Sad powszechny, II AKa 178/12

Sygn.akt II AKa 178/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w II Wydziale Karnym w składzie Przewodniczący SSA Jacek Dunikowski Sędziowie SSA Tomasz Eryk Wirzman (spr.) SSA Janusz Sulima Protokolant Barbara Mosiej przy udziale Danuty Dąbrowskiej - Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Białymstoku, upoważnionej przez Prokuratora Apelacyjnego w Białymstoku do udziału w sprawie po rozpoznaniu w dniu 11 października 2012 r. sprawy A. K. o odszkodowanie z powodu apelacji wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Okręgowego w Ostrołęce z dnia 30 maja 2012r. sygn.akt II Ko 66/12 I. Uchyla wyrok w części zasądzającej odszkodowanie powyżej kwoty 12.000 (dwunastu) tysięcy złotych i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania. II. W pozostałej części wyrok utrzymuje w mocy. III. Kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE 1 . Wyrokiem z dnia 11 października 2012 r. w sprawie sygn. III Ko 66/12 Sąd Okręgowy w Ostrołęce zasądził od Skarbu Państwa na rzecz A. K. 19.000 zł. tytułem odszkodowania i 6000 zł. zadośćuczynienia, za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie zastosowane wobec wnioskodawcy, w dniu 7 kwietnia 2009 r. trwające do 16 czerwca 2009 r., w sprawie prowadzonej przez Prokuraturę Apelacyjną w Warszawie o sygn. Ap-V-Ds. 79/09 obciążając kosztami postępowania Skarb Państwa. 2 . Wyrok został zaskarżony przez prokuratora na niekorzyść wnioskodawcy. Stosownie do przepisu art. 427 §1 i § 2 k.p.k. , w zw. z art. 425 § 2 k.p.k. od podmiotu fachowego – prokuratora, obok wskazania zarzutów stawianych rozstrzygnięciu i kierunku środka odwoławczego, należało oczekiwać także wskazania zakresu zaskarżenia rozstrzygnięcia i korelujących z tym wniosków ( petitum ) apelacji. Pisemny środek odwoławczy z trudnością czyni zadość wymogom stawianym przez przepisy prawa procesowego. Oznaczenie zakresu zaskarżenia, tj. kwoty 19.000 zł. orzeczonej tytułem odszkodowania, a także wskazanie petitum , nie odpowiada stanowisku prokuratora wyrażonego w uzasadnieniu apelacji, z którego wynika, że skarżący nie kwestionuje jednak orzeczonej tytułem odszkodowania kwoty 12.000 zł. Sporna pozostaje jedynie kwota 7000 zł. , związana z roszczeniem dotyczącym uszkodzenia samochodu. A zatem bezzasadnie jako przedmiot zaskarżenia wskazano całą kwotę odszkodowawczą tj. 19.000 zł., a także z niezrozumiałych powodów zawarto w żądaniu apelacji ( petitum ), uchylenie w tej części wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Na rozprawie odwoławczej prokurator, odwołując się do uzasadnienia środka odwoławczego, sprecyzował zakres i wnioski apelacji. 3 . Wobec mankamentów apelacji prokuratora, co do zakresu zaskarżenia, zamazującej obraz rozstrzygnięcia, a także kierując się potrzebą takiego wyrokowania, by poddany kontroli odwoławczej wyrok sądu I instancji nie budził wątpliwości, wyrok Sądu Apelacyjnego zawiera dyspozycję, utrzymującą w mocy pozostałą część wyroku Sądu Okręgowego w Ostrołęce. Tym samym przedmiotem zaskarżenia objęto jedynie odszkodowanie związane z uszkodzeniami samochodu obejmujące kwotę 7000 zł. I w tej tylko części Sąd Apelacyjny przystąpił do kontroli odwoławczej. Pozostała część wyroku sądu I instancji tj. kwota 6000 zł. tytułem zadośćuczynienia i kwota 12.000 zł. tytułem odszkodowania, tj. łącznie suma 18.000 zł., pozostała poza polem rozważań Sądu Apelacyjnego i orzeczenie w tej części podlega wykonaniu . A zatem zarzuty apelacyjne skierowane są przeciwko zaskarżonej części wyroku odnoszącej się do odszkodowania związanego z uszkodzeniem samochodu tj. kwoty 7000 zł. Apelacja prokuratora w tej części zarzuca: 1/ obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 7, 92, 167, 366§1 i 410 kpk polegającą na dowolnej, a nie swobodnej ocenie materiału dowodowego, nie poprzedzonej ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy poprzez bezkrytyczną ocenę zeznań A. K. dotyczących okoliczności oraz zakresu powstania uszkodzeń samochodu marki A. (...) o nr rej. (...) poprzez: - nieprzeprowadzenie dowodów z zeznań świadków M. K. , J. K. i A. G. na okoliczności ustalenia faktycznego przebiegu zatrzymania A. K. i powstałych w czasie zatrzymania uszkodzeń przedmiotowego pojazdu A. (...) pomimo, że z akt sprawy wynikało, iż A. K. nie zastosowawszy się do poleceń funkcjonariuszy Policji, usiłując uniemożliwić zatrzymanie i zbiec z miejsca czynność w tym celu wjechał samochodem na chodnik dla pieszych, gdzie po przejechaniu kilkudziesięciu metrów kierowany przez niego pojazd został zablokowany przez samochód służbowy Policji, którą to okoliczność wnioskodawca A. K. w sowich zeznaniach pominął, a czym mógł spowodować powstanie szkody w mieniu w postaci uszkodzeń samochód marki A. , lub co najmniej przyczynić się do powstania i rozmiaru szkody, - nieprzeprowadzeniu dowodu z zeznań świadka W. Z. oraz dokumentu „Dyspozycja zatrzymania i przechowywania pojazdu nr (...) " z akt sprawy II K 837/11, k. 677, Sądu Rejonowego w Ostrołęce, w którym wskazano jakie uszkodzenia posiadał pojazd przed przyjęciem przez wskazanego świadka zlecenia holowania samochodu marki A. (...) z miejsca zatrzymania na parking Komendy Miejskiej Policji w O. pomimo, że świadek A. K. twierdził, że wymienione w zleceniu uszkodzenia karoserii powstały w czasie holowania pojazdu, a nie wcześniej, - nieprzeprowadzenie dowodów z zeznań świadka M. C. na okoliczności odbioru i odholowywania pojazdu z policyjnego parkingu pomimo, że z ujawnionych na rozprawie dowodów w postaci protokołów oględzin pojazdu nie wynika jakoby przed odebraniem pojazdu uszkodzone były elementy zespołu napędowego, skrzyni biegów, układu chłodzącego skrzyni, osłony przegubu pojazdu marki A. (...) , co może świadczyć, że mogły powstać w innych okolicznościach niż podane przez wnioskodawcę, - nieprzeprowadzenia dowodu z dokumentu z akt sprawy II K 837/11, 685 Sądu Rejonowego w Ostrołęce w postaci Pokwitowania odbioru pojazdu A. (...) w dniu 14 kwietnia 2009 r. z policyjnego parkingu na okoliczność istniejących w chwili odbioru pojazdu uszkodzeń, mimo, że zarówno w ujawnionych protokołach oględzin pojazdu jak i w nieujawnionym, wskazanym wyżej dokumencie, brak jest wzmianki o uszkodzeniach zespołu napędowego, skrzyni biegów, układu chłodzącego skrzyni i osłony przegubu, zaś takie uszkodzenia zostały wskazane przez wnioskodawcę jako powstałe w czasie holowania pojazdu z miejsca zatrzymania na parking Policji i ujęte w złożonym na rozprawie dokumencie „Rozliczenie naprawy z dnia 08 marca 2012 r., 2/ błąd w ustaleniach faktycznych, który miał wpływ na treść orzeczenia, polegający na dowolnym przyjęciu, że w toku zatrzymania A. K. funkcjonariusze Policji użyli środki nieadekwatne do zaistniałych okoliczności co skutkowało uszkodzeniem samochodu marki A. (...) o nr rej. (...) , nieustaleniu jakie to były środki oraz całkowitym pominięciu okoliczności, że w świetle akt sprawy to wnioskodawca A. K. swoją postawą spowodował użycie środków przymusu bezpośredniego przez funkcjonariuszy Policji, czym mógł spowodować powstanie szkody w mieniu lub co najmniej przyczynić się do powstania i rozmiaru szkody, W petitum apelacji prokurator wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części (tj. dotyczącej kwoty 7000 zł.) i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje na uwzględnienie.

1. W kontekście podniesionych zarzutów apelacyjnych (zwłaszcza obrazy art. 366 § 1 k.p.k. ), nie można jednak nie zaważyć, biernej postawy prokuratora na rozprawie przed sądem I instancji. Prokurator, poza przyłączeniem się do wniosków pełnomocnika wnioskodawcy, własnych wniosków dowodowych nie zgłaszał. Tak jak strona przeciwna, nie żądał uzupełnienia przewodu sądowego. Przeciwnie, niż czyni to w apelacji, wskazał takie kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia, jakie zostały później zasądzone w wyroku sądu I instancji (vide karta 41 verte, „ Prokurator – popiera wniosek co do istoty, Wnosi o zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 6000 zł. i odszkodowania w kwocie 12.000 zł. plus 7000 zł. poniesionej szkody materialnej. ”). Taka postawa, niezależnie od uchybień sądu, wpływa na przewlekłość postępowania związanego z przeprowadzaniem (dalszych, także nowych) dowodów przy ponownym rozpoznaniu sprawy. W tym kontekście, jak i zgłaszanych de lege ferenda postulatów, kwestia procesowej aktywności stron procesowych (tu prokuratora), nabiera zasadniczego znaczenia, zwłaszcza dla powszechnie postulowanej potrzeby prowadzenia procesu kontradyktoryjnego, a nie inkwizycyjnego.
2. Przewidziana w Rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych związana jest ściśle z faktem niesłusznego skazania, tymczasowego aresztowania lub zatrzymania. Stanowi o tym wprost przepis art. 552 k.p.k. Stosownie do przepisu art. 552 § 4 k.p.k. mogą być rekompensowane - tu szkoda, (a także krzywdy), będące bezpośrednim następstwem niesłuszności zastosowanego środka przymusu. Jeżeli w wyniku sposobu wykonania środków przymusu doszło do dalszych szkód (w tej sprawie związanych z uszkodzeniem samochodu), to winny być one dochodzone na drodze postępowania cywilnego. Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania przysługuje w związku z pozbawieniem wolności przez zastosowanie wskazanego w art. 552 § 4 środka przymusu, nie zaś z powodu okoliczności w jakich do tego doszło. (Te mogą mieć ewentualny wpływ na wysokość zasądzonych sum np. zadośćuczynienia). Szkody majątkowe nie będące normalnym następstwem bezzasadnego pozbawienia wolności i nie będące jego bezpośrednią konsekwencją, nie mogą być dochodzone na zasadach określonych w Rozdziale 58 k.p.k. Powołane w zaskarżonym wyroku orzeczenia Sądu Najwyższego, nie uzasadniają przyjętego przez sąd poglądu prawnego. Odnoszą się one m.in. właśnie do kwestii bezpośredniości i normalnych następstw, co do których Sąd Najwyższy wyraził także zapatrywanie prawne w wyroku z 9.12.2009 r. w sprawie III K 173/09, zgodnie z którym szkoda jakiej doznaje osoba pozbawiona wolności, może powstać także w okresie po odzyskaniu przez nią wolności, będąc jednocześnie bezpośrednim jego następstwem. Tym samym, stosownie do poglądu prawnego wyrażonego w wyroku SN z dnia 11 kwietnia 2007 r. w sprawie V K 227/06, „ skutki mogą w czasie wykraczać poza moment zwolnienia wnioskodawcy z aresztu, choćby właśnie w związku z pogorszeniem jego stanu zdrowia czy utratą zatrudnienia. ” Pod warunkiem, że nie tracą przymiotu bezpośredniości, tj. bezpośredniego następstwa stosowanych środków przymusu (o których mowa w art. 552 k.p.k. ).
3. Poczynione wyżej uwagi, przy wysuwanych przez prokuratora zarzutach odnoszących się do niewyjaśnienia kwestii związanych m.in. z zawinieniem czy przyczynieniem się do powstałej szkody, nie uprawniały Sądu Apelacyjnego do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, tj. oddalenia w tej części wniosku, z dwóch powodów: a) Po pierwsze, przesądzałoby to istotę sporu i pozbawiłoby wnioskodawcę możliwości dochodzenia w tej części roszczenia przed sądem właściwym, być może na drodze postępowania cywilnego. Rzecz nie jest nowa, była już przedmiotem wielu orzeczeń sądów, w tym Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 18 lutego 2009 r. w sprawie III K 359/08), a także Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, (wyrok z dnia 10 marca 2005 r. w sprawie II AKa 334/04). b) Po drugie, prokurator ma przede wszystkim rację co do faktu, że sąd nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy (argument z art. 366 § 1 k.p.k. ), dotyczących okoliczności powstania szkody, zawinienia, czy też ewentualnego przyczynienia się wnioskodawcy. Okoliczności te muszą być przedmiotem wyjaśnienia. W poruszanej tu kwestii – tj. szkody sąd oparł się jedynie na ograniczonych dowodach przedstawionych przez wnioskodawcę. Sąd nie dążył do zweryfikowania prawdziwości wniosków wynikających z tych dowodów. c) Dlatego też, sąd powinien rozważyć wnioski dowodowe strony przeciwnej – tu prokuratora, o przesłuchanie świadków: - M. K. , J. K. i A. G. na okoliczności przebiegu zdarzenia (zatrzymania) i powstałych uszkodzeń pojazdu. A także zachowania się wnioskodawcy, który zdaniem oskarżyciela nie zastosował się do poleceń funkcjonariuszy Policji, usiłując uniemożliwić zatrzymanie i zbiec. Ważne jest to dla oceny powstania i rozmiaru szkód. - Ponadto rozważyć przeprowadzenie dowodów: z zeznań świadka W. Z. oraz z dokumentu „Dyspozycja zatrzymania i przechowywania pojazdu nr (...) z akt sprawy II K 837/11 karta 677, prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Ostrołęce, w którym opisano rodzaj uszkodzeń samochodu przed przyjęciem zlecenia holowania z miejsca zatrzymania na policyjny parking. - Przesłuchanie świadka M. C. na okoliczność odbioru i odholowania pojazdu z policyjnego parkingu, albowiem zdaniem prokuratora z ujawnionych dowodów, nie wynika, że przed odebraniem pojazdu uszkodzone były elementy zespołu napędowego, skrzyni biegów, układu chłodzącego itd. - Przeprowadzenie dowodu z dokumentu z wymienionych wyżej akt sprawy II K 837/11, w postaci pokwitowania odbioru pojazdu A. (...) w dniu 14 kwietnia 2009 r. , z którego nie wynika, by zgłaszano uszkodzenia wskazane później przez wnioskodawcę.
4. Kwestia zasadniczego (pierwotnego) orzeczenia sądu odwoławczego - "o uchyleniu zaskarżonego wyroku", nie budziła wątpliwości. Natomiast orzeczenie następcze - "o przekazaniu sprawy Sądowi Okręgowemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania", było uwarunkowane koniecznością rozważenia przez ten Sąd argumentów wskazanych w pkt. 5 i 6 uzasadnienia tj., przyczyn uchylenia i zbadania z urzędu swojej właściwości i podjęcia decyzji (a z uwagi na rozpoznanie sprawy od początku nie wykluczając decyzji przewodniczącego wydziału), o przekazaniu "komu trzeba", czy jak to wyraża obecnie obowiązujący przepis prawa procesowego "właściwemu sądowi lub innemu organowi. Tj. rozważenia, czy sprawa nie powinna być rozpoznana w postępowaniu cywilnym, przy uwzględnieniu wartości przedmiotu sporu i przekazania jej stosownie do przepisów art. 16 i art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – do właściwego rzeczowo i miejscowo sądu. Zważywszy, że – stosownie do przepisu art. 554 § 2 k.p.k. - postępowanie jest wolne od kosztów, także kosztami postępowania odwoławczego obciążono Skarb Państwa. (...) / (...)