Sad powszechny, I Ca 299/13

Sygn. akt. I Ca 299/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 grudnia 2013 r. SĄD OKRĘGOWY W ŁOMŻY I WYDZIAŁ CYWILNY w składzie: PRZEWODNICZĄCY: SSO JANUSZ WYSZYŃSKI (SPR.) SĘDZIOWIE: SSO WŁODZIMIERZ WÓJCICKI SSO ANDRZEJ KORDOWSKI Protokolant: Beata Jagielska po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2013 r. na rozprawie sprawy z powództwa G. G. przeciwko H. J. o zachowek na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Łomży VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego w G. z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt VIII C 243/13 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasadza od pozwanej H. J. na rzecz powódki G. G. 11.164 ( jedenaście tysięcy sto sześćdziesiąt cztery ) złote z ustawowymi odsetkami od dnia 14 lutego 2013 r. do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania w wysokości 600 złotych, a w pozostałej części powództwo oddala ; II. zasądza od pozwanej na rzecz powódki 559 ( pięćset pięćdziesiąt dziewięć ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za instancję odwoławczą; Sygnatura akt I Ca 299/13 UZASADNIENIE Powódka G. G. wystąpiła z pozwem przeciwko H. J. o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kwoty 12.000 złotych tytułem zachowku wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. H. J. wniosła o oddalenie powództwa podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Łomży VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego w G. z dnia 12 lipca 2013 r. wydanym w sprawie sygn. akt VIII C 243/13 oddalono powództwo i zasądzono od powódki na rzecz pozwanej kwotę 2.417 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd ten ustalił, że F. D. zmarła w dniu 10.06.2008 r. Pozwem z dnia 16.05.2011 r. G. G. wystąpiła przeciwko H. J. o zachowek w sprawie o sygn. akt I C 48/

1. Zarządzeniem z 30.11.2011 r. została zobowiązana do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nabycia praw do spadku po F. D. w terminie 14 dni. Ponieważ nie wykonała tego, postanowieniem z dnia 30.12.2011 r. postępowanie zawieszono na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 kpc . Sąd Rejonowy w Grajewie postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2012 roku w sprawie sygn. akt I Ns 100/12 stwierdził, że spadek po F. D. zmarłej dnia 10 czerwca 2008 r. w Ł. i tam ostatnio stale zamieszkałej na mocy ustawy nabyły dzieci: J. D. , H. J. , G. G. , M. D. oraz wnuczka E. D. w częściach równych po 1/5 części. Ponieważ G. G. w sprawie sygn. akt I C 48/11 nie złożyła w ciągu roku wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania, Sąd postanowieniem z dnia 31.12.2012 r. umorzył postępowanie w tejże sprawie. Sąd Rejonowy ustalił nadto, że cały swój majątek, tj. udział w wysokości 3/8 części we własności gospodarstwa rolnego położonego we wsi Ł. o wartości 111.637,50 zł F. D. przekazała w dniu 19.03.2002 r. na rzecz córki H. J. , a ta przekazała go w dniu 03.08.2005 r. na rzecz swego syna B. J. . Wartość zachowku, który należałby się G. G. wynosi 11.164 zł, co było okolicznością bezsporną. Mając powyższe ustalenia na uwadze Sąd Rejonowy przyjął, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na zasadne zgłoszenie przez pozwaną H. J. zarzutu przedawnienia. Śmierć spadkodawczyni F. D. nastąpiła w dniu 10 czerwca 2008 r. co oznacza, że roszczenie powódki z tytułu zachowku przedawniło się z dniem 10 czerwca 2011 r. Przepis bowiem art. 1007 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją z dnia 23 października 2011 r. stanowił, że roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów i poleceń przedawniają się z upływem lat trzech od otwarcia spadku. Przepis w takim brzmieniu ma zastosowanie w niniejszej sprawie, bowiem art. 8 ustawy z dnia 18.03.2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 22.04.2011 r.) stanowi, że „do roszczeń, o których mowa w art. 1007 ustawy, o której mowa w art. 1, powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nie przedawnionych, stosuje się przepisy tego artykułu w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą". Sąd dodał też, że bieg przedawnienia nie został przerwany wniesieniem przez G. G. powództwa w sprawie sygn. akt I C 48/
2. Zgodnie bowiem z art. 182 § 2 kpc umorzenie postępowania zawieszonego w pierwszej instancji nie pozbawia powoda prawa ponownego wytoczenia powództwa, jednakże poprzedni pozew nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Pozew więc wniesiony przez G. G. w sprawie sygn. akt I C 48/11 nie wywołał skutku, o którym mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 kpc w zw. z § 6 pkt 5 w zw. z § 2 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu . Apelację od powyższego orzeczenia wniosła powódka G. G. zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 kc poprzez jego niezastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego i uwzględnienie zarzutu przedawnienia roszczenia podniesionego przez pełnomocnika pozwanej na rozprawie w dniu 11.06.2013 r., podczas gdy zgłoszenie zarzutu przedawnienia było nadużyciem prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 kc. Mając powyższe na uwadze wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie powództwa poprzez zasądzenie kwoty 11.164.00 zł tytułem zachowku po zmarłej F. D. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie na rzecz powódki kosztów postępowania sądowego za obie instancje wg norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył co następuje: Apelacja jako zasadna zasługiwała na uwzględnienie. Nie kwestionując ustaleń Sądu Rejonowego w zakresie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek i faktycznego jego upływu w niniejszej sprawie wskazać należy, że w kontekście całokształtu okoliczności sprawy zgłoszenie zarzutu przedawnienia przez pozwaną H. J. stanowiło nadużycie prawa podmiotowego. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 19 maja 2006 r. (III CZ 28/06, Lex nr 188379), klauzula generalna z art. 5 kc służy ocenie zachowań strony i sposobu korzystania przez nią ze swego prawa podmiotowego. Nadto z istoty nadużycia prawa podmiotowego wynika, że dokonuje go strona, która wykonując swoje prawo, czyni to niezgodnie z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa. Przepis art. 5 kc jest normą szczególną i wyjątkową, toteż jego zastosowanie w konkretnej sprawie ograniczane być powinno do przypadków szczególnie drastycznych zachowań osób uprawnionych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 08.08.1997 r., II CKN 243/97, LEX nr 1228335). Jednocześnie przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa uwzględniać należy wszystkie okoliczności konkretnego przypadku, zachodzące tak po stronie zobowiązanego, jak i po stronie poszkodowanego. Dopuszczenie stosowania art. 5 k.c. , jako obrony przeciwko zarzutowi przedawnienia jest z zasady wyjątkowe i pozostaje uzależnione od wykazania okoliczności mających taki charakter (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2006 r., IV CK 367/05, lex nr 371507). Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy po przeanalizowaniu całokształtu okoliczności doszedł do wniosku, że taka szczególna sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie. Powódka G. G. złożyła pozew o zachowek w dniu 16 maja 2011 r. w sprawie Sądu Rejonowego w Łomży VIII Zamiejscowego Wydziału Cywilnego w G. o sygnaturze akt I C 48/
3. Z uwagi na fakt, że nie toczyło się postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej F. D. , we wskazanej sprawie zobowiązano powódkę do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku w terminie 14 dni pod rygorem zawieszenia postępowania. Wobec niewykonania zobowiązania zaktualizował się zastosowany rygor i postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011 r. zawieszono postępowanie w sprawie. Następnie - z uwagi na fakt, że w ciągu roku od daty wydania wskazanego postanowienia nie wniesiono o podjęcie postępowania – postanowieniem z dnia 31 grudnia 2012 r. na mocy art. 182 § 1 kpc umorzono postępowanie w sprawie. Wniosek powódki o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania złożony w dniu 16 stycznia 2013 r. został oddalony. Uzasadniając to ostatnie orzeczenie Sąd z powołaniem się na treść art. 168 § 2 kpc wskazał, że umorzenie postępowania nie pociągnęło za sobą ujemnych skutków procesowych, bowiem powódka pomimo umorzenia postępowania ma możliwość wystąpienia z kolejnym powództwem o zachowek. Jak się jednak obecnie okazało umorzenie postępowania wygenerowało ujemny skutek procesowy związany z upływem terminu do wystąpienia z roszczeniem o zachowek. Oddalając więc wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej w oparciu wyłącznie o przesłankę braku ujemnych skutków procesowych, stanowiło wadliwą ocenę prawną sytuacji procesowej powódki. Sąd nie pochylił się merytorycznie nad wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania, co skutkowało niepodjęciem zawieszonego postępowania, które niewątpliwe wytoczone zostało przez powódkę przed upływem terminu przedawnienia roszczenia o zachowek. Nie można też pominąć, że G. G. złożyła wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po F. D. w dniu 19 marca 2012 r. (akta sprawy I Ns 100/12 Sądu Rejonowego w Grajewie), a więc 19 dni po upływie terminu zakreślonego przez Sąd dla dokonania tej czynności procesowej, natomiast wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania w dniu 16 stycznia 2013 r., tj. 16 dni po upływie rocznego terminu do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania. Uchybienia więc w zakresie owych terminów były niewielkie, a dodatkowo wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po F. D. złożony został w ciągu rocznego terminu przewidzianego art. 182 § 1 kpc do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postepowania. Powódka nie dopełniła więc jedynie obowiązku złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania, bowiem nie posiadała wiedzy w tym zakresie. Mając więc na uwadze, że brak winy w niedokonaniu w terminie czynności procesowej podlega ocenie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o swoje interesy (postanowienie SN z dnia 14 stycznia 1972 r., III CRN 448/71, OSPiKA 1972, z. 7-8, poz. 144) Sąd Okręgowy uznał, że - mimo, iż brak jest obecnie możliwości wzruszenia prawomocnego postanowienia o oddaleniu wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania - przedstawiona wyżej ocenia działania powódki i argumentacji prawnej przytoczonej przez Sąd Rejonowy w Grajewie (sygn. akt I C 48/11) w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 stycznia 2013 r., winna przełożyć się na ocenę stanowiska procesowego pozwanej zgłaszającej zarzut przedawnienia roszczenia. Nie należy bowiem zapominać - a co pozostało poza zakresem zainteresowania Sądu meriti - że dokonując oceny, czy zgłoszenie zarzutu przedawnienia roszczenia o zachowek stanowi nadużycie prawa według art. 5 kc , nie można pomijać okoliczności, iż prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 roku, IV CK 215/03 ). Etyczny charakter instytucji zachowku ma zatem wpływ na ocenę roszczenia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, o których mowa w art. 5 k.c. Mając wszystko powyższe na uwadze w ocenie Sądu Okręgowego wydane przez Sąd I instancji rozstrzygnięcie, mimo że zgodne z prawem, musiało zostać negatywnie ocenione na podstawie norm pozaprawnych, regulujących zasady moralne funkcjonujące w społeczeństwie. Istniały bowiem szczególne okoliczności usprawiedliwiające opóźnienie w dochodzeniu przez powódkę roszczenia o zachowek, które rzutowały na ocenę zgłoszonego zarzutu przedawnienia w kontekście klauzuli generalnej z art. 5 k.c. Wysokość należnego powódce zachowku w kwocie 11.164 zł nie była sporna między stronami. Wobec powyższego Sąd Okręgowy na mocy art. 386 § 1 kpc zmienił zaskarżony wyrok zasądzając od pozwanej na rzecz powódki kwotę 11.164 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu (14.02.2013 r. - zgodnie z postulatami apelacji) oraz kwotę 600 zł tytułem uiszczonej opłaty od pozwu. Powódce należy się też zwrot kosztów postępowania odwoławczego w wysokości 559 zł (opłata od apelacji). Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach stanowił art. 98 § 1 i 2 kpc . Wobec powyższego orzeczono jak w wyroku.