Sygn. akt III AUa 380/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 września 2012 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Polak Sędziowie: SSA Jolanta Hawryszko (spr.) SSA Romana Mrotek Protokolant: St. sekr. sąd. Elżbieta Kamińska po rozpoznaniu w dniu 20 września 2012 r. w Szczecinie sprawy T. W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. o przyznanie emerytury na skutek apelacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wlkp. VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt VI U 57/12
- zmienia zaskarżony wyrok i oddala odwołanie,
- zasądza od ubezpieczonego T. W. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję. Sygn. akt III AUa 380/12 UZASADNIENIE Decyzją z 12 grudnia 2011 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu T. W. prawa do emerytury podnosząc, że ubezpieczony nie wykazał 15 lat pracy w warunkach szczególnych. W odwołaniu T. W. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do emerytury od daty złożenia wniosku. Ubezpieczony podniósł, że w kwestionowanym przez organ okresie wykonywał prace malarskie antykorozyjne konstrukcji metalowych na wysokości, które wymienione są w wykazie A pkt 6 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. oraz w części I poz. 6 pkt 1 zarządzenia nr 16 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowalnych z dnia 10 grudnia 1983 r. Ponadto w okresie od 1 września 1968 r. do 31 lipca 1978 r. ubezpieczony wykonywał pracę na stanowisku montażysty przy montażu konstrukcji żelbetowych i metalowych na wysokości w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) , które także należy uwzględnić w jego stażu pracy w warunkach szczególnych. Wyrokiem z 27 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał T. W. prawo do emerytury od 1 listopada 2011 r. oraz zasądził koszty procesu. Sąd I instancji ustalił, że T. W. urodził się 30 stycznia 1951 r. Wniosek o emeryturę złożył w dniu 28 listopada 2011 r. Na dzień 1 stycznia 1999 r. udokumentował okres ubezpieczenia wynoszący 26 lat 8 miesięcy 13 dni, w tym co najmniej 15 lat pracował w warunkach szczególnych. Sąd Okręgowy przyjął, że w okresie 1 września 1968 r. do 31 lipca 1978 r. T. W. był zatrudniony jako monter konstrukcji żelbetowych w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) , w pełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast od 1 września 1969 r. do 9 czerwca 1970 r. wykonywał pracę jako uczeń w pełnym wymiarze czasu pracy jako montażysta przy montażu budynków z płyt żelbetowych. Po ukończeniu szkoły, od dnia 10 czerwca 1970 r. nadal pracował jako montażysta. Zajmował się montażem płyt żelbetowych. W okresie od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r. ubezpieczony odbywał zasadniczą służbę wojskową. Bezpośrednio po wojsku wrócił do zakładu i nadal zajmował stanowisko montażysty płyt żelbetowych. Natomiast w okresie od 1 sierpnia 1985 r. do 30 kwietnia 1991 r. T. W. był zatrudniony w Zakładach Budownictwa (...) jako malarz antykorozyjny. Do zakresu obowiązków ubezpieczonego należało malowanie konstrukcji metalowych na wysokości. Prace były na wysokości 8, 10, a nawet 40 metrów. Pracując na budowach eksportowych ubezpieczony również zajmował się malowaniem konstrukcji metalowych na wysokości. Ustalenia, zdaniem Sądu Okręgowego znajdowały potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym w postaci akt osobowych ubezpieczonego, zeznaniach świadków R. G. i A. Z. . Świadkowie wskazali rodzaj wykonywanych przez ubezpieczonego prac, jak również wymiar czasu pracy ubezpieczonego. Oznacza to, że ubezpieczony zarówno w okresie nauki, jak i po jej ukończeniu wykonywał pracę w pełnym wymiarze czasu pracy jako montażysta przy stawianiu płyt żelbetowych, wykorzystywanych przy budowie domów. Wykonywał więc prace wymienione w dziale V poz. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze , czyli prace przy montażu konstrukcji metalowych na wysokości. Ponadto Sąd Okręgowy wskazał, że w zarządzeniu nr 9 MBiPMB z dnia 1 sierpnia 1983 r. w sprawie wykazu stanowisk w zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach uprawniające do wcześniejszego przejścia na emeryturę oraz do wzrostu emerytury w wykazie A dział V poz. 5 pkt 2 wymienione są prace monterów konstrukcji żelbetowych i prefabrykowanych na wysokości. Przyjmując, że zarządzenia resortowe mają znaczenie wyłącznie informacyjne, nie stanowiąc źródeł prawa powszechnie obowiązującego, w obliczu pozostałych dowodów Sąd Okręgowy ocenił jednak, że ubezpieczony wykazał z czasu zatrudnienia w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) okres 9 lat i 11 miesięcy. Kierując się treścią art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopad 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej sąd I instancji zważył, że do okresu pracy w warunkach szczególnych zaliczeniu podlega okres odbywana zasadniczej służby wojskowej. Ubezpieczony zarówno przed rozpoczęciem zasadniczej służby wojskowej, jak i po jej zakończeniu, podejmując zatrudnienie w ciągu 30 dni od zakończenia odbywania służby wojskowej, wykonywał prace na stanowisku montażysty płyt żelbetowych. Podobnie, co do okresu zatrudnienia w Zakładach Budownictwa (...) Sąd Okręgowy dał wiarę wersji, że ubezpieczony w kwestionowanym przez organ okresie pracował jako malarz antykorozyjny w pełnym wymiarze czasu pracy. Ustalenie takie w ocenie sądu I instancji znajduje potwierdzenie w aktach osobowych ubezpieczonego oraz zeznaniach świadków S. R. oraz F. R. , którzy byli współpracownikami ubezpieczonego. Prace malarskie konstrukcji na wysokości wymienione są w wykazie A, dziale V, pozycja 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze . Tak, więc i ten okres od 1 sierpnia 1985 r. do 30 kwietnia 1991 r. (5 lat 8 miesięcy 29 dni) powinien być zdaniem Sądu Okręgowego uznany jako okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Łącznie okres pracy ubezpieczonego w warunkach szczególnych wynosi 15 lat 7 miesięcy 29 dni. Odnosząc powyższe do treści przepisów z art. 184 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w związku z regulacjami § 2 i § 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) sąd I instancji zważył, że odwołanie jest uzasadnione. Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w całości złożył organ rentowy zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, ze zm.) w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43, ze zm.) przez przyjęcie, że zakres wskazanego w art. 32 ust.1 odesłania do „przepisów dotychczasowych” obejmuje możliwość zaliczenia na podstawie kiedykolwiek poprzednio obowiązujących przepisów okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej do okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, której definicję dla celów ustalania uprawnień emerytalnych zawiera art. 32 ust. 4 ustawy, a także wskutek przyjęcia, że okres nauki zawodu połączonej z obowiązkiem dokształcania się w zasadniczej szkole zawodowej stanowił okres pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej na zasadach określonych w § 2 ust.1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., oraz błędne ustalenia stanu faktycznego sprawy przez przyjęcie, że ubezpieczony udokumentował co najmniej 15 lat wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43, ze zm.), wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Wskazując na zarzuty apelujący wniósł o zmianę wyroku w całości i oddalenie odwołania T. W. , ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz pozwanego organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje. Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Sąd apelacyjny nie podzielił ustaleń sądu I instancji oraz rozważań prawnych w zakresie, w jakim uwzględniono ubezpieczonemu okres nauki zawodu od 1 września 1969 r. do 9 czerwca 1970 r., jako staż pracy w warunkach szczególnych. Sąd okręgowy oparł ustalenie w tym zakresie na dowolnej ocenie dowodów, jak też całkowicie pominął materialno-prawne podstawy rozstrzygnięcia tej kwestii. W spornym okresie zatrudnianie młodocianych, w tym uczących się zawodu w szkołach przyzakładowych regulowały przepisy ustawy z 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226 ze zm.). Zgodnie z regulacją ustawy młodocianym była osoba, która ukończyła 14 lat, a nie przekroczyła 18 roku życia, zaś od 21 lipca 1961 r. - na mocy art. 45 ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160) – podwyższono tę granicę wieku do lat
- Dla oceny przedmiotowej sprawy istotne sa natomiast przepisy art. 12 i art. 13 wskazanej ustawy. Pierwszy stanowi, że młodociani zatrudnieni przez zakłady pracy obowiązani są do dokształcania się do czasu ukończenia 18 lat życia. Jeżeli młodociany nie zakończył nauki zawodu przewidzianej w art. 4 ust. 1 do ukończenia 18 lat życia, obowiązek dokształcania się jego może być przedłużony nie więcej niż o 1 rok, o ile dokształcanie dotyczy obranego zawodu ( art. 12 ust. 1 ). Młodociani przyjęci do pracy, do przyuczania do określonej pracy lub do odbycia wstępnego stażu pracy po przyuczeniu do określonej pracy byli obowiązani: 1) jeżeli nie ukończyli 8 klas szkoły podstawowej - do dokształcania się, w celu ukończenia pełnej szkoły podstawowej, 2) jeżeli ukończyli 8 klas szkoły podstawowej - do dokształcania się zawodowego lub ogólnokształcącego ( art. 12 ust. 2 ). Z treści art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. wynika, że młodociani zatrudnieni w celu nauki zawodu obowiązani są do dokształcania się w zakresie obranego zawodu. Zgodnie zaś z art. 13 ustawy czas pracy młodocianych w wieku od lat 15 do 16 wynosi 6 godzin na dobę i 36 godzin tygodniowo. Z kolei choć ust. 2 tego przepisu stanowi, że młodocianych w wieku powyżej lat 16 obowiązuje normalny czas pracy stosowany w zakładzie pracy, to kolejny ust. 3 reguluje, że do czasu pracy młodocianych ( ust. 1 i 2 ) wlicza się czas dokształcania określonego w art. 12 ust. 2 i 3 bez względu na to, czy nauka odbywa się w godzinach pracy czy poza godzinami pracy, jednakże w wymiarze nie większym niż 18 godzin tygodniowo. Przytoczone przepisy wskazują zatem jednoznacznie, że młodociani wykonujący pracę w ramach nauki zawodu, poza wykonywaniem czynności praktycznych, związanych z przyuczeniem się do określonego zawodu, zobligowani byli do dokształcania teoretycznego, którego czas był wliczany do czasu pracy młodocianego. To z kolei wyklucza założenie, że młodociany zatrudniony w celu nauki zawodu wykonywał pracę w warunkach szczególnych stale, nieprzerwanie i w pełnym wymiarze czasu pracy ( § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze ). Należy podkreślić, że warunek wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy jest spełniony tylko wówczas, gdy pracownik w ramach obowiązującego go pełnego wymiaru czasu pracy na określonym stanowisku, stale tj. ciągle wykonuje pracę w szczególnych warunkach i nie wykonuje w tym czasie żadnych innych czynności nie związanych z zajmowanym stanowiskiem. Natomiast szkolenie teoretyczne pracownika nie wiąże się z narażeniem na działanie czynników szkodliwych, które co do zasady występują przy pracy na stanowiskach określonych w wykazie prac wykonywanych w warunkach szczególnych. W ocenie sądu apelacyjnego również zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają na ustalenie, że T. W. w okresie nauki zawodu , od 1 września 1968 r. do 9 czerwca 1970 r. wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracę montera konstrukcji żelbetowych. Przede wszystkim brak świadectwa pracy w warunkach szczególnych. Brak też jakichkolwiek innych dokumentów potwierdzających wykonywanie tego rodzaju pracy. Natomiast z treści świadectwa pracy z 31 lipca 1978 r. wynika jedynie tyle, że w okresie zatrudnienia T. W. w (...) Przedsiębiorstwie Budownictwa (...) od 1 września 1968 r. do 31 lipca 1978 r. ubezpieczony zajmował stanowiska montażysty i malarza. Spornej okoliczności tej nie dowodzą też zeznania świadków, wręcz przeciwnie, świadek A. Z. podał, że ubezpieczony przybył do pracy w jego brygadzie po ukończeniu szkoły przyzakładowej; świadek jednocześnie wskazał, że uczniowie szkoły przyzakładowej u niego nie pracowali oraz potwierdził, że przy przedsiębiorstwie (...) była szkoła, jednak uczniowie szkoły mieli swoich instruktorów i pracowali zwykle przy budynkach 4 piętrowych (k. 46). Brak elementu stałości i pełnowymiarowości zatrudnienia uczniów potwierdzały zeznania świadka R. G. (k. 46), który wyjaśnił, że jako uczniowie pracowali wraz z ubezpieczonym przez 4 dni. Również ubezpieczony zeznał, że w okresie 1968 - 1970 r., kiedy uczęszczał do przyzakładowej szkoły uczył się zawodu montażysty, to jest uczył się i pracował (k. 45). Skoro więc ubezpieczony w okresie od 1 września 1968 r. do 9 czerwca 1970 r. odbywał naukę zawodu, to wobec przedstawionej regulacji prawnej oraz oceny dowodów, wykluczone jest aby jednocześnie stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywał pracy pracę w warunkach szczególnych. Odmowa uwzględnienia wspomnianego okresu powoduje zaś, że orzeczenie oparte na założeniu, że ubezpieczony wykazał na dzień 1 stycznia 1999 r. 15 lat pracy w warunkach szczególnych jest wadliwe. Z ustalonego przez sąd I instancji okresu zatrudnienia ubezpieczonego w warunkach szczególnych (15 lat 7 miesięcy i 29 dni) należało bowiem wyłączyć okres nauki zawodu, tj. 21 miesięcy i 8 dni. Nie została zatem spełniona jedna z przesłanek wymaganych przy ubieganiu się o prawo do emerytury w wieku obniżonym na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej, a zatem zaskarżona decyzja jest trafna. Niezależnie od powyższej oceny sąd apelacyjny zaznacza, że niesłuszne są zarzuty organu rentowego odnośnie kwestii zaliczenia do stażu pracy w warunkach szczególnych okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej. Sąd odwoławczy zdecydowanie opowiada się za poglądem, że okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS) jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia. Na podstawie art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej - w brzmieniu pierwotnym, obowiązującym do 31 grudnia 1974 r., czas odbywania zasadniczej lub okresowej służby wojskowej wlicza się pracownikowi do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony przed powołaniem do służby. Wydane na podstawie delegacji zawartej w ustawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin (Dz. U. Nr 44, poz. 318 ze zm.) regulowało w sposób szczegółowy uprawnienia żołnierza, który w terminie 30 dni po zwolnieniu ze służby zgłosił powrót do zakładu pracy i w wyniku tego podjął w nim zatrudnienie. W myśl w § 5 ust. 1 tego rozporządzenia żołnierzowi wlicza się czas odbywania służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym podjął zatrudnienie, w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem w tym zakładzie oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Tym samym przy niezakwestionowanym ustaleniu, że ubezpieczony bezpośrednio przed odbyciem służby wojskowej wykonywał pracę w warunkach szczególnych i w ciągu 30 dni po odbyciu służby powrócił do tego zakładu pracy na to samo stanowisko, sąd apelacyjny nie miał wątpliwości, że okres służby wojskowej należało zaliczyć do stażu pracy w warunkach szczególnych. Jak wynika z przedstawionego stanowiska ocena tej kwestii nie wpływa na rozstrzygnięcie sądu apelacyjnego. Mając na uwadze dokonane ustalenia i ocenę prawną sąd apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i orzekając co do istoty oddalił odwołanie ubezpieczonego. O kosztach za postępowanie apelacyjne orzekł na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. , przy zastosowaniu zasady wyrażonej w art. 98 k.p.c. , w wysokości wynikającej z § 2 ust. 1 i 2 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu , (Dz. U z 2002 r., nr 163, poz. 1349 ze zm.).