III PZP 5/11

Uchwała z dnia 14 lutego 2012 r. III PZP 5/11 Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Halina Kiryło, Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2012 r. sprawy z powództwa Iwony K. przeciwko Mariuszowi A. o sprostowanie świadectwa pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 24 maja 2011 r. […] „Czy wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas określony, w której strony nie przewidziały dopuszczalności wcześniejszego jej rozwiązania za wypowie- dzeniem, dokonane przez pracownika powoduje skutek w postaci rozwiązania umowy?” p o d j ą ł uchwałę: Oświadczenie woli nazwane wypowiedzeniem, złożone pracodawcy przez pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony, w której nie przewidziano możliwości jej wypowiedzenia (art. 33 k.p.), powoduje rozwiązanie umowy o pracę na mocy przepisów o rozwiązaniu przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia. U z a s a d n i e n i e Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się w następu- jącym stanie faktycznym. Powódka była zatrudniona u pozwanego od 1 października 2009 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na okres dwóch lat. W umowie o pracę nie zastrzeżono możliwości wcześniejszego jej rozwiązania za wypowiedzeniem. W dniu 30 czerwca 2010 r. pozwany otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę sporzą- dzone przez powódkę. W piśmie doręczonym powódce dnia 8 lipca 2010 r. pozwany poinformował ją, że wiążąca strony umowa o pracę nie przewiduje możliwości wcze- 2 śniejszego rozwiązania stosunku pracy i nie może wywrzeć oczekiwanego przez po- wódkę skutku. Dnia 13 lipca 2010 r. powódka po raz ostatni pojawiła się w pracy. Dnia 20 lipca 2010 r. pozwany sporządził oświadczenie o rozwiązaniu z po- wódką umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., a jako przyczynę wskazał ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych to jest porzucenie pracy z dniem 14 lipca 2011 r. Dnia 28 lipca 2010 r. powódka otrzymała świadectwo pracy, w którym pozwany wpisał, że stosunek pracy rozwiązał się z dniem 13 lipca 2010 r. bez wypowiedzenia ze strony pracodawcy na podstawie art. 30 § 1 pkt 3 w związku z art. 52 § 1 pkt 1 k.p. W piśmie z dnia 6 sierpnia 2010 r. powódka zwróciła się do pozwanego o sprostowanie świadectwa pracy, co do miejsca wykonywania pracy oraz co do sposobu rozwiązania stosunku pracy. Dnia 12 sierpnia 2010 r. po- zwany sporządził nowe świadectwo pracy, w którym zmieniony został zapis co do miejsca wykonywania pracy; natomiast zapis co do sposobu rozwiązania stosunku pracy pozostał taki sam. Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że żądanie powódki sprostowania świa- dectwa pracy, poprzez wykreślenie dotychczasowego zapisu i wskazanie, że stosu- nek pracy łączący strony rozwiązał się za wypowiedzeniem dokonanym przez pra- cownika, zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 33 k.p. strony przy zawieraniu umowy o pracę na czas określony, dłuższy niż 6 miesięcy, mogą przewidzieć możli- wość jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem. Strony nie przewidziały takiej możliwości, co oznacza, że aby umowa rozwiązała się zgodnie z prawem, to musiała trwać przez cały okres na jaki była zawarta, o ile oczywiście nie zaszłyby okoliczności uzasadniające jej rozwiązanie bez wypowiedzenia. Sąd Rejonowy ar- gumentował, że zgodnie z art. 61 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. pozwany zapo- znał się z treścią wypowiedzenia dnia 30 czerwca 2010 r. i uznać należy, iż tego dnia zostało ono skutecznie złożone. Pozwany nie miał żadnego wpływu na ważność tego oświadczenia woli, gdyż wypowiedzenie umowy o pracę jest czynnością jednostron- ną, która nie wymaga akceptacji drugiej strony stosunku pracy. Powódka składając takie oświadczenie, uczyniła to niezgodnie z art. 33 k.p. Nie oznacza to jednak, że stosunek pracy łączący strony trwa po zakończeniu okresu wypowiedzenia tylko oznacza, że wypowiedzenie dokonane przez powódkę narusza art. 33 k.p. Sąd Re- jonowy powołał wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1998 r., I PKN 126/98 (OSNAPiUS 1999 nr 11, poz. 359) z którego wynika, że wypowiedzenie pracowni- kowi umowy o pracę zawartej na czas określony, dokonane z naruszeniem art. 33 3 k.p., powoduje rozwiązanie umowy w terminie wskazanym przez pracodawcę, a przepis art. 189 k.p.c. nie może stanowić podstawy do skutecznego domagania się ustalenia istnienia stosunku pracy po dacie rozwiązania umowy. Zgodnie z art. 30 § 1 pkt 2 k.p. każda ze stron stosunku pracy może złożyć jednostronnie oświadczenie woli o wypowiedzeniu, a więc stanowisko Sądu Najwyższego, które Sąd Rejonowy w pełni podzielił, odnosi się też do sytuacji, gdy pracownik, a nie pracodawca, składa oświadczenie woli, które wprawdzie jest niezgodne z treścią art. 33 k.p., ale jednak skutecznie doprowadza do rozwiązania stosunku pracy po upływie dwutygodniowego okresu wypowiedzenia. Sąd Rejonowy przyjął, iż stosunek pracy łączący strony rozwiązał się w dniu 13 lipca 2010 r. na podstawie art. 30 § 1 pkt 2 k.p. Oświadczenie woli pracodawcy z dnia 20 lipca 2010 r. o rozwiązaniu z powódką umowy o pracę bez wypowiedzenie nie ma żadnego znaczenia prawnego, gdyż zostało złożone po rozwiązaniu umowy o pracę przez powódkę. Świadectwo pracy potwierdza dane wynikające z zaistniałych stosunków prawnych w ramach trwającego stosunku pracy, w tym zgodnie z art. 97 § 2 k.p. sposób rozwiązania stosunku pracy. Sąd Rejonowy wskazał, że podany przez pozwanego w świadectwie pracy sposób rozwiązania umowy o pracę jest niezgodny z rzeczywistym trybem jej rozwiązania i na podstawie art. 97 § 2 k.p. należało świa- dectwo pracy sprostować w tym zakresie. Rozpatrując apelację pozwanego od tego wyroku Sąd Okręgowy powziął wąt- pliwość przedstawioną w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego. Sąd Okręgo- wy wskazał na dwie możliwości jego rozstrzygnięcia. Stwierdził, że można przyjąć pogląd - tak jak to uczynił Sąd Rejonowy - iż takie wypowiedzenie powoduje skutek w postaci rozwiązania umowy o pracę, gdyż w prawie pracy istnieje zasada braku bez- względnej nieważności czynności rozwiązujących stosunek pracy. Sąd Okręgowy zauważył, że ten pogląd powoduje jednak „fikcyjność” umowy o pracę zawartej na czas określony, która co do zasady powinna trwać przez okres, na który była zawar- ta. Jako drugą możliwość Sąd Okręgowy wskazał na zakwalifikowanie takiego wy- powiedzenia jako nieważnego na podstawie art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p., gdyż jest ono czynnością prawną dokonaną bez podstawy prawnej (bez uprawnienia do jej dokonania). Sąd ten zauważył, iż przeciwko zrównaniu skutków prawnych wy- powiedzenia umowy zawartej na czas określony w sytuacji, w której strony zawarły klauzulę o dopuszczalności jej wypowiedzenia, z sytuacją w której umowa nie zawie- ra tej klauzuli, wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 listopada 1998 r., I 4 PKN 414/98 (OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 779). Stwierdził w nim bowiem, że prze- pisy art. 50 § 3 i 4 k.p. (regulujące roszczenia pracownika w razie wypowiedzenia umowy zawartej na czas określony lub na czas wykonywania określonej pracy z na- ruszeniem przepisów o wypowiadaniu tych umów) nie mają zastosowania w razie wypowiedzenia umowy terminowej, w której strony nie zastrzegły możliwości takiego sposobu jej rozwiązywania. W takiej sytuacji pracownikowi przysługują roszczenia określone w art. 56 w związku z art. 59 k.p. (czyli takie, które służą mu w razie roz- wiązania przez pracodawcę bez wypowiedzenia umowy zawartej na czas określony lub na czas wykonywania określonej pracy). Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zagadnienie przedstawione przez Sąd Okręgowy w Lublinie nasuwa po- ważne wątpliwości prawne, które nie były do tej pory wyjaśniane w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Kwestia wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas okre- ślony, w której nie przewidziano możliwość jej wypowiedzenia (art. 33 k.p.), była roz- ważana tylko w odniesieniu do takiego wypowiedzenia, które zostało złożone przez pracodawcę. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było niejednolite, aż zagadnienie to rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 17 listopada 2011 r., III PZP 6/
2. Przyjęto w niej, że pracownikowi, któremu pracodawca wypowiedział umowę o pracę zawartą na czas określony, w przypadku, gdy strony nie przewidziały możliwo- ści jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem (art. 33 k.p.), przysługują roszczenia określone w art. 59 w związku z art. 56 k.p. Stanowisko zajęte w tej uchwale jest częściowo przydatne dla rozstrzygnięcia rozważanego zagadnienia prawnego. Oba te zagadnienia są bowiem tożsame przedmiotowo (ten sam rodzaj czynności prawnej), a różnią się tylko podmiotowo (kto dokonał tej czynności). Róż- nica ta ma jednak istotne znaczenie, gdyż z uwagi na zasadę wolności pracy (art. 65 ust. 1 i 2 Konstytucji, art. 10 § 1 i art. 11 k.p.). Kodeks pracy całkowicie odmiennie reguluje następstwa sprzecznego z prawem rozwiązania umowy o pracę przez pra- cownika lub przez pracodawcę i stawia odmienne wymagania prawne tym czynno- ściom.
3. Sąd Najwyższy podziela pogląd Sądu Rejonowego w tej części, w której odrzuca on możliwość stwierdzenia nieważności bezwzględnej analizowanego wy- powiedzenia na podstawie art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. W tym zakresie wy- 5 powiedzenie umowy przez pracownika w razie braku umocowania do jego złożenia (czyli gdy czynność ta nie jest przewidziana w Kodeksie pracy lub w umowie na pod- stawie upoważnienia zawartego w tym Kodeksie) nie różni się od takiego wypowie- dzenia złożonego przez pracodawcę. W obu przypadkach mamy do czynienia z jed- nostronną czynnością prawną, która jest niedopuszczalna i dlatego nie może kształ- tować sytuacji drugiej strony w taki sam sposób, co jednostronna czynność przewi- dziana prawem lub zgodną z nim umową. Jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały III PZP 6/11, mamy tu do czynienia z inną czynno- ścią niż wypowiedzenie umowy i dlatego nie może ona być oceniana w płaszczyźnie nieważności wypowiedzenia. Nie jest ona wypowiedzeniem, lecz tylko jego pozorem. Przedstawiając to zagadnienie bardziej obrazowo, można ją przyrównać do jedno- stronnego oświadczenia pracownika, według którego rozwiązuje on umowę „na mocy porozumienia stron”. Podnieść także należy - nawiązując do przedmiotu postępowania w sprawie - że przyjęcie koncepcji nieważności bezwzględnej omawianego wypowiedzenia ozna- cza dalsze trwanie stosunku pracy, czego skutkiem jest nieprzysługiwanie pracowni- kowi prawa do świadectwa pracy (art. 97 § 1 k.p.). Prawo to pracownik nabywa bo- wiem tylko w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Do nabycia tego prawa konieczne jest zatem zajście innego zdarzenia niż to „wypowiedzenie umowy” przez pracownika. W praktyce najczęściej tym zdarzeniem jest rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia przez pracodawcę z powodu ciężkiego naruszenia podstawo- wych obowiązków przez pracownika (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.) polegającego na bez- prawnym zaprzestaniu wykonywania pracy. Złożenie tego oświadczenia przez pra- codawcę zależy jednak od jego uznania i wymaga podjęcia dodatkowych czynności (zwrócenie się do zakładowych organizacji związkowych na podstawie art. 30 § 21 ustawy o związkach zawodowych o informację, czy pracownik korzysta z ich obrony, ewentualnie zwrócenie się o opinię co do zasadności rozwiązania - art. 52 § 3 k.p. - lub w wymaganych przypadkach o zgodę organizacji związkowej lub innego pod- miotu oraz sporządzenie i doręczenie pisma rozwiązującego umowę). Nadto wiąże się to z ryzykiem przegrania procesu z powództwa pracownika. Natomiast okoliczno- ścią skłaniającą pracodawcę do rozwiązania umowy może być obawa, że po pew- nym czasie pracownik wystąpi z powództwem o dopuszczenie do wykonywania pracy (art. 22 § 1 k.p. w związku z art. 471 k.c. i art. 300 k.p.), jako że stosunek pracy nie uległ rozwiązaniu. To powództwo może być oddalone z uwagi na jego sprzecz- 6 ność z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.), ale przepis ten stosuje się zawsze z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności sprawy i dlatego nie może on być podstawą generalnego rozstrzygnięcia co do sposobu stosowania prawa. Wskazane wyżej niekorzystne następstwa konstrukcji bezwzględnej nieważno- ści wypowiedzenia przez pracownika umowy o pracę zawartej na czas określony, w której strony nie przewidziały tej możliwości, jednoznacznie przemawiają za poglą- dem o skuteczności takiego oświadczenia pracownika.
4. Skoro to oświadczenie pracownika, nazwane wypowiedzeniem umowy, nie jest wypowiedzeniem, o którym mowa w art. 33 k.p., jednocześnie wynika z niego wyraźny zamiar rozwiązania stosunku pracy, to powstaje kwestia jego kwalifikacji prawnej. W tym zakresie należy odwołać się do poglądów wyrażonych w powołanej uchwale III PZP 6/
5. Sąd Najwyższy przyjął w niej, że takie wypowiedzenie - złożo- ne przez pracodawcę - powinno być kwalifikowane w ramach przewidzianych w Ko- deksie pracy dozwolonych sposobów rozwiązania stosunku pracy. Wyłączenie moż- liwości traktowania takiego oświadczenia pracownika jako wypowiedzenia umowy prowadzi do wniosku, że - respektując jego zamiar rozwiązania stosunku pracy - na- leży je uważać za rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia (art. 55 k.p.). Jednym ze skutków takiej kwalifikacji oświadczenia pracownika powinno być wpisanie do świa- dectwa pracy, że stosunek pracy ustał wskutek rozwiązania umowy o pracę bez wy- powiedzenia przez pracownika.
6. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika - tak samo, jak takie rozwiązanie umowy przez pracodawcę - wywołuje skutek w postaci rozwiązania stosunku pracy, niezależnie od jego zgodności z przepisami określają- cymi przesłanki dopuszczalności rozwiązania. Różnią się one wprawdzie zakresem roszczeń przysługujących drugiej stronie, ale nie ma to znaczenia w przedmiocie skuteczności rozwiązania. Roszczenia te określone są w Kodeksie pracy, co powo- duje niedopuszczalność korzystania z przepisów Kodeksu cywilnego (art. 300 k.p.). Roszczenie o przywrócenie do pracy, przysługujące pracownikowi w razie wadliwego rozwiązania umowy bez wypowiedzenia przez pracodawcę (art. 56 k.p.) nie jest wa- runkiem koniecznym przyjęcia względnej nieważności rozwiązania umowy. Nieważ- ność ta występuje także wtedy, gdy jedynym roszczeniem służącym drugiej stronie jest roszczenie o odszkodowanie (art. 50 § 3, art. 59 i art. 611 k.p.).
7. Stanowisko zajęte w uchwale powoduje uzasadnione zróżnicowanie sytuacji prawnej pracownika wypowiadającego umowę o pracę na czas określony w 7 zależności od tego, czy umowa przewidywała dopuszczalność jej wypowiedzenia. W przypadku „wypowiedzenia” przez pracownika umowy nieprzewidującej możliwości jej wypowiadania, jego działanie z reguły jest sprzeczne z prawem i może go spotkać stosowna sankcja odszkodowawcza (art. 611 k.p.). Trzeba jednak zwrócić uwagę, że tego rodzaju „wypowiedzenie” może nie pociągać za sobą negatywnych dla pracow- nika skutków, jeżeli zachodziły przesłanki rozwiązania przez niego umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 55 k.p.). Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji. ========================================