej na podstawie uchwały Nr 13 Rady Mi- nistrów z dnia 14 stycznia 1972 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracują- cych. opiekujących się małymi dziećmi (M.P. Nr 5, poz. 26), zmienionej przez rozpo- rządzenie Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących (Dz.U. Nr 43, poz. 219). Okoliczność ta powodowała, iż rze- czywisty wykazany przez ubezpieczoną łączny okres składkowy wynosił tylko 12 lat, 9 miesięcy i 27 dni i mógł on zostać uzupełniony wynoszącym jedynie 4 lata, 3 mie- siące i 9 dni okresem nieskładkowym (ograniczonym do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Tym samym łączny okres składkowy i nieskładkowy udowodniony przez ubezpieczoną wyniósł 17 lat, 1 miesiąc i 6 dni zamiast co najmniej 20 lat wy- maganych treścią § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Wypada przypomnieć w tym miejscu, iż zgodnie z przepisem art. 114 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, zgodnie zaś z ust. 1a tego prze- pisu, przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do eme- rytury lub renty albo ich wysokości. Z art. 114 ust. 1 i 1a ustawy wynika zatem jedno- znacznie, że ponowne ustalenie przez organ rentowy prawa do świadczeń, często określane nietrafnie jako wznowienie postępowania przed tym organem, zarówno na wniosek osoby zainteresowanej jak i z urzędu, wymaga kumulatywnego spełnienia następujących przesłanek ustawowych: przedłożenia nowych dowodów lub ujawnie- 7 nia (nowych) okoliczności