Sygn. akt III AUa 938/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 marca 2015 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Roman Skrzypek Sędziowie: SSA Barbara Gonera SSA Alicja Podczaska (spr.) Protokolant st.sekr.sądowy Maria Piekiełek po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2015 r. na rozprawie sprawy z wniosku A. P. i D. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w J. o ustalenie obowiązku ubezpieczenia na skutek apelacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 7 października 2014 r. sygn. akt IV U 1163/14 I o d d a l a apelację, II z a s ą d z a od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w J. na rzecz A. P. i D. P. kwoty po 120 zł ( sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE Decyzją z 17 czerwca 2014 r., adresowaną do D. P. i A. P. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w J. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1oraz art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 12 ust. 1 oraz art. 13 ust. 5, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych stwierdził, że A. P. jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 01.01.2014 r. oraz ubezpieczeniu chorobowemu od 01.01.2014 r. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał w szczególności , że zgłoszenie A. P. do ubezpieczeń społecznych z tytułu współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej nastąpiło od 01.01.2014 r. W krótkim czasie po tym nastąpiły okoliczności rodzące niezdolność ubezpieczonej do wykonywania współpracy . W ocenie ZUS przystąpienie do współpracy umożliwiło uzyskanie jedynie tytułu prawnego rodzącego obowiązek ubezpieczeń społecznych, a w dalszej konsekwencji świadczeń przysługujących z tych ubezpieczeń. W odwołaniu od powyższej decyzji D. P. zarzucił, że w styczniu oraz lutym 2014 r., kiedy był chory, jego żona A. P. samodzielnie prowadziła stoisko handlowe codziennie od poniedziałku do soboty w godzinach od 8 do 14 . Nie można zatem uznać, iż praca ta była wykonywana okazjonalnie, a współpraca przy prowadzeniu działalności gospodarczej miała na celu wyłącznie nabycie prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych . Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania argumentując jak w spornej decyzji . Sąd Okręgowy w Krośnie po rozpoznaniu sprawy wyrokiem z 7 października 2014 r. zmienił zaskarżoną decyzję ZUS stwierdzając , iż A. P. jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą u płatnika składek D. P. podlega od dnia 1.01.2014 r. obo wiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu , rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu . Sąd zasądził od ZUS O/ w J. na rzecz odwołującego się i zainteresowanej kwoty po 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego . W toku przeprowadzonego postępowania Sąd Okręgowy ustalił stan faktyczny: D. P. od 01.04.2011 r. prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą, polegającą na sprzedaży odzieży niemowlęcej na stoisku na bazarze w K. . Pod koniec 2013 r. nasiliły się jego dolegliwości związane z nadciśnieniem tętniczym, z dniem 1 stycznia 2014 r. zgłosił on do ubezpieczenia społecznego jako osobę współpracującą swoją żonę A. P. , będącą wówczas w zaawansowanej ciąży. Czuła się jednak dobrze i była w stanie samodzielnie prowadzić stoisko handlowe. D. P. korzystał ze zwolnienia chorobowego w okresie od 3 stycznia 2014 r. do 8 lutego 2014 r. Faktycznie do końca lutego czuł się źle, dlatego jego żona nadal do końca lutego prowadziła stoisko handlowe. A. P. pracowała codziennie, od poniedziałku do soboty w godzinach od 8 do
- Prowadziła stoisko z odzieżą niemowlęcą, zamawiała i odbierała towar, dokonywała sprzedaży, obsługiwała kasę fiskalną, podpisywała faktury oraz zabezpieczała stoisko przed zamknięciem. Przy czynnościach, które wymagały użycia siły, pomagał A. P. brat jej męża M. P. , który prowadzi swoje stoisko handlowe w bezpośrednim sąsiedztwie. A. P. pomimo zbliżającego się terminu porodu była w stanie samodzielnie prowadzić stoisko. Sprzyjała temu także dość łagodna zima oraz fakt, iż w razie potrzeby mogła się ogrzać przy kominku znajdującym się na stoisku należącym do jej szwagra . W dniu 02.04.2014 r. A. P. urodziła syna i rozpoczęła pobieranie zasiłku macierzyńskiego. Oceniając zebrany materiał dowodowy Sąd dał wiarę zeznaniom zainteresowanej A. P. oraz wnioskodawcy D. P. co do rzeczywistego wykonywania współpracy przy działalności gospodarczej w miesiącach styczniu i lutym 2014 roku. Okoliczność ta bowiem miała potwierdzenie w zeznaniach przesłuchanych świadków , którzy sami prowadzą działalność gospodarczą polegającą na prowadzeniu stoisk handlowych na bazarze w K. i widywali A. P. wykonującą swoją pracę. Dlatego Sąd uznał je za miarodajne do dokonania ustaleń faktycznych w przedmiotowej sprawie. Rozstrzygając spór w zakresie ustalenia , czy A. P. w spornym okresie samodzielnie prowadziła stoisko z odzieżą dziecięcą wykonując współpracę z mężem , który w tym czasie był chory Sąd Okręgowy uznał , iż postępowanie dowodowe w sposób jasny i przekonywujący wykazało, że A. P. w styczniu i lutym 2014r. była jedyną osobą prowadzącą w miejsce D. P. sprzedaż odzieży dziecięcej na bazarze w K. . Podejmowała ona wszystkie czynności niezbędne dla funkcjonowania stoiska handlowego w czasie niedyspozycji męża by nie stracić klientów, tym bardziej , że w niedługim czasie miało urodzić się dziecko A. i D. P. , co wiązało się ze zwiększeniem wydatków. Dlatego w ocenie Sądu materiał dowodowy zebrany w sprawie jednoznacznie wskazuje na fakt wykonywania przez A. P. współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej . Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd Okręgowy powołując treść art. 6 ust 1 pkt 5 i art. 12 ust 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( t. j. Dz. U., 2009 r. nr 205 poz. 1585 ze zm. ) na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. orzekł o zmianie zaskarżonej decyzji . Orzeczenie o kosztach Sąd wydał na podstawie art. 98 k.p.c. i § 11 ust.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 02.163.1349) . Powyższy wyrok Sądu Okręgowego w Krośnie zaskarżył w całości apelacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w J. zarzucając :
- naruszenie przepisów kodeksu postępowania cywilnego tj. art. 233 § 1 k. p. c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów , polegające na dowolnym uznaniu A. P. za osobę współpracującą z osobą prowadzącą działalność pozarolniczą – D. P. w sytuacji , gdy z okoliczności sprawy wynika , że zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych z tytułu współpracy z mężem dokonane zostało wyłącznie w celu uzyskania świadczeń w maksymalnej wysokości oraz na pominięciu przy ocenie materiału dowodowego istotnych w sprawie okoliczności tj: - że wykazany w deklaracjach podatkowych przychód nie był wystarczający dla pokrycie w dłuższym okresie czasu należności z tytułu składek , bez utraty płynności finansowej firmy ,
- naruszenie przepisów kodeksu postępowania cywilnego tj. art. 98 § 1 i 2 k. p. c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyznaniu przez Sąd od ZUS Oddział w J. na rzecz A. P. kwoty 60 zł ( sześćdziesiąt złotych ) zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sytuacji gdy A. P. nie była stroną postępowania reprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika bowiem odwołanie zostało złożone jedynie w imieniu płatnika – D. P. .
- naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 6 ust 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust 11 ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędne zastosowanie polegające na uznaniu A. P. za osobę współpracującą z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność , w sytuacji , gdy z okoliczności sprawy wynika , że w ramach współpracy z mężem realizowała ona wyłącznie czynności w ramach okazjonalnej pomocy jaką zobowiązany jest świadczyć jeden małżonek drugiemu małżonkowi dla dobra wspólnej rodziny .
- naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 58 § 1 i § 2 k. c. poprzez niezastosowanie mimo , że okoliczności sprawy wskazują , że działanie stron zmierzało do uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych w odpowiednio wysokiej kwocie , kosztem innych uczestników systemu ubezpieczeń . Apelacja zawiera wnioski : - o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania , - ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji organu rentowego poprzez stwierdzenie , że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne A. P. z tytułu współpracy z osobą prowadzącą działalność gospodarczą wynosi 60% miesięcznego prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia , - ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji organu rentowego poprzez stwierdzenie , że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne A. P. z tytułu współpracy z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą wynosi 2247,60 zł , a więc tyle ile w okresie od 03/2014 do 09/2014 – zadeklarował płatnik D. P. ., - ewentualnie o uchylenie powyższego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krośnie , - zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych . W odpowiedzi na apelację ubezpieczona i płatnik składek wnieśli o jej oddalenie oraz o zasądzenie od organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję . Sąd Apelacyjny zważył co następuje : Apelacja organu rentowego nie zasługiwała na uwzględnienie . Sąd Apelacyjny uznał , że ustalenia faktyczne poczynione w tej sprawie przez Sąd Okręgowy są prawidłowe . Sąd pierwszej instancji ustalając stan faktyczny oparł się na całokształcie zebranego materiału dowodowego , należycie go rozważył i wskazał jakim środkom dowodowym dał wiarę , przedstawiając ich prawidłową ocenę , którą właściwie uzasadnił . Całość dokonanych ustaleń faktycznych sądu meriti przedstawiona w pisemnym uzasadnieniu wyroku zasługuje na pełną akceptację . Sąd Apelacyjny przyjmuje te ustalenia za własne . Nie ma więc konieczności ich szczegółowego przytaczania ( por. wyrok SN z dnia 22.08.2001 r. V CKN 348/001 LEX 52761 ) . W przedmiotowym postępowaniu płatnik składek kwestionował prawidłowość spornej decyzji organu rentowego stwierdzającej , że jego żona jako osoba współpracująca przy prowadzonej przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1.01.2014 r. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu , oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu . Podstawą wydania takiej decyzji było to , że zainteresowana A. P. w momencie zgłoszenia do ubezpieczeń była w zaawansowanej ciąży , dodatkowym argumentem organu rentowego przemawiającym za wydaniem spornej decyzji była zadeklarowana wysoka podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenie chorobowe – co w konsekwencji spowodowało uzyskanie znacznych kwot z tytułu świadczeń z ubezpieczenia , niewspółmierne wysokich w stosunku do opłaconych w miesiącach : styczeń , luty i marzec 2014 r. składek . W toku przeprowadzonego postępowania dowodowego przed Sądem Okręgowym organ rentowy nie wykazał , aby A. P. przez miesiące : styczeń , luty 2014 r. nie prowadziła działalności gospodarczej w zastępstwie niezdolnego do pracy z powodu choroby męża – płatnika składek D. P. . Brak jest więc jakiegokolwiek uzasadnienia , dla zgłaszanego w apelacji ZUS zarzutu naruszenia prawa procesowego a to : art. 233 § 1 k. p. c. i zawartej w nim zasady swobodnej oceny dowodów . Naruszenia tego przepisu w niniejszej sprawie nie sposób przyjąć . Granice swobodnej oceny dowodów wyznaczają w szczególności obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych ( zgodnych z zasadami logicznego rozumowania ) w ramach proceduralnych ( szczególnie zawartych w art. 227 – 234 k. p. c. ) . Ocena dowodów przeprowadzona przez Sąd I instancji została przeprowadzona w sposób bezstronny , racjonalny i wszechstronny . Ważąc moc i wiarygodność materiału dowodowego Sąd I instancji nie naruszył art. 233 § 1 k. p. c. , a uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie konieczne elementy umożliwiające kontrolę instancyjną . Sąd Apelacyjny podziela prawidłową ocenę Sądu I instancji , iż zainteresowana A. P. w sposób prawidłowy została zgłoszona od dnia 1 stycznia 2014 r. przez płatnika składek D. P. do ubezpieczeń społecznych i dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej – a to zgodnie z art. 6 ust 1 pkt 5 oraz art. 8 ust 11 i 13 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych . Organ rentowy nie wykazał , by zainteresowana nie współpracowała przy prowadzeniu działalności , aby jej pomoc była okazjonal na i stanowiła konsekwencję pomocy małżeńskiej ( rodzinnej ) . Trudno przyjąć za okazjonalną pomoc samodzielnie prowadzonego przez A. P. przez 2 miesiące , 5 dni w tygodniu stoiska przy placu targowym , przy wykonywaniu wszystkich czynności z tym związanych . W apelacji organ rentowy zarzuca , że czynności polegające na zadeklarowaniu maksymalnej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe na podstawie art. 20 ust 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na krótko przed uzyskaniem prawa do świadczeń z tego ubezpieczenia , jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego i solidaryzmu ubezpieczeń społecznych – w zakresie wysokości podstawy wymiaru składek – art. 58 § 2 i 3 k. c. Po przesądzeniu kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym przez A. P. z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej przez płatnika składek D. P. , sporna pozostawała wysokość podstawy wymiaru składek , determinująca wysokość świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa . Sąd Apelacyjny podziela pogląd prawny wyrażony w treści uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r. II UZP 1/10 , iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą , jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne , jeżeli mieści się ona w granicach określonych ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych . Należy przy tym zwrócić uwagę , że z ukształtowanego już orzecznictwa wynika wprawdzie , że istnieje możliwość zakwestionowania przez ZUS podstawy wymiaru ubezpieczenia społecznego , jeżeli wynagrodzenie , które stanowią tą podstawę zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem , zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa . Możliwość ta dotyczy jednak sytuacji w której takiej ocenie nie podlega sama podstawa wymiaru składek , ale stanowiąca tę podstawę wysokość umówionego przez strony stosunku prawnego i wypłaconego wynagrodzenia . Dlatego możliwość ta dotyczy głównie umowy o pracę , której ważność poddaje się ocenie w świetle art. 58 k. c. w związku z art. 300 k. p. Ocenie zgodności z normami prawa cywilnego podlega stosunek o charakterze cywilnoprawnym , a nie stosunek ubezpieczenia społecznego . Osoby prowadzące działalność go spodarczą i osoby współpracujące podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu rentowo – emerytalnemu i wypadkowemu ( art. 6 ust 1 pkt 5 i art. 12 ust 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ) . Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe tych osób zgodnie z art. 11 ust 2 w/w ustawy systemowej następuje na podstawie wniosku . Jeżeli osoba zgłaszająca wniosek spełnia ustawowe warunki , to ZUS nie może odmówić jej objęcia ubezpieczeniem chorobowym. Natomiast podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe tych osób określa się wg. podstawy wymiaru na ubezpieczenie emerytalne i rentowe ( art. 20 ust 1 ) z ograniczeniem z art. 20 ust 3 . Należy zwrócić uwagę , że podstawa wymiaru składek osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą i osób z nimi współpracujących nie jest pochodną przychodu i nie jest związana z faktycznie osiąganym przychodem i jego wysokością , lecz jedynie z istnieniem tytułu ubezpieczeń i zadeklarowaną kwotą , która mieścić się ma w przedziale od 60% do 250% przeciętnego wynagrodzenia i zależy od deklaracji płatnika składek , który w całości finansuje ją z własnych środków . Dlatego brak jest podstawy prawnej do kwestionowania przez ZUS z powołaniem na art. 58 k. c. zadeklarowanej podstawy wymiaru tych składek . Deklaracja takiej podstawy nie jest czynnością prawa cywilnego . Wysokość świadczeń z ubezpieczenia chorobowego regulują przepisy w których brak jest pojęcia „świadczeń nadmiernie wysokich” w stosunku do krótkiego okresu opłacania składek , por. wyrok SN z dnia 11 grudnia 2014 r. I UK 145/14 publ. LEX nr 1622302 ) i jego uzasadnienie . Z tych przedstawionych wyżej przyczyn zarzuty organu rentowego dotyczące naruszenia przez Sąd Okręgowy wskazanych w apelacji przepisów prawa procesowego i materialnego nie znalazły potwierdzenia w toku postępowania apelacyjnego . Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny uznał apelację organu rentowego za pozbawioną uzasadnionych podstaw faktycznych i prawnych i z mocy art. 385 k. p. c. orzekł o jej oddaleniu . Orzeczenie o kosztach procesu Sąd Okręgowy rozstrzygnął prawidłowo zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu zawartą w art. 98 k. p. c. Z pomocy prawnej korzystał zarówno odwołujący się płatnik składek , jak i zainteresowana . Obydwoje udzieli odrębnych pełnomocnictw procesowych temu samemu pełnomocnikowi , dlatego Sąd uwzględnił obydwa wnioski o zwrot kosztów procesu . Brak zatem w tym zakresie zarzucanych naruszeń prawa procesowego . O kosztach procesu Sąd Apelacyjny orzekł zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k. p. c. zasądzając na rzecz płatnika składek , ubezpieczonej koszty zastępstwa procesowego w wysokości przewidzianych z zastosowaniem stawek określonych w § 12 ust 2 i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U. z 2003 r. Nr 97 poz. 888 ze zm.) .