Sygn. akt III AUa 906/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Iwona Niewiadowska-Patzer (spr.) Sędziowie: SSA Katarzyna Wołoszczak del. SSO Wiesława Stachowiak Protokolant: inspektor ds. biurowości Krystyna Kałużna po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2013 r. w Poznaniu sprawy z odwołań (...) S.A. (...) z siedzibą w P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. o podstawę wymiaru składek na skutek apelacji odwołującej (...) S.A. (...) z siedzibą w P. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 30 marca 2012 r. sygn. akt VII U 39/12 o d d a l a apelację. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 28 listopada 2011r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. stwierdził wobec (...) S.A. (...) z siedziba w P. i J. M. , że przychód osiągnięty przez J. M. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnika składek (...) S.A. (...) w P. stanowi podstawę wymiaru składek n ubezpieczenie emerytalne i rentowe, chorobowe i wypadkowe, które wynosi: okres ubezpieczenie emerytalne chorobowe wypadkowe 11/2006 1805,53 1805, 53 1805,53 09/2007 2260,50 2260,50 2260,50 02/2009 2227,85 2227,85 2227,85 04/2009 2302,94 2302,94 2302,94 12/2009 2010,40 2010,40 2010,40 05/2010 2218,66 2218,66 2218,66 12/2010 2862,60 2862,60 2862,60 Organ rentowy wskazał, że płatnik składek nie uwzględnił w podstawie wymiaru składek osiąganych przez J. M. przychodów z tytułu wypłaconych w ramach pomocy materialnej dla pracowników przed świętami oraz dofinansowania do wypoczynku urlopowego finansowanych ze środków Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Od powyższych decyzji odwołania wnieśli zarówno J. M. jak i płatnik składek (...) S.A. z siedzibą w P. . Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 30 marca 2012r. I. oddalił odwołanie J. M. , II. Oddalił odwołanie odwołującej (...) S.A. (...) z siedzibą w P. . Sąd ustalił następujący stan faktyczny: (...) S.A. (...) z siedzibą w P. powstała jako spółka akcyjna na mocy umowy zawartej w formie aktu notarialnego sporządzonego w dniu 12 grudnia 1990r. Przedmiotem działalności spółki jest m.in. prowadzenie wszelkiej działalności wytwórczej, usługowej, handlowej w kraju i za granicą. Zarząd spółki składa się z prezesa – K. P. i wiceprezesa – D. S. . J. M. ma (...) lat, od 17 listopada 1981r. jest zatrudniony w odwołującej spółce na stanowisku malarza. Odwołujący jest żonaty, jego żona nie pracuje od 1989r. Małżonkowie mają dwoje dzieci w wieku 21 i 23 lata-oboje obecnie pracują. Od 1 stycznia 1996r. w spółce obowiązuje Regulamin Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Zgodnie z pkt I ppkt 5 w/w regulaminu środkami funduszu administruje zarząd spółki, który odpowiada za zgodny z ustawą sposób ich wykorzystania. Komisja Socjalna, powołana przez zarząd spółki, wykonuje prace związane z obsługą funduszu w oparciu o zatwierdzoną przez zarząd instrukcję stanowiącą załącznik 1. W myśl pkt II ppkt 1 przeznaczeniem funduszu jest udzielanie pomocy rzeczowej i finansowanej w zakresie: dofinansowania wypoczynku pracownikom i ich rodzin, zapomóg w szczególnych sytuacjach życiowych. Pkt III ppkt 1 stanowi, iż osobami uprawnionymi do korzystania z funduszu są pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy z wyłączeniem pracowników przebywających na urlopach bezpłatnych powyżej 1 miesiąca. Uprawnienia do korzystania z funduszu nabywane są po przepracowaniu w spółce 12 miesięcy. W pkt IV określono zasady przyznawania świadczeń socjalnych, w tym podano, że tytuły świadczeń z funduszu i kryteria ich przyznawania określa załącznik 2. W załączniku wskazano, że środki funduszu świadczeń socjalnych będą przeznaczone na: 1) udzielanie pomocy rzeczowej i finansowanej ( np. dofinansowanie wypoczynku urlopowego pracowników i ich rodzin organizowanego we własnym zakresie), 2) nieodpłatne lub częściowo odpłatne świadczenie usług na rzecz różnych form działalności kulturalno-oświatowej i sportowo- rekreacyjnej oraz dofinansowanie tej działalności organizowanej przez inne zakłady pracy, w tym imprezy okolicznościowe wraz z zakupem drobnych upominków i przygotowaniem poczęstunku (
- a)Dzień Budowlanych,
- b)(...) Dzień Kobiet,
- c)(...) Dzień Dziecka, Gwizdka dla dzieci,
- d)Nowy Rok, Święta,
- e)inne okoliczności. W w/w załączniku ustalono, że : dofinansowanie wypoczynku organizowanego we własnym zakresie przysługuje wyłącznie pracownikom, którzy przedłożą kartę urlopową i oświadczenie o terminie i miejscu wypoczynku- w wysokości do 50% najniższego wynagrodzenia; świadczenia z tytułu Świąt i Nowego Roku przysługują wyłącznie pracownikom w wysokości do100% najniższego wynagrodzenia . Kryterium przyznania tych świadczeń jest wniosek przełożonego. J. M. uzyskał świadczenia socjalne w następującej wysokości: w listopadzie 2006r. kwotę 350zł brutto (wczasy pod gruszą), we wrześniu 2007r.- 350zł brutto ( wczasy pod gruszą), w lutym 2009r.- 350 zł brutto (wczasy pod gruszą za 2008r.), w kwietniu 2009r.- 350 zł brutto ( wczasy pod gruszą), w grudniu 2009r.- 244zł brutto (paczka świąteczna), w maju 2010r. -350 zł brutto (wczasy pod gruszą), w grudniu 2010r.- 244zl brutto (paczka świąteczna. W latach 2003-2006, 2008-2010 odwołujący otrzymał także bezzwrotne zapomogi w kwotach od 500zł do 700zł wypłacone z uwagi na trudną sytuację rodzinną. Po przeprowadzeniu kontroli przez organ rentowy pozwany wydał zaskarżoną decyzję. Sąd Okręgowy oceniając zebrany materiał dowodowy dał wiarę zeznaniom odwołującego J. M. co do kwoty i terminów otrzymanych świadczeń, jednocześnie nie dał wiary zeznaniom, aby starając się o wczasy pod gruszą i paczki świąteczne opisywał swoją sytuację rodzinną. Sąd nie dał również wiary zeznaniom członków zarządu odwołującej spółki D. S. i K. P. , iż świadczenia z tytułu dofinansowania wczasów pracowniczych oraz paczek świątecznych były przyznawane według zasad wskazanych w art. 8 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych . Sąd nie dał wiary także zeznaniom świadka M. G. , aby podstawą przyznania świadczeń odwołującemu J. M. było m.in. oświadczenie, iż pracownik znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, albowiem nie wynika to z Zakładowego Regulaminu Świadczeń Socjalnych obowiązującego w spółce (...) S.A. (...) , a także przeczą temu dołączone do akt wnioski J. M. . Za wiarygodne uznał Sąd zeznania świadka Z. M. , iż zawsze kryterium przyznania dofinansowania do wypoczynku urlopowego było wykorzystanie przez pracownika 14 dni urlopu, a nadto każdorazowo sytuacja pracownika była analizowana celem stwierdzenia, czy przysługuje mu 200zł czy 350zł. Dokonując analizy prawnej zebranego materiału Sąd Okręgowy przytoczył art. 8 ust.1 ustawy z dnia 4 marca 1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 1996r. Nr 70 poz.335 ze zm.) a także §2 ust.19 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161 poz.1106 ze zm.). Nadto Sąd powołał przepisy art. 4 pkt 9 i art.18 ust.1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r. Nr 70 poz.335). W ocenie Sądu, analiza akt sprawy, a w szczególności Regulaminu Funduszu Świadczeń Socjalnych prowadzi do wniosku, że przyznawanie ulgowych świadczeń i usług oraz wysokość dopłat z Funduszu nie była uzależniona od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu. Pracownicy nie byli zobowiązani każdorazowo składać pracodawcy informacji o swojej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej. Odwołująca stosowała kryterium długości zatrudnienia i wykorzystania odpowiedniej liczby dni urlopu oraz kryterium wniosku przełożonego i statusu pracownika (paczki świąteczne). J. M. znajdował się w trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej, jednakże jego sytuacja życiowa nie była powodem przyznania mu świadczeń. Tym samym Sąd uznał, że przychód osiągnięty przez J. M. z tytułu zatrudnienia u płatnika składek (...) S.A. (...) w P. stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe w wysokości wskazanej w decyzji. Z tych powodów Sąd na podstawie przepisów prawa materialnego oraz art.477 14 §1 k.p.c. oddalił odwołania oraz orzekł o kosztach na podstawie art. 98 k.p.c. Apelację od wyroku złożył (...) S.A. (...) z siedzibą w P. zaskarżając wyrok w części tj. w pkt II oraz w pkt III w części zasądzającej od (...) S.A. na rzecz organu rentowego zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 60zł. Skarżący zarzucił wyrokowi: 1. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie było uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu, 2. naruszenie prawa procesowego- art. 233§1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przy ocenie zeznań świadków M. G. i Z. M. , polegające na odmówieniu wiary zeznaniom tychże świadków, iż podstawą przyznania dofinansowania dla pracowników było m.in. ustalenie, iż pracownik znajduje się w trudnej sytuacji materialnej wyłącznie na tej podstawie, że nie wynika to z Zakładowego Regulaminu Świadczeń Socjalnych, a także przeczą temu dołączone wnioski J. M. ; 3. naruszenie prawa procesowego- art. 233§1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przy ocenie zeznań przesłuchanych w charakterze strony członków zarządu odwołującej- D. S. i K. P. , polegające na odmówieniu wiary zeznaniom odwołującej, iż świadczenia z tytułu dofinansowania do wczasów pracowniczych oraz paczek świątecznych były przyznawane według zasad wskazanych w art.8 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych , bez wskazania przyczyn dla których Sąd zeznania tychże osób uznał za niewiarygodne. Wskazując na powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie odwołania w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, według norm przepisanych. Pełnomocnik pozwanego wniósł o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny w pełni akceptuje ustalenia dokonane przez Sąd I instancji oraz ich ocenę prawną. Powyższe pozwala Sądowi Apelacyjnemu przyjąć te ustalenia za własne, bez potrzeby ich ponownego szczegółowego przytaczania. Stan faktyczny sprawy jest zatem bezsporny, a spór dotyczy wyłącznie interpretacji przepisów prawa. Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestię ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne jest ustawa z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009r.nr 205 poz. 1585 ze zm.), a w dalszej kolejności rozporządzenie wydane na podstawie delegacji zawartej w tej ustawie. Sporna kwestia dotyczy przede wszystkim art.18 ust.1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych formułującego ogólną zasadę, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Powyższe wynika z treści art. 4 ust.9 powołanej ustawy. Z mocy delegacji zawartej w art.21 ustawy systemowej obowiązuje rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe . W §2 ust. 1 powyższego rozporządzenia wymieniono przychody, które nie stanowią podstawy wymiaru składek, w tym, w punkcie 19 świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z Funduszu uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu. Niewątpliwie to pracodawca gospodaruje środkami funduszu, dokonuje podziału środków funduszu na poszczególne rodzaje działalności socjalnej i przyznaje poszczególnym uprawnionym świadczenia finansowe z funduszu na zasadach określonych w regulaminie zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Z funduszu mogą być finansowane tylko te rodzaje działalności socjalnej, które są objęte ustawową definicją pojęcia „działalność socjalna”. Swoboda regulacji w regulaminie zasad przyznawania indywidualnych świadczeń jest ograniczona ustanowioną przez ustawodawcę w art.8 ust.1 ustawy ogólną zasadą, że przyznawanie tych świadczeń ma być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Fundusz świadczeń socjalnych jest instytucją prawną, która ma łagodzić różnice w poziomie życia pracowników i ich rodzin. Jest on wyrazem funkcji społecznej zakładu pracy, zaś jego adresatami są zwłaszcza rodziny o najniższych dochodach. Oznacza to, co należy uwzględnić w zakładowych regulaminach świadczeń socjalnych, że przyznawanie ulgowych świadczeń i wysokość dopłat z funduszu powinno być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby korzystającej z funduszu. Przy ocenie sytuacji materialnej pracownika należy brać pod uwagę dochody pracownika osiągane poza zakładem pracy, a także dochody członków rodziny, pozostających we wspólnym gospodarstwie z pracownikiem. Odnosząc się do kwestii dofinansowania do urlopu wypoczynkowego w latach 2006-2010 należy podzielić pogląd Sądu I instancji, że świadczenia te zostały wypłacone pracownikom przez pracodawcę z pominięciem zapisów obowiązującego regulaminu ZFŚS. Sąd I instancji trafnie powołał utrwalone już stanowisko judykatury, które wskazuje, że pomoc z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych musi być uzależniona od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 września 2009r. (syg.akt IUK 121/09)podkreślił, że „nawet regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie może zmienić tej zasady”. Kryterium wysokości wynagrodzenia zasadniczego pracownika, które zostało potwierdzone przez wiceprezesa spółki D. S. przez Sądem Apelacyjnym, a które wynosiło – średnie miesięczne wynagrodzenie w kwocie 15.000zł (k. 80,81, 202 akt), ponad wszelką wątpliwość nie spełniało warunków określonych w art. 8 ust.2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych . Tak ustalony próg wynagrodzenia powodował, że w zasadzie wszyscy pracownicy, poza ścisłym kręgiem kierowniczym, otrzymywali świadczenie w równej kwocie 350 zł, a osoby (nieliczne) zarabiające powyżej 15.000zł kwotę 200zł. Zatem tak ustalone kryterium de facto stanowiło jedynie pozorne zróżnicowanie wysokości przyznanego świadczenia z funduszu świadczeń socjalnych. Nadto nie uwzględnia ono innych okoliczności, jak stan liczebny rodziny, jej łączne dochody, indywidualnej sytuacji zdrowotnej członków rodziny etc., tym samym nie wyczerpuje normy zawartej w art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o z.f.ś.s. Stąd świadczenie wypłacone przez pracodawcę z pominięciem wymienionej podstawowej zasady nie może być oceniane w sensie prawnym jako świadczenie socjalne, a tym samym nie może korzystać z uprawnień przyznawanych tym świadczeniom przez system ubezpieczeń społecznych. Podsumowując, pomoc z funduszu może być dokonywana jedynie wówczas, gdy uzależnia się jej przyznanie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie wystąpiła, zatem dofinansowanie do wczasów wypłacone zainteresowanemu należy uznać za przychód w rozumieniu art.12 ust.1 ustawy z dnia26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który to przychód stanowi podstawę wymiaru składek. Również dopłata w gotówce do paczek świątecznych nie została wypłacona z zachowaniem kryterium określonym w art. 8 ustawy z dnia 4 marca 1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych . Jak wynika z zeznań D. S. „dofinansowanie” do paczek wypłacone w gotówce stanowiło równą kwotę dla wszystkich pracowników, a jego wysokość w żaden sposób nie korelowała z sytuacją materialną czy rodzinną pracownika. O ile przyznanie paczek świątecznych w równej wysokości może być usprawiedliwione w pewnych sytuacjach charakterem tego świadczenia, o tyle, zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie sposób znaleźć jakiegokolwiek uzasadnienia przyznania z okazji Świąt Bożego Narodzenia wszystkim pracownikom równej kwoty w gotówce jako świadczenia socjalnego. Takie świadczenie niewątpliwie należy również uznać za przychód w rozumieniu art.12 ust.1 ustawy z dnia 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych , który to przychód stanowi podstawę wymiaru składek (art.18 ust.1 ustawy z 13.10.1998r. o s.u.s. w zw. z §1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998r. oraz art.81 ust.1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych ). Nie zachodzi tu zatem wyłączenie przewidziane w §ust.1 pkt 19 rozporządzenia. Okoliczność podnoszona przez apelującą, iż sytuacja zainteresowanego była znana Komisji Socjalnej nie może wpłynąć na odmienną ocenę stanu faktycznego, skoro J. M. , który niewątpliwie znajdował się w trudnej sytuacji materialnej, otrzymywał dopłatę do paczek oraz dofinansowanie do wczasów w takiej samej wysokości co pozostali pracownicy, mimo że brak jest podstaw do uznania, aby sytuacje materialne, zdrowotne i rodzinne wszystkich pracowników były zbliżone. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny uznał zaskarżony wyrok za trafny i nie naruszający przepisów prawa materialnego, a tym samym apelacja z mocy art.385 k.p.c. podlega oddaleniu. /SSA Katarzyna Wołoszczak/ /SSA Iwona Niewiadowska-Patzer/ /del.SSO Wiesława Stachowiak/