Sad powszechny, I ACa 125/13

(160)i czteroosobowych

(128). Pozostałe to jednoosobowe

(66), dwuosobowe

(2)i jedna dziewięcioosobowa. Wszystkie cele w 2008 i 2009 roku były skanalizowane i miały doprowadzoną zimną wodę, panowała w nich odpowiednia temperatura oraz cyrkulacja powietrza. W części cel kąciki sanitarne były zabudowane całkowicie. W większości zabudowa ta była jedynie częściowa. W latach 2003 - 2005 odbywały się remonty cel. Cele nadal są sukcesywnie remontowane w zależności od potrzeb. W każdej celi znajduje się kran z zimną wodą. Raz z tygodniu osadzeni mogą korzystać z łaźni, gdzie jest ciepła woda. W pozwanym Areszcie Śledczym przeprowadzane są kontrole sanitarne doraźne lub na skutek zgłoszeń osób z jednostki. Podczas wizytacji w Areszcie Śledczym w Ł. nie było zastrzeżeń do temperatury panującej w celach oraz cyrkulacji powietrza. Osadzeni przy przyjęciu do pozwanej jednostki otrzymują środki czystości i środki higieniczne. Są one uzupełniane co miesiąc. Jeżeli osadzeni potrzebują innych rzeczy, zgłaszają wniosek na piśmie. Poza tym osadzeni raz w miesiącu mogą otrzymać paczkę od rodziny o wadze do trzech kilogramów ze środkami higienicznymi. Trzy razy w miesiącu mogą także dokonywać zakupów w kantynie, w której również znajdują się środki czystości. Za utrzymywanie porządku w celach odpowiedzialni są osadzeni. Urządzenia wentylacyjne podlegają corocznemu przeglądowi. W wyniku przeprowadzonych w 2008 i 2009 roku przez firmę zewnętrzną (kominiarzy) ekspertyz urządzeń grzewczo-kominowych w pozwanym Areszcie Śledczym w Ł. stwierdzono, że wentylacje funkcjonują prawidłowo, a przewody kominowe są drożne. W każdym pawilonie był gabinet stomatologiczny i ambulatorium, w którym pełniła dyżur pielęgniarka, a także przyjmował lekarz internista. W pozwanym Areszcie Śledczym wykonywane były różne formy działalności kulturalno – oświatowej. Codziennie odbywały się spacery - minimum godzina dla każdego osadzonego. Po przeprowadzonych wizytacjach Aresztu Śledczego przez Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w Łodzi od 6 do 10 października 2008 r. oraz od 15 do 18 września 2009 r. stwierdzano, że jednostka penitencjarna funkcjonuje prawidłowo. W 2008 i 2009 roku kierownictwo Aresztu Śledczego w Ł. , wypełniając dyspozycję przepisu art. 248 § 1 k.k.w. , systematycznie zawiadamiało na piśmie sędziego penitencjarnego o tym, że część osadzonych umieszczona jest w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Wykwity na skórze powoda odpowiadają przewlekle utrzymującym się zmianom o charakterze łojotokowym o niewielkim nasileniu. Jest to choroba związana z nadczynnością gruczołów łojowych. Przyczyną powstania zmian skórnych u powoda jest defekt skóry i dodatkowo zakażanie bakteryjne. Takie zmiany prawdopodobnie powstałyby także w warunkach wolnościowych, jest to bardzo popularna dolegliwość. Pierwsza wizyta z powodu zmian skórnych u powoda odnotowana została w dniu 27 października 2009 r. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał powództwo za częściowo zasadne. Zasadność roszczenia pozwu podlegała analizie w oparciu o przepisy art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. oraz art. 417 § 1 k.c. W związku z zarzutem przedawnienia podniesionym przez stronę pozwaną wskazał Sąd I instancji, iż roszczenie powoda uległo przedawnieniu za okres osadzenia przed 25 sierpnia 2008 r., z uwagi na trzyletni termin przedawnienia ( art. 442 1 § 1 k.c. ). Przechodząc natomiast do kwestii nieprzedawnionej części powództwa, Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z art. 417 § 1 k.c. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej. Działanie lub zachowanie przy wykonywaniu władzy publicznej może prowadzić do naruszenia dóbr osobistych skazanego. Odwołując się do treści art. 23 k.c. , art. 30 Konstytucji RP , aktów prawa międzynarodowego a także orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd Okręgowy wskazał, że przedmiotem ochrony w niniejszej sprawie jest m.in. godność powoda jako osoby pozbawionej wolności. Sąd Okręgowy podkreślił, że na gruncie prawa polskiego sytuacja prawna osób pozbawionych wolności uregulowana jest w sposób ogólny w ustawie z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 ze zm.), a szczegółowo w kolejno wydawanych rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości. Przepisy te określają warunki odbywania kary pozbawienia wolności, w tym zapewniają normę powierzchni w celi przypadającą na jednego osadzonego nie mniejszą niż 3 m 2 . Wyjątki od tej reguły określa art. 248 k.k.w. Oceniając w tym aspekcie roszczenie powoda Sąd Okręgowy stwierdził, że w okresie umieszczenia powoda w celi nr 117 w pozwanym Areszcie Śledczym w okresie od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. minimalna norma powierzchni mieszkalnej nie była zachowywana. Cela nr 117 była celą 6-7 osobową, okresowo przebywało w niej 10-12 osób, natomiast w sierpniu 2009 roku 8-9 osób. W trakcie przeludnienia łóżka dla osadzonych były dostawiane, rozkładane, a następnie składane i ustawiane pod ścianą. Pozwany nie wykazał przy tym istnienia szczególnie uzasadnionego wypadku w rozumieniu art. 248 § 1 k.k.w. , który uzasadniałby tak długotrwałe i znaczne naruszanie normy powierzchni mieszkalnej. Sąd I instancji zauważył, że w czasie nadmiernego zagęszczenia cela ta nie była dostatecznie wyposażona w sprzęt kwaterunkowy. Z tych względów uznał, iż w stosunku do powoda naruszono obowiązek wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób humanitarny. Pozwany nie obalił przy tym domniemania bezprawności swojego działania wynikającego z art. 24 § 1 k.c. Tym samym roszczenie o zadośćuczynienie zostało uwzględnione w zakresie kwoty 3.000 zł. Zdaniem Sądu I instancji, w pozostałym zakresie powództwo podlegało oddaleniu. Powód nie wykazał, aby podczas jego pobytu w celi nr 117 w pozwanej jednostce penitencjarnej dopuszczono do zaniedbań warunków bytowych oraz higienicznych. Warunki bytowe w celi 117, w okresie od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. (poza przeludnieniem i brakiem odpowiedniego wyposażenia celi w sprzęt kwaterunkowy) były typowe dla wszystkich cel mieszkalnych na terenie Aresztu. Co do zaś osadzenia powoda z osobami palącymi, to Sąd I instancji zauważył, iż powód wielokrotnie zmieniał swoją decyzje odnośnie używania wyrobów tytoniowych, a więc nie doznał żadnej krzywdy z tym związanej. W świetle opinii biegłego lekarza, nie potwierdził się też zarzut przyczynienia się strony pozwanej do powstania u powoda zmian skórnych. Z tych względów Sąd Okręgowy oddalił w pozostałym zakresie powództwo, zaś o kosztach procesu orzekł na podstawie art. 99 k.p.c. w zw. z art. 11 ust. 3 u k.s.c. i art. 102 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zaskarżając go w części uwzględniającej powództwo oraz rozstrzygającej o kosztach procesu, zarzucając obrazę:

1. art. 321 k.p.c. poprzez orzeczenie ponad żądanie i przyjęcie, że powód domagał się ochrony dóbr osobistych w postaci godności osobistej i intymności, podczas gdy na rozprawie w dniu 19 marca 2012 r. powód jednoznacznie sprecyzował, że dochodzi zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego w postaci zdrowia i oświadczył, że żadne inne dobra osobiste nie zostały naruszone przez pozwanego,
2. art. 328 § 2 k.p.c. , albowiem uzasadnienie wyroku nie zawiera ustaleń faktycznych, z których wynikałoby konkretnie w jakich okresach i w jakim stopniu stan osobowy i kwaterunkowy celi nr 117 był niezgodny z obowiązującymi przepisami, nadto brak w nim oceny zeznań świadka T. P. co do odmówienia im waloru wiarygodności odnośnie kwestii wyposażenia celi 117 w sprzęt kwaterunkowy oraz niewyjaśniono w nim podstawy prawnej i faktycznej rozstrzygnięcia o kosztach zastępstwa procesowego pozwanego,
3. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez poczynienie błędnych oraz sprzecznych, w tym ze zgromadzonym materiałem dowodowym, ustaleń faktycznych: - że cela nr 117 była celą 6-7 osobową, podczas gdy z zeznań świadków W. S. i M. M. jednoznacznie wynikało, że była to cela 10-osobowa, a z ustaleń wynika, że u strony pozwanej nie było cel 6 i 7 osobowych, - że, jak zeznali W. S. i M. M. , powód w okresie od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. przebywał w niewłaściwie wyposażonej celi nr 117 w warunkach przeludnienia, podczas gdy M. M. w powołanym w powołanym okresie nie był osadzony wraz z powodem we wskazanej celi, a W. S. wskazywał, że przebywał w niej 2-3 lata temu, co przy uwzględnieniu daty złożenia przez niego zeznań, tj. 19 września 2012 r., prowadzi do wniosku, że wspólnie z powodem był zakwaterowany w okresie nieobjętym niniejszym pozwem i nie posiadał wiedzy co do jej stanu osobowego w zakresie ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia,
4. art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. i przyjęcie, że powód wykazał, że od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. przebywał w niewłaściwie wyposażonej celi nr 117 w warunkach przeludnienia i doznał określonych dolegliwości stanowiących szkodę niemajątkową,
5. art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 102 k.p.c. poprzez częściowe obciążenie powoda kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej,
6. art. 248 k.k.w. w zw. z art. 417 § 1 k.c. i przyjęcie, że działanie pozwanego było bezprawne, mimo iż obowiązujący do dnia 6 grudnia 2009 r., art. 248 k.k.w. dopuszczał możliwość zakwaterowania skazanych w celach nie spełniających normatywu powierzchni na osadzonego,
7. art. 24 w zw. z art. 448 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zostało naruszone dobro osobiste powoda w wyniku czego doznał on krzywdy.
8. art. 448 k.c. poprzez jego zastosowanie i zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów zastępstwa procesowego, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, nadto zasądzenie od powoda na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest zasadna. Słuszny okazał się zarzut naruszenia art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. poprzez poczynienie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Przede wszystkim okolicznością istotną dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, w związku z podstawą faktyczną powództwa, było to, czy powód przebywał w celi nie spełniającej minimalnej normy powierzchni na jednego osadzonego. W omawianym zakresie Sąd Okręgowy oparł się na dowodzie z przesłuchania powoda jako strony oraz zeznaniach świadków W. S. i M. M. ustalając, że cela nr 117 była celą 6-7 osobową. Tymczasem W. S. jak i M. M. zgodnie podali, że cela nr 117 była celą 10-osobową. Podnieść też należy, iż za nieprzedawniony okres osadzenia powoda w pozwanej jednostce, tj. od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. M. M. nie przebywał razem z powodem w celi nr 117 – świadek zeznał bowiem, iż wspólny pobyt miał miejsce w okresie od października 2007 r. do maja 2008 r. O ile zatem zeznania świadka pomocne były do ustalenia, dla ilu osób cela nr 117 mogła być przeznaczona, to już nie mogły służyć stwierdzeniu faktu, ile rzeczywiście osób było w niej zakwaterowanych w omawianym okresie a tym bardziej warunków panujących w tym czasie w celi. Jeśli chodzi o świadka W. S. , to wskazywał on, że przebywał w celi nr 117 około 2-3 lata temu, co przy uwzględnieniu daty złożenia przez niego zeznań, tj. 19 września 2012 r., prowadzi do wniosku, że wspólnie z powodem był zakwaterowany w okresie nieobjętym niniejszym pozwem, i tak jak świadek M. M. nie posiadał wiedzy co do jej stanu osobowego oraz warunków bytowych w tym czasie. Z ustaleń poczynionych przez Sąd I instancji na podstawie dokumentu w postaci sprawozdania z wizytacji sędziego penitencjarnego wynika, że w 2008 i 2009 roku w pozwanej jednostce osadzeni przebywali w celach jednoosobowych, dwuosobowych, trzyosobowych, czteroosobowych i jednej dziewięcioosobowej. Skoro tak, to niewiarygodne były zeznania powoda, jakoby cela nr 117 byłą celą 6-7 –osobową, które w pozwanym Areszcie Śledczym nie występowały. W kontekście powołanego wyżej dowodu oraz zeznań świadków M. M. i W. S. należy uznać, że cela nr 117 była najprawdopodobniej celą 9-osobową. Przy twierdzeniach powoda, że w przedmiotowej celi przebywało nawet 11-12 osadzonych, wykluczone jest, aby była ona celą przeznaczoną dla 4 lub mniejszej liczby osób. Przy ustaleniu, że cela nr 117 była przeznaczona dla 9 osób, i nieprzydatności zeznań M. M. i W. S. na okoliczność stanu osobowego w tej celi w okresie objętym nieprzedawnioną częścią pozwu, brak jest dowodów potwierdzających wersję powoda, że w tym okresie był on osadzony w warunkach przeludnienia. Nie ma żadnego dowodu, poza przesłuchaniem powoda, na to, że w celi nr 117 przebywało więcej niż 9 osadzonych. Wprawdzie przesłuchanie strony jest dowodem ( art. 299 k.p.c. ), ale ze względu na swój subsydiarny charakter ma on zdecydowanie mniejszą wartość dowodową. W rozpoznawanej sprawie jest tak tym bardziej, że twierdzenia powoda o osadzeniu go w celi 6-7 osobowej były całkowicie nieprawdziwe, co rzutuje też na pozostałą część przesłuchania powoda. Gdyby przyjąć za powodem, że w celi nr 117 przebywało nawet 11-12 osób, to zauważyć trzeba, że osoby osadzone w areszcie tymczasowym biorą udział w czynnościach procesowych w postępowaniu przygotowawczym lub sądowym. Zatem czasowa nieobecność w przeludnionej celi częściowo usuwa niekorzystne skutki tego zjawiska nie tylko dla nich, ale przede wszystkim dla pozostałych osadzonych. Niewątpliwie okoliczność ta wpływa na rozmiar naruszenia dóbr osobistych osoby tymczasowo aresztowanej, w tym możliwość i celowość zastosowania majątkowych środków ochrony dóbr osobistych. Zakładając jeszcze dalej, że w omawianym zakresie do naruszenia dóbr osobistych powoda rzeczywiście mogło dojść, to pozwany obalił domniemanie bezprawności swojego działania. Zgodnie z treścią obowiązującego przed dniem 6 grudnia 2009 r. przepisem art. 248 § 1 k.k.w. , w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . O takim umieszczeniu należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego. W orzecznictwie podnosi się, iż do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku” w rozumieniu art. 248 k.k.w. nie wystarcza ogólnikowe powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych (wyrok SN z 17 marca 2010 r., II CSK 486/09, LEX nr 599534). Innymi słowy nie wyłącza bezprawności działania zakładu karnego powołanie się na przepis art. 248 k.k.w. w sytuacji, gdy rozwiązanie takie jest permanentnie stosowane na czas nieokreślony, albo określony ale nadmiernie długi. Rozpatrywany nieprzedawniony okres w rozpoznawanej sprawie to czas od 25 sierpnia 2008 r. do 8 października 2009 r. (około 13 miesięcy). Powód zeznał, że w celi nr 117 przebywało czasowo 11-12 osób, czasami 10, w ostatnich dwóch miesiącach, tj. w sierpniu i wrześniu 2009 roku 8-9 osób. Na podstawie tego dość nieprecyzyjnego twierdzenia powoda można ustalić, że przeludnienie miało polegać najczęściej na umieszczeniu od jednej do trzech osób ponad normę, przy czym był też okres dwóch miesięcy, kiedy w celi przebywała liczba osób zgodna z normatywem lub niższa (dwa miesiące). W rezultacie na podstawie samych twierdzeń powoda nie sposób jeszcze uznać, że zjawisko to miało charakter długotrwały i niezmienny w czasie. Odbywanie kary przy zróżnicowanym stanie osobowym w celi, w tym poniżej normatywu, zmniejszało ewentualne dolegliwości, jakie mogły się wiązać z ciasnotą. W związku z tym, że m.in. na przeludnieniu zasadzało się niniejsze powództwo, a ustalenia Sądu Okręgowego upatrującego naruszenie dóbr osobistych powoda przede wszystkim w tym zjawisku okazały się w tej części błędne, to dochodzone pozwem roszczenie o zadośćuczynienie nie mogło zostać uwzględnione na podstawie art. 24 i art. 448 k.c. W rezultacie zaskarżony wyrok podlegał zmianie poprzez oddalenie powództwa ( art. 386 § 1 k.p.c. ). Natomiast nie sposób podzielić zarzutu strony pozwanej, iż Sąd I instancji orzekł ponad żądanie. Powód swoje stanowisko wyrażone na rozprawie w dniu 19 marca 2012 r. dotyczące naruszenia dobra osobistego w postaci jedynie zdrowia zmodyfikował na rozprawie w dniu 19 listopada 2012 r., wskazując iż swoje roszczenie wywodzi z warunków panujących w celi nr 117, w tym przeludnienia. Do naruszenia art. 321 k.p.c. zatem nie doszło. Rozstrzygając o kosztach procesu i kosztach sadowych Sąd Apelacyjny zastosował wobec powoda art. 102 zw. z art. 108 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 u.k.s.c., w miejsce ogólnej zasady odpowiedzialności za wynik sprawy, jedynie w niewielkim zakresie obciążając go kosztami postępowania. Za takim rozstrzygnięciem przemawiała trudna sytuacja osobista i materialna powoda oraz subiektywne przekonanie powoda o istnieniu okoliczności dotyczącej osadzenia go w warunkach przeludnienia, która nie została jednak dowiedziona. U podstaw rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, podjętego w oparciu o zasadę z art. 102 k.p.c. , legły te same okoliczności, co dotyczące nieobciążania powoda kosztami procesu.