IV CSK 236/11

Sygn. akt IV CSK 236/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 lutego 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z powództwa Szczepana K., Grażyny K. i Mariusza K. przeciwko Powiatowi R. - Powiatowemu Urzędowi Pracy w R. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 lutego 2012 r., skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 grudnia 2010 r., oddala skargę kasacyjną. Uzasadnienie 2 Powodowie wystąpili przeciwko pozwanemu Powiatowi R. – Powiatowemu Urzędowi Pracy w R. o pozbawienie wykonalności w całości tytułu wykonawczego (nakazu zapłaty z dnia 23 maja 2002 r., w sprawie I Nc 39/02). Powodowie twierdzili, że należność objęta kwestionowanym tytułem została rozłożona na raty (w 2003 r.), a ponadto w następstwie takiego założenia pierwotne zobowiązania z nakazu zapłaty wygasło wskutek odnowienia (art. 506 k.c.). Sąd Okręgowy oddalił powództwo, dokonując podstawowych ustaleń faktycznych. Prawomocnym nakazem zapłaty z dnia 23 maja 2002 r. Sąd Okręgowy nakazał trzem pozwanym, aby zapłacili Powiatowi R. – Powiatowemu Urzędowi Pracy kwotę 756.274,31 zł z odsetkami. Nakaz ten został zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Decyzją z dnia 17 grudnia 2003 r. Starosta R. orzekł rozłożenie na raty pozostające do spłaty zadłużenie w kwocie 709.879,81 zł, przy czym w decyzji tej stwierdzono, że niedokonanie którejkolwiek z rat w terminie spowoduje uchylenie decyzji i sprawa zostanie skierowana do postępowania egzekucyjnego. Niewywiązanie się dłużników z warunków spłaty pożyczki spowodowało uchylenie poprzedniej decyzji (decyzji z dnia 26 stycznia 2005 r.) i wymagalność pozostałej do zapłaty kwoty zadłużenia (562.365,58 zł). Wojewoda decyzją z dnia 21 kwietnia 2005 r. uchylił decyzję Starosty R. z dnia 26 stycznia 2005 r. i orzekł o wygaśnięciu decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r. o rozłożeniu należności na raty. Ostatecznie Minister Pracy i Polityki Społecznej stwierdził nieważność decyzji Wojewody z dnia 21 kwietnia 2005 r. Wcześniej toczyło się już postępowanie z powództwa powodów przeciwko temu samemu pozwanemu o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego – prawomocnego nakazu zapłaty z dnia 23 maja 2003 r. (I NC 39/02) i powództwo zostało oddalone; oddalono apelację powodów, a Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi powodów do rozpoznania. Sąd Okręgowy stwierdził, że decyzja administracyjna Starosty R. z dnia 17 grudnia 2003 r. o rozłożeniu pożyczki na raty nie tworzyła jako deklaratoryjna nowej 3 sytuacji jawnej, lecz potwierdzała zdarzenia, które nastąpiły z mocy prawa. Stosownie do art. 18 ust. 4d ustawy dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r.”) pozostała do spłaty należność z mocy prawa stawała się natychmiast wymagalna w razie niedotrzymania przez pożyczkobiorców harmonogramu spłaty pożyczki. Zbędne było zatem wydawanie kolejnej decyzji o wygaśnięciu poprzedniej decyzji o rozłożeniu pożyczki na raty (art. 162 k.p.a.). Ponadto decyzja z dnia 17 grudnia 2003 r. została wyeliminowana z obrotu prawnego. Sąd Okręgowy nie podzielił także stanowiska powodów, że w wyniku wydania decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r. o rozłożeniu pożyczki na raty doszło do odroczenia zobowiązania na podstawie art. 506 k.c. i wygaśnięcia tym samym całego zobowiązania objętego nakazem zapłaty z dnia 23 maja 2002 r. Apelacja powodów została oddalona. Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia Sądu Okręgowego o stwierdzenie, że termin płatności ostatniej raty przypadł na luty 2008 r. (według decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r.). W ocenie Sądu, nie doszło między powodami (pożyczkobiorcami) i pozwanym (pożyczkodawcą) do odnowienia zobowiązania obejmującego zwrot pożyczki i tym samym do wygaśnięcia tego zobowiązania, a pozwany nie uzyskał nowego tytułu wykonawczego w postaci decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r. Nie było też podstaw do przyjęcia, że zobowiązanie nie mogło być egzekwowane z uwagi rozłożenia powodom należności na raty. W chwili wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego i w dacie wyrokowania wszystkie raty ustalone w decyzji Starosty z dnia 17 grudnia 2003 r. były wymagalne (Sąd ustalił, że termin zapłaty wszystkich rat upłynął półtora roku przed wytoczeniem powództwa). Sąd Apelacyjny zauważył, że w apelacji powodowie dodatkowo podnosili jeszcze fakt częściowego spełnienia świadczenia, jednakże nie powoływali oni tego faktu w podstawie faktycznej powództwa, nie wykazywali też tego, w jakiej części zobowiązanie wygasło w następstwie jego spełnienia przez powodów. W skardze kasacyjnej powodów podnoszono zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 840 § 2 pkt 2 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c. oraz przepisów prawa procesowego, tj. art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 18 ust. 4c i 4d ustawy z dnia 4 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt II i III i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Na podstawie umowy zawartej przez dłużnika i wierzyciela mogłoby dojść do odnowienia w zasadzie każdego zobowiązania łączącego strony stosunku zobowiązaniowego (art. 506 § 1 k.c.). Nowacją może być objęte zobowiązanie ujęte także w tytule wykonawczym. Nowacja może być także zastosowana w stosunku do zobowiązania pożyczkobiorcy wynikającego z umowy pożyczki udzielonej z Funduszu Pracy przez odpowiednie powiatowe urzędy pracy (art. 720 k.c.) przy uwzględnieniu postanowień ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnianiu i bezrobociu (do ustawy tej odesłano w umowie pożyczki z dnia 15 marca 2001 r.; § 5 umowy). Obecnie obowiązuje ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 49, poz. 1011 ze z.), która uchyliła ustawę z 14 grudnia 1994 r. Zgodnie z art. 139 ust. 5 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r., pożyczki z Funduszu Pracy udzielone na podstawie umów zawartych przed dniem wejścia w życie tej ustawy podlegają umorzeniu, rozłożeniu na raty, odroczeniu terminu spłaty na zasadach określonych w przepisach dotychczasowych, tj. m. in. w art. 18 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. Należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny właściwie ocenił skutki prawne decyzji deklaratoryjnej z dnia 17 grudnia 2003 r. w zakresie łączącego strony stosunku pożyczki pieniężnej, uzyskanej z Funduszu Pracy. Decyzja ta spowodowała jedynie modyfikację prawną treści tego stosunku poprzez rozłożenie na raty świadczenia powodów obejmujących zwrot pożyczki (zob. harmonogram spłaty pożyczki dołączony do decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r.; k. 6-7 akt sprawy). Decyzja ta jako wyraz oświadczenia woli pożyczkodawcy nie wywołała natomiast skutku prawnego w postaci umorzenia dotychczasowego zobowiązania wynikającego z umowy pożyczki i kreowania nowego jurydyczne zobowiązania, mającego swoje źródło we wspomnianej decyzji administracyjnej (art. 506 k.c.). W ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. przewidziano formę decyzji administracyjnej m.in. dla rozstrzygnięcia kwestii ewentualnego odroczenia terminu spłaty kwoty pożyczki (por. art. 18 5 ust. 4a), co nie znaczy, że między stronami doszło do przekształcenia istniejącego stosunku obligacyjnego pożyczki w stosunek publicznoprawny wynikający z decyzji administracyjnej. Chodzi tu raczej o wybór przez ustawodawcę odpowiednio sprawnego (i kontrolowanego) modelu dystrybucji środków z Funduszu Pracy i dochodzenia ich zwrotu od pożyczkobiorców. Z ustaleń faktycznych wynika, że powodowie nie zwrócili pożyczki w całości w terminach przewidzianych w harmonogramie spłat dołączonych do decyzji z dnia 17 grudnia 2003 r., co spowodowało ex lege wymagalność pozostałej do spłaty należności wraz z odsetkami za opóźnienie (art. 18 ust. 4d ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r.). Roszczenie o zwrot sumy ujętej w kwestionowanym nakazie zapłaty wynika zatem z umowy pożyczki zawartej między stronami w dniu 14 marca 2001 r. (k. 6-7 akt sprawy). W tej sytuacji za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 18 ust. 4c i 4d ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. oraz zarzut naruszenia art. 506 k.c.
2. W skardze kasacyjnej wskazywano także na to, że powodowie uiścili część należności objętej nakazem zapłaty z dnia 23 maja 2002 r., przy czym fakt takiej zapłaty (kwoty 305.940 zł) wynika z treści kolejnych decyzji administracyjnych. W pozwie powodowie wprawdzie stwierdzali, że uiścili kwotę 305.940 zł (co znalazło odbicie w kolejnych decyzjach administracyjnych), ale bronili przede wszystkim stanowiska, iż tytułem egzekucyjnym nowym była decyzja administracyjna rozkładająca świadczenie pożyczkobiorców na raty (k. 3-4 akt sprawy; zob. też pisma procesowe powodów – k. 153-157 akt i uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji, k. 173 akt sprawy). Dopiero w uzasadnieniu apelacji powodowie dodatkowo podnosili, że powództwo powinno zostać uwzględnione przynajmniej częściowo w zakresie spełnionego świadczenia, odsyłając w tym zakresie do treści odpowiednich decyzji administracyjnych określających poziom ich zadłużenia. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny miał uzasadnione podstawy do stwierdzenia, że powodowie nie wskazywali w podstawie faktycznej powództwa faktu spełnienia jako odrębnego zdarzenia uzasadniającego zastosowanie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i okoliczność ta nie była istotnie przedmiotem badań i ustaleń w toku postępowania. Skarżący zwalczali tytuł wykonawczy (prawomocny nakaz zapłaty z dnia 23 maja 2002 r.) dlatego, ponieważ - ich 6 zdaniem - egzekucja ma być prowadzona jedynie na podstawie nowego, administracyjnego tytułu wykonawczego. Tymczasem - jak wyjaśniono - decyzje administracyjne zapadały jedynie w związku z kwestią zasadności rozłożenia na raty istniejącego zadłużenia powodów, wynikającego z umowy pożyczki i nie mogły wprost przesądzać o tym, kiedy i w jakiej części zobowiązanie powodów wygasło, zarówno w odniesieniu do długu głównego, jak i odsetek za opóźnienie. Broniąc się przed egzekucją sądową, powodowie nie wykazali także i tego, że na podstawie nakazu zapłaty z dnia 23 maja 2002 r. strona pozwana prowadzi wobec nich egzekucję jako pożyczkobiorców w zakresie większym niż wynikało to z dokonanej już częściowo spłaty. W tej sytuacji nie mógł być uznany za uzasadniony także zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną (art. 39814 k.p.c.).