Sad powszechny, I ACa 481/14

(1)o uznanie umowy za bezskuteczną na skutek apelacji pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 4 czerwca 2014 r., sygn. akt I C 1001/12 I. z m i e n i a zaskarżony wyrok w punktach I i II w części dotyczącej pozwanego Z. L. w ten sposób, że oddala powództwo w stosunku do tego pozwanego i nie obciąża powódki kosztami procesu na rzecz pozwanego Z. L. , II. u c h y l a zaskarżony wyrok w pozostałej części i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krośnie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego . Sygn. akt I ACa 481/14 UZASADNIENIE Powódka G. L. w pozwie skierowanym przeciwko Z. L. i E. D.

(1)domagała się uznania za bezskuteczną umowy sprzedaży nieruchomości zawartej pomiędzy Z. L. a E. D. przedmiotem której była nieruchomość opisana w żądaniu pozwu, w zakresie wierzytelności przysługującej powódce w stosunku do Z. L. z tytułu udziału w majątku wspólnym – nakładów na budowę domu mieszkalno - użytkowego oraz szklarni. Powódka domagała się również zasądzenia od pozwanych na jej rzecz kosztów procesu. Pozwani wnosili o oddalenie powództwa, zaprzeczając okolicznościom przytoczonym na uzasadnienie pozwu. Sąd Okręgowy w Krośnie rozstrzygając o żądaniu pozwu wyrokiem z dnia 4 czerwca 2014 r. uznał za bezskuteczną w stosunku do powódki umowę sprzedaży nieruchomości położonej w Ł. oraz ustanowienia służebności zawartą dnia 14 marca 2012 roku w Kancelarii Notarialnej Notariusza N. R. . A (...) , którym Z. L. sprzedał prawo własności przedmiotowej nieruchomości E. D.

(1). Orzekając o kosztach procesu Sąd Okręgowy zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz adwokata K. H. kwotę 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego udzielonego powódce z urzędu. W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że rozstrzygnął sprawę w oparciu o następujące ustalenia faktyczne: Sąd Rejonowy w Krośnie prowadził postępowanie w sprawie z wniosku G. L. z udziałem Z. L. o podział majątku wspólnego i postanowieniem z dnia 28 grudnia 2012 r. ustalił, że przedmiotem podziału majątku wspólnego stron były nakłady z majątku wspólnego o wartości 250 270 zł na nieruchomość położoną w Ł. stanowiącą majątek odrębny Z. L. . Dokonując podziału majątku wspólnego Sąd Rejonowy zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 125 135 zł tytułem spłaty. Pomimo skierowania orzeczenia do egzekucji Z. L. nie spełnił świadczenia, a prowadzona przeciwko niemu na podstawie tytułu wykonawczego - postanowienia Sądu Rejonowego w Krośnie z dnia 28 grudnia 2012 r egzekucja okazała się bezskuteczna. Sąd Okręgowy ustalił, że w toku postępowania o podział majątku wspólnego Z. L. sprzedał swojej konkubinie E. D.

(1)nieruchomość położoną w Ł. za cenę 90 000 zł ustanawiając jednocześnie służebność dożywocia na swoją rzecz. W oparciu o takie ustalenia i dokonaną ocenę materiału dowodowego Sąd Okręgowy rozważył, że żądanie powódki zawierało wszystkie elementy skargi pauliańskiej: wskazywało czynność prawna, wskazywało wymagalne roszczenie w stosunku do pozwanego. Sąd Okręgowy ocenił iż w świetle okoliczności sprawy nie sposób jest przyjąć twierdzeń pozwanej, że nie wiedziała o zobowiązaniach swojego konkubenta. Sąd Okręgowy wziął pod uwagę, że decydujące dla skuteczności skargi pauliańskiej znaczenie ma rzeczywisty stan majątku dłużnika w czasie gdy wierzyciel zażądał zaspokojenia a uwzględniając wymagania art. 316 § 1 k.p.c. stan istniejący w chwili orzekania. Ocenił, że uwzględnienie powództwa opartego w przepisach od 527 k.c. jest możliwe w razie stwierdzenia istnienia związku przyczynowego między zaskarżoną czynnością dłużnika a jego niewypłacalnością. Ocenił, że pozwany miał majątek stanowiącej jego majątek osobisty a wyzbywając się go działał z wyjątkowym zamiarem pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Sąd Okręgowy na podstawie własnych ustaleń ocenił, że pozwany w czasie postępowania o podział majątku wspólnego, na końcowym etapie postępowania, zbył nieruchomość z zamiarem pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli, a faktu tego nie ujawnił w postępowaniu o podział majątku. Dlatego Sąd Okręgowy ocenił, że pozwany liczył się z pokrzywdzeniem powódki a jego działania zmierzały w celu osiągnięcia takiego właśnie skutku. Z wyrokiem Sądu Okręgowego nie zgodzili się pozwani Z. L. i E. D.

(2). Zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości apelacją pozwani zarzucili naruszenie prawa materialnego art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz naruszenie art. 527 § 1 k.c. Ponadto zarzucili naruszenie przepisów postępowania lub art. 321 k.p.c. poprzez ocenę, że czynność prawna w formie aktu notarialnego dokonana przez pozwanych była pozorna, pomimo że żądanie pozwu nie opierało się o taki zarzut. W związku z tym z ostrożności procesowej pozwani podnieśli zarzut naruszenia prawa materialnego art. 83 k.c. Wskazując na powyższe zarzuty pozwani domagali się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanych kosztów procesu i kosztów postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu apelacji pozwani twierdzi że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece . Podnosili, że pozwana przed nabyciem nieruchomości zbadała treść ksiągi wieczystej która nie zawierała wpisów dotyczących ujawnienia innego prawa poza prawem własności nieruchomości na rzecz Z. L. . Apelujący argumentowali, że przysługujące powódce prawo nie zostało w księgach wieczystych ujawnione tylko z winy powódki. Pozwani podnosili, że w toku postępowania w żaden sposób nie udowodniono okoliczności przemawiających za wyłączeniem rękojmi wiary ksiąg publicznych i nie wykazano złej wiary nabywcy. Pozwani zarzucili, że Sąd Okręgowy przyjął jako udowodnioną okoliczność, że pozwanych łączy konkubinat i na tej podstawie zastosował domniemanie prawne z art. 527 § 3 k.c. Zarzucili, że pomimo nie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron sąd ustalił naturę stosunków osobistych między pozwanymi co w ocenie pozwanych było błędem bowiem należało udowodnić ponad wszelką wątpliwość istnienie takich stosunków, a w braku takiego dowodu udowodnić świadomość osoby trzeciej co do zamiaru pokrzywdzenia przez dłużnika. Pozwani podnosili, że całkowicie w sposób nieuprawniony Sąd Okręgowy dokonał oceny z której wynikało, że dokonana przez pozwanych czynność prawna była czynnością pozorną. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie po rozpoznaniu apelacji pozwanych zważył, co następuje: Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania ( Uchwała Sadu Najwyższego 7 sędziów z dnia 31 stycznia 2008r. sygn.. III CZP 49/07 OSNC 2008/6/55) . Użyte w art. 378 § 1 k.p.c. sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę "w granicach apelacji", oznacza, iż sąd ten rozpoznaje sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, także na rzecz współuczestników w warunkach opisanych w art. 378 § 2 k.p.c. , dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale zebranym w pierwszej instancji ( art. 381 i 382 k.p.c. ), ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji, będąc ewentualnie związany oceną prawną lub uchwałą Sądu Najwyższego ( art. 386 § 6, art. 398 20 i art. 390 § 2 k.p.c. ), stosuje przepisy regulujące postępowanie apelacyjne oraz, gdy brak takich przepisów, przepisy dotyczące postępowania przed sądem pierwszej instancji ( art. 367 i nast. oraz art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. ), kontroluje prawidłowość postępowania przed sądem pierwszej instancji, pozostając związany zarzutami przedstawionymi w apelacji, jeżeli są dopuszczalne (np. art. 162 k.p.c. ), ale biorąc z urzędu pod uwagę nieważność postępowania ( art. 378 § 1 in fine k.p.c. ), orzeka co do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania, nie wykraczając poza wniosek zawarty w apelacji i nie naruszając zakazu reformationis in peius ( art. 378 § 1, art. 384 i 386 k.p.c. ), i w końcu rozstrzyga o kosztach postępowania ( art. 108 § 2 k.p.c. ). Niezależnie więc od sformułowanych przez apelujących zarzutów naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny miał obowiązek uwzględnić z urzędu naruszenie zaskarżonym wyrokiem prawa materialnego o ile Sąd Okręgowy uwzględnił oparte o przepis art. 527 § 1 żądanie pozwu również w stosunku do dłużnika, który nie był w niniejszej sprawie biernie legitymowany. Istotą powództwa opartego o przepis art. 527 § 1 k.c. jest możliwość uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia z majątku, który na skutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela wyszedł z majątku dłużnika i stał się własnością osoby trzeciej. Zatem powództwo o stwierdzenie bezskuteczności dokonanej czynności prawnej skierowane jest przeciwko osobie trzeciej. Udział w tym procesie dłużnika w charakterze strony nie jest możliwy, skoro wierzyciel przeciwko dłużnikowi uzyskał już tytuł uprawniający go do egzekucji, proces nie dotyka uprawnień lub obowiązków dłużnika, a decydujące o bezskuteczności czynności prawnej są elementy leżące po stronie osoby trzeciej dokonującej czynności z dłużnikiem ( stan świadomości co do pokrzywdzenia wierzycieli przez czynność prawną dokonaną z dłużnikiem). Konsekwencją tych rozważań jest ocena Sądu Apelacyjnego, że uwzględnienie powództwa w stosunku do pozwanego Z. L. nastąpiło bez podstawy prawnej. Dlatego w stosunku do tego pozwanego należało na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienić zaskarżony wyrok i powództwo oddalić. Dokonując zmiany rozstrzygnięcia na korzyść pozwanego Sąd Apelacyjny jednocześnie zauważa, że istniały szczególne okoliczności uzasadniające nie obciążenie powódki kosztami procesu na rzecz pozwanego Z. L. , pomimo oddalenia w stosunku do niego powództwa ( art. 102 k.p.c. ). Przede wszystkim ocenić należało, ze to właśnie działania pozwanego zmusiły powódkę do podjęcia obrony swoich interesów poprzez wytoczenie powództwa. Częściowo błędne oznaczenie strony pozwanej w okolicznościach niniejszej sprawy nie uzasadnia przerzucenia na powódkę finansowej odpowiedzialności za wynik tego błędu zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, bowiem pozostawało by to w sprzeczności z poczuciem sprawiedliwości. W pozostałym zakresie apelacja pozwanych jest uzasadniona ale również z innych przyczyn niż te, na które powoływali się pozwani. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego jest orzeczeniem, które nie odnosi się do treści zgłoszonego żądania i jako takie dotknięte jest uchybieniem w postaci nierozpoznania istoty sprawy. Zgodnie z treścią żądania pozwu, podtrzymaną przez pełnomocnika powódki po zamknięciu rozprawy, powódka wnosząc o uznanie umowy sprzedaży za bezskuteczną wskazała, że domaga się tego w celu zaspokojenia wierzytelności z tytułu rozliczenia nakładów na budynek mieszkalno – użytkowy i szklarnie poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty Z. L. . Wysokość tych nakładów w dacie wniesienia pozwu - co miało miejsce 3 grudnia 2012r. - nie była ustalona prawomocnym orzeczeniem sądowym, bowiem sprawa o podział majątku wspólnego była jeszcze w toku. W późniejszym terminie powódka nie dokonała dokładniejszej precyzacji wierzytelności. Sąd Okręgowy orzekając o bezskuteczności czynności prawnej dokonanej pomiędzy dłużnikiem a pozwaną E. D. w ogóle nie określił w treści orzeczenia wierzytelności, której ochrony domagała się powódka. W ocenie Sadu Apelacyjnego ma to istotny wpływ na prawidłowość rozstrzygnięcia Sadu I instancji, skoro „Ochroną pauliańską objęta jest bowiem zawsze konkretna wierzytelność, stanowiąca przedmiot żądanej przez wierzyciela ochrony, a nie wszelkie bliżej nie oznaczone prawa powoda” ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003r. sygn.. III CKN 355/01).W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995r. sygn.. akt III CZP 139/95 (OSNC 1996, z. 1, poz. 17) wyjaśniono, że uwzględniając powództwo na podstawie art. 527 k.c. sąd powinien określić wierzytelność zarówno pod względem podmiotowym jak i przedmiotowym. Skoro podstawą uwzględnienia powództwa opartego o przepis art. 527 k.c. jest wykazanie istnienia wierzytelności to zgodnie z cytowanymi poglądami judykatury musi to znaleźć odzwierciedlenie w treści wyroku. W sytuacji gdy zaskarżony wyrok nie określa chronionej wierzytelności Sąd Apelacyjny ocenił, że nie została rozpoznana przez Sąd Okręgowy istota sprawy, konsekwencją czego jest uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Na marginesie Sad Apelacyjny zauważa, że w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w sprawie o podział majątku wspólnego prawidłowe rozstrzygnięcie powinno uwzględniać wynik tego postępowania, po precyzacji przez powódkę żądania w zakresie ścisłego określenia wierzytelności, która ma być chroniona ( vide: wyrok S.N z dnia 13 października 2010r. sygn. I CSK 594/09, z dnia 13 kwietnia 2011r. sygn.. akt V CSK 313/10). Sąd Apelacyjny niezależnie od wskazanych wyżej przyczyn skutkujących uchyleniem zaskarżonego wyroku i koniecznością ponownego rozpoznania sprawy zauważa, że Sąd Okręgowy bez przeprowadzenia postępowania dowodowego i bez przyznania przez pozwanych okoliczności faktycznych ustalił, że Z. L. i E. D.

(2)pozostają w związku faktycznym – konkubinacie, co stanowiło podstawę do zastosowania przez sąd I instancji domniemania z art. 527 § 3 k.c. w sytuacji gdy nie znajduje to odbicia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie – co słusznie zarzucili pozwani w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że w odpowiedzi na pozew pozwana E. D.

(2)zaprzeczyła aby nabywając nieruchomość miała świadomość istnienia okoliczności na które powoływała się powódka w pozwie. Dlatego pomimo nie stawienia się pozwanej i pominięcia dowodu z jej przesłuchania brak było podstaw do uznania za przyznane przez nią okoliczności, na które w pozwie powołała się powódka ( art. 230 k.p.c. ). Zatem ustalenie tych okoliczności wymagać będzie od sądu przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Z tych względów wobec konieczności ponownego rozpoznania sprawy co do jej istoty, przy uwzględnieniu zaleceń Sądu Apelacyjnego również w zakresie przeprowadzenia postępowania dowodowego należało uchylić zaskarżony wyrok w zakresie rozstrzygnięcia, które zapadło w stosunku do pozwanej E. D. na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. pozostawiając sądowi I instancji na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Odnosząc się na koniec do zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oceny Sądu I instancji z której wynika, że zawarta przez pozwanych umowa sprzedaży była pozorną czynnością prawną Sąd Apelacyjny stwierdza, że przedmiotem zaskarżenia w ramach akcji pauliańskiej nie może być nieważna czynność prawna. Sankcja nieważności bezwzględnej wyprzedza bowiem i zarazem konsumuje sankcję względnej bezskuteczności, przewidzianą w art. 527 § 1 k.c. (wyrok SN z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 530/06, LEX nr 315395). Podobnie nie wymagają w zasadzie interwencji w trybie skargi pauliańskiej czynności pozorne. Marginalnie Sąd Apelacyjny zauważa, że zawarte w zaskarżonym orzeczeniu rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie jest prawidłowe i zostało wydane z naruszeniem art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu . Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji.