Sad powszechny, I Ns 536/14

(1)i M. S.

(2). Chciał, aby należące do niego mieszkanie znajdujące się w P. przy ul. (...) wraz ze znajdującymi się w nim przedmiotami i wyposażeniem otrzymała jego siostra - J. W. . Dodała, że w skład spadku po S. M. wchodzi powyższy lokal mieszkalny z przynależnościami i sprzętami w nim się znajdującymi. Wskazała również, że spadkodawca był rozwiedziony, pozostawił syna R. M. . Na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku wnioskodawczyni reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika wniosła o przesłuchanie świadków testamentu ustnego spadkodawcy celem stwierdzenia jego treści, przy czym jako świadków wskazała: M. S.

(1), M. S.

(2)i J. K.

(1), zaś P. J. – jedynie jako „uczestnika ostatniej woli spadkodawcy”. Uczestnik postępowania R. M. kwestionując testament ustny spadkodawcy, wniósł o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym S. M. na podstawie ustawy. Wskazał, że jest jedynym zstępnym spadkodawcy należącym do kręgu osób powołanych do dziedziczenia ustawowego. Powyższe podtrzymał również na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku wskazując, że J. K.

(1)nie został wymieniony w tekście spisanego testamentu ustnego spadkodawcy, a P. J. jest synem J. W. . Sąd ustalił, co następuje: S. M. zmarł 7 września 2014 roku w P. , gdzie ostatnio stale zamieszkiwał (k. 8 – akt zgonu). W dacie śmierci był rozwiedziony (k. 27 – akt małżeństwa), pozostawił jednego syna R. M. (k. 26 – akt urodzenia). Miał siostrę J. W. (k. 28 – akt małżeństwa). W dniu 18 września 2014 roku J. W. złożyła spisaną odręcznie w B. w dniu 12 września 2014 roku treść testamentu ustnego S. M. pod którą podpisy złożyli P. J. , M. S.

(1)i M. S.

(2). Z zapisów tego dokumentu wynika, że w wymienione wyżej osoby były świadkami złożenia przez S. M. w dniu 19 kwietnia 2014 roku w domu J. W. w J. przy ul. (...) jego ostatniej woli, a mianowicie by spadek po nim w postaci mieszkania w P. wraz z całym wyposażeniem w nim się znajdującym przypadł w całości jego siostrze J. W. i że ona ma być jego jedynym spadkobiercą (k. 9 – spisana treść testamentu ustnego). Treść tego testamentu ustnego została otwarta i ogłoszona na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku (k. 68 – protokół). J. W. w dniu 18 września 2014 roku wniosła jednocześnie o stwierdzenie nabycia spadku po S. M. na podstawie powyższego testamentu ustnego (k. 2-3 – wniosek). W dniu 26 lutego 2015 roku R. M. przed notariuszem K. Z. prowadzącą Kancelarię Notarialną w O. złożył oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza po zmarłym ojcu S. M. (k. 6-6v akt sprawy I Ns 175/15). Żaden ze spadkobierców ustawowych i testamentowych nie odrzucił spadku, nie zrzekł się umownie dziedziczenia, nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Wnioskodawczyni nie składała oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie zakreślonym treścią art. 1015 § 1 kc. Wśród spadkobierców ustawowych i testamentowych brak osób nie mających w dacie otwarcia spadków pełnej zdolności do czynności prawnych albo co do których istniała podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia ( art. 1015 § 2 kc ). Po spadkodawcy nie był sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia (k. 71- zapewnienie). W skład spadku po S. M. wchodzi odrębna własność lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w budynku przy ulicy (...) w P. wraz z przynależną piwnicą i balkonem z własnością którego związany jest udział wynoszący 24/1600 we wspólnych częściach budynku i urządzeń, które nie służą wyłącznie do użytku właścicieli poszczególnych lokali oraz udział wynoszący 24/1600 części we współużytkowaniu wieczystym nieruchomości gruntowej na której posadowiony jest budynek oznaczonej jako działka numer (...) o powierzchni 0.2586 ha objętej księgą wieczystą KW nr (...) , dla której to nieruchomości lokalowej prowadzona jest księga wieczysta KW nr (...) przez Sąd Rejonowy w Przasnyszu, wraz z wyposażeniem (k. 4-6 – umowa sprzedaży, k. 71 - zapewnienie spadkowe). Sąd zważył, co następuje: Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma na celu ustalenie, czy osoba wskazana we wniosku jako spadkodawca zmarła oraz kto i na jakiej podstawie (ustawy czy też testamentu) jest jej spadkobiercą. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu, wówczas przepisy Kodeksu cywilnego stanowią w swej treści o tym kto i z jakim udziałem dziedziczy spadek po osobie zmarłej. Natomiast jeżeli spadkodawca pozostawił testament rzeczą Sądu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku jest ocena ważności testamentu wobec treści przepisów Kodeksu cywilnego . Zastosowanie znajdują przy tym przepisy Kodeksu cywilnego obowiązującego w dacie śmierci spadkodawcy. Zgodnie bowiem z art. 924 kc spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, stosownie zaś do treści art. 925 kc spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. W niniejszej sprawie złożone zostało do akt sprawy przez wnioskodawczynię J. W. pismo stwierdzające treść testamentu ustnego spadkodawcy S. M. zmarłego 7 września 2014 roku (k. 9). Formalne wymogi, które muszą być spełnione dla przyjęcia, że doszło do skutecznego wyrażenia ostatniej woli przez spadkodawcę i jej pisemnego utrwalenia określa przepis art. 952 § 1 i 2 kc. Pismo stwierdzające treść testamentu ustnego można sporządzić w zasadzie dopiero po złożeniu oświadczenia ostatniej woli przez testatora. Pismo to powinno być prawidłowo sporządzone zarówno od strony formalnej, tj. jeżeli chodzi o zachowanie terminu rocznego od chwili złożenia oświadczenia przez testatora, podanie miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, złożenie wszystkich wymaganych podpisów, oraz materialnej, czyli z zachowaniem jasności treści, zgodności treści pisma z oświadczeniem woli testatora (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2003 roku w sprawie II CK 20/02, Lex nr 146456). Jak trafnie podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 11 marca 2011 roku w sprawie II CSK 379/10 (Lex nr 784916) przepisy regulujące problematykę wymogów sporządzania i utrwalania treści testamentu ustnego powinny być ściśle interpretowane z uwagi na szczególny charakter tej formy testamentu i gwarancje określenia rzeczywistej woli testatora. Testamenty ustne są tą formą testamentu, których prawdziwość – jak wykazuje praktyka – często bywa skutecznie kwestionowana. Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 maja 2003 roku w sprawie V CSK 225/01 (Lex nr 585899) nakłada to na sądy orzekające szczególnie wnikliwego badania, czy spełnione zostały wszystkie ustawowe przesłanki ważności testamentu ustnego mającego stanowić podstawę dziedziczenia. W pierwszej kolejności ocenić należało skuteczność spisania testamentu ustnego. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni, na rzecz której dokonane zostało przysporzenie mocą analizowanego testamentu ustnego, podała, że testament ten spisał jej syn P. J. , który wskazany również został jako świadek testamentu ustnego (k. 71). Już ta okoliczność przesądza o nieważności testamentu ustnego spadkodawcy podlegającego analizie w niniejszej sprawie. Syn spadkobierczyni testamentowej nie może być bowiem świadkiem testamentu ( art. 957 kc ), jak również nie może spisać ze skutkiem prawnym treści testamentu ustnego. Krąg osób uprawnionych do dokonania takiej czynności zakreśla art. 952 § 2 kc i stosowany w drodze analogii - ze względu na podobieństwo sytuacji osoby sporządzającej pismo stwierdzające treść testamentu ustnego z sytuacją świadka testamentu - art. 957 kc. Spisać oświadczenie spadkodawcy powinna osoba niezainteresowana treścią dokonanych przez spadkodawcę rozporządzeń, a takiego przymiotu nie posiada syn wnioskodawczyni (spadkobiercy testamentowego). Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w judykaturze (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2005 roku w sprawie II CSK 8/05 – Lex nr 604125; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2005 roku w sprawie II CK 688/04 – Lex nr 380963). W konsekwencji stwierdzenie treści testamentu ustnego przez syna spadkobierczyni nie mogło być uznane za zgodne z art. 952 § 2 kc. Wobec nie stwierdzenia treści testamentu ustnego S. M. w wymagany sposób, testament ten nie mógł wywrzeć skutków prawnych i stanowić podstawy dziedziczenia przez wnioskodawczynię J. W. . Skoro treść testamentu nie została stwierdzona prawidłowo sporządzonym pismem, możliwe było jedynie jej stwierdzenie na podstawie zgodnych zeznań świadków ( art. 952 § 3 kc ). Sądowe stwierdzenie treści testamentu ustnego jest bowiem drugim, obok spisania treści testamentu w trybie art. 952 § 2 kc , sposobem ustalenia jego treści ( art. 952 § 3 kc ). Stwierdzenie treści testamentu w tym trybie może jednak nastąpić jedynie w ciągu sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Termin sześciomiesięczny jest terminem zawitym i zostaje zachowany, gdy wniosek o przesłuchanie świadków został złożony w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przed jego upływem (tak: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2000 roku w sprawie I CKN 668/00 - OSNC 2001/10/151, Biul.SN 2001/7/9, Lex nr 48094). Oznacza to, że sąd nie może przesłuchać w charakterze świadka osoby wskazanej po upływie sześciu miesięcy od otwarcia spadku (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2003 roku w sprawie V CKN 186/01, Lex nr 1239065). Wśród świadków wadliwie spisanego testamentu ustnego wskazano M. S.

(1), M. S.

(2)i P. J. - syna spadkobierczyni testamentowej (wnioskodawczyni). Tylko te osoby figurują jako świadkowie na piśmie stwierdzającym treść testamentu ustnego i o przesłuchanie tych właśnie świadków testamentu ustnego w zakreślonym treścią art. 952 § 3 kc terminie wnosił uczestnik postępowania (k. 12). Z tych względów tylko te osoby mogły być uznane za świadków testamentu ustnego w rozumieniu art. 951 § 1 kc , natomiast – jak wykazano wyżej – brak podstaw by taką rolę przypisać P. J. , który nie może być uważany za świadka testamentu S. M. , a jedynie co najwyżej jako „świadek” w rozumieniu potocznym, tj. jako osoba uczestnicząca przy składaniu oświadczenia woli przez spadkodawcę. Ta okoliczność skutkuje nieważnością testamentu ustnego. Jak bowiem wskazuje ugruntowane stanowisko judykatury nieważność testamentu ustnego z przyczyn wynikających z art. 957 § 1 kc zachodzi, gdy wskutek wyłączenia liczba świadków niezbędnych do sporządzenia testamentu uległaby zmniejszeniu poniżej wymaganej liczby trzech (np. powołane wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2005 roku w sprawie III CK 688/04; uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 roku w sprawie III CZP 22/02 – OSNC 2003/2/19, Prok.i Pr.- wkł. 2002/12/38, Wokanda 2002/7-8/11, Biul. SN 2002/4/12, M.Prawn. 2003/4/170, M.Prawn. 2002/16/725, Lex nr 52266; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 1976 roku w sprawie III CRN 101/76 - Lex nr 7834). Taka sytuacja zaistniała w okolicznościach niniejszej sprawy. Dopiero w piśmie z dnia 20 kwietnia 2015 roku wnioskodawczyni wskazała, że wśród świadków testamentu ustnego spadkodawcy była jeszcze jedna osoba (czwarta) – taksówkarz J. K.

(2)(k. 37), co podtrzymała na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku (k. 71). Na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 roku zawodowy pełnomocnik wnioskodawczyni złożył też wniosek o przesłuchanie świadków testamentu ustnego wśród których wymienił również J. K.

(2)na okoliczność treści tego testamentu. Jakkolwiek pełnomocnik wnioskodawczyni podał, że „modyfikuje” pierwotny wniosek o przesłuchanie świadków testamentu ustnego przez wskazanie dodatkowego świadka tego testamentu nieujętego w treści spisanego oświadczenia woli spadkodawcy złożonego do akt sprawy, to – z powodów wskazanych wyżej – taka „modyfikacja” nie była dopuszczalna. J. K.

(2)nie był wymieniony w treści spisanego testamentu, a zatem nie było podstaw, by uznać go za świadka w rozumieniu art. 952 § 2 kc. Sąd wniosek ten potraktował zatem jako nowy wniosek o przesłuchanie świadków testamentu ustnego uznając, że treść tego testamentu nie została stwierdzona w sposób przewidziany w art. 952 § 2 kc. W tym zakresie stwierdzić należy, że wniosek o przesłuchanie świadków testamentu ustnego został zgłoszony w dniu 28 kwietnia 2015 roku, natomiast sześciomiesięczny termin o którym mowa w art. 952 § 3 kc do zgłoszenia takiego wniosku upłynął w dniu 7 marca 2015 roku. Takiego wniosku wnioskodawczyni nie zgłosiła też we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku z dnia 16 września 2014 roku – wówczas wniosła ona jedynie o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie przeanalizowanego wyżej testamentu ustnego spisanego i podpisanego przez trzy wymienione tam osoby (w tym syna wnioskodawczyni). W konsekwencji sąd nie mógł przesłuchać w charakterze świadków osób wskazanych po upływie sześciu miesięcy od otwarcia spadku. W tych okolicznościach zgłoszone przez pełnomocnika wnioskodawczyni wnioski dowodowe na okoliczność stanu zdrowia spadkodawcy, obawy jego rychłej śmierci, jak również wnioski dowodowe uczestnika na okoliczność stanu zdrowia spadkodawcy i jego ostatniej woli – nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia istoty sprawy. Testament ustny spadkodawcy z przyczyn formalnych okazał się bowiem bezskuteczny. Obawa rychłej śmierci to wprawdzie samodzielna przesłanka sporządzenia testamentu ustnego niemniej podlega ona badaniu na etapie oceny ważności testamentu ustnego - po ustaleniu, że wszelkie wymogi formalne dotyczące skuteczności spisania testamentu i zachowania terminu do zgłoszenia wniosku o ustalenie treści niespisanego testamentu ustnego zostały zachowane. W okolicznościach niniejszej sprawy te formalne wymogi – jak wykazano wyżej – nie zostały spełnione. W tych okolicznościach porządek dziedziczenia po spadkodawcy ustalają przepisy Kodeksu cywilnego . Do ustalenia spadkobierców ustawowych S. M. , który pozostawił syna, zastosowanie znajduje przepis art. 931 § 1 kc. Spadkobiercą ustawowym jest zatem uczestnik R. M. , który w terminie zakreślonym treścią art. 1015 § 1 kc złożył skuteczne oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza po spadkodawcy. W tym zakresie orzeczono w punkcie I postanowienia na mocy wymienionych wyżej przepisów. O sporządzeniu spisu inwentarza spadku po spadkodawcy orzeczono w punkcie II postanowienia mając na uwadze, że jak złożono oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a inwentarz nie był wcześniej sporządzony, sąd z urzędu wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza ( art. 644 kpc w zw. z art. 637 § 2 kpc ). Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 roku w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza (Dz. U. z 1991 roku, nr 92, poz. 411) postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza wykonuje na zlecenie sądu rejonowego komornik, w którego okręgu znajdują się rzeczy podlegające wciągnięciu do spisu inwentarza. W tym zakresie orzeczono jak w punkcie III postanowienia. Podstawą rozstrzygania o kosztach postępowania w postępowaniu nieprocesowym jest zasada ich ponoszenia przez każdego uczestnika ( art. 520 § 1 kpc ). Sąd nie znalazł podstaw do odstąpienia od tej ogólnej zasady. Strony były bowiem w równym stopniu zainteresowane wynikiem postępowania, a ich interesy w zasadzie były wspólne, gdyż polegały na ustaleniu spadkobiercy S. M. . Dla wykazania, że zachodzą szczególnie uzasadnione przyczyny uzasadniające poczynienie wyjątku reguły wyrażonej w treści art. 520 § 1 kpc , uczestnik reprezentowany przez fachowego pełnomocnika powinien był przedstawić okoliczności umożliwiające dokonanie takiej oceny, czego jednak zaniechał. Skutkiem uznania, że wniosek uczestnika o zasądzenie kosztów postępowania nie uzasadnia odstąpienia od reguły określonej w art. 520 § 1 kpc było oddalenie tego wniosku, o czym orzeczono w punkcie IV postanowienia.