Sygn. akt III AUa 371/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 kwietnia 2015 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący SSA Marek Procek (spr.) Sędziowie SSA Tadeusz Szweda SSA Witold Nowakowski Protokolant Beata Kłosek po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2015r. w Katowicach sprawy z odwołania J. L. ( J. L. ) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. o prawo do emerytury na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 12 grudnia 2014r. sygn. akt IV U 1978/13
- zmienia zaskarżony wyrok i oddala odwołanie,
- zasądza od ubezpieczonego J. L. na rzecz organu rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. kwotę 120 zł (stu dwudziestu złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym. /-/ SSA W. Nowakowski /-/ SSA M. Procek /-/ SSA T. Szweda Sędzia Przewodniczący Sędzia Sygn. akt III AUa 371/15 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2014 roku Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. z dnia 10 września 2013 roku i przyznał ubezpieczonemu J. L. prawo do emerytury, poczynając od 1 sierpnia 2013 roku. Na postawie akt rentowych i akt osobowych ubezpieczonego, akt osobowych i zeznań świadka M. C. , zeznań J. B. , R. K. oraz wyjaśnień ubezpieczonego Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony J. L. ( ur. (...) ) w dniu 30 sierpnia 2013 roku wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa do emerytury. Ubezpieczony na dzień 1 stycznia 1999 roku udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe w łącznym wymiarze 26 lat, 4 miesiące i 29 dni. Według ustaleń Sądu Okręgowego, ubezpieczony pracował w Przedsiębiorstwie (...) w C. od dnia 22 stycznia 1976 roku do dnia 13 stycznia 1993 roku; stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę - dozór inżynieryjno-techniczny w wydziałach, w których wykonywane są prace w warunkach szczególnych - wymienioną w wykazie A dział XIV poz. 24 w załączniku do zarządzenia Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 roku. Początkowo ubezpieczony był mistrzem, następnie został kierownikiem. Kierownik budowy miał za zadanie kierowanie ludźmi na budowie. Pracował na terenie różnych budów - wysyłany przez pracodawcę - budowy zajezdni (...) w L. , w Hucie (...) , w Hucie w K. , na terenie Niemiec ( M. ), w Rosji. Sąd ten ustalił również, że ubezpieczony nadzorował pracę pracowników fizycznych, bowiem oni nie czytali rysunku technicznego Pracował on w ubraniu roboczym, w tych samych warunkach, co cała brygada. Bezpośrednio fizycznie nie pracował, ale nadzorował pracę, przebywając z brygadą. Poziom techniczny pracowników był niski, większość ludzi, która pracowała na budowach, to byli chłoporobotnicy, mało wykształceni. Ubezpieczony nadzorował roboty ziemne, głębokie wykopy, roboty izolacyjne, roboty zbrojarskie, roboty ciesielskie i roboty betonowe. Jeżeli była wymagana większa ilość ludzi, gdzie było 100 pracowników, ubezpieczony miał do pomocy majstra. Musiała być ciągła kontrola nad ludźmi, którzy pracowali. Począwszy od Huty (...) , kierownicy pracowali po 12, 14 godzin. W biurze byli przez 15 minut i to była melamina, gdzie kierownicy jedli śniadanie. Zaopatrzenie było oddzielną komórką. Były grupy, gdzie byli brygadziści i majstrowie. Na 8, 10 brygad było ok. 2 brygadzistów. Uprzednio w sprawie o sygn. IV U 1283/12 odmówiono ubezpieczonemu prawa do emerytury z uwagi na nierozwiązanie stosunku pracy. Dokonując rozważań prawnych, Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009r., nr 153, poz. 1227) oraz § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z póź. zm.), uznając, że odwołanie ubezpieczonego zasługuje na uwzględnienie, albowiem wykazał on, iż czynności przez niego wykonywane stanowiły prace wymienione w wykazie A, dział XIV, poz. 24 - kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji, na mocy art. 477 14 § 2 k.p.c. , przyznał ubezpieczonemu emeryturę od dnia 1 sierpnia 2013 roku, tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożono wniosek o emeryturę. Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy. Zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości, organ rentowy zarzucił mu naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to przepisu art. 233 § l k.p.c. , poprzez błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w konsekwencji naruszenie przepisów prawa materialnego przez ich niewłaściwe zastosowanie, a to art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009r. nr 153, poz.1227 ze zm.) w zw. z § 4 i § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. nr 8, poz. 40), poprzez przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury w sytuacji braku potwierdzenia co najmniej 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Wskazując na powyższe zarzuty, organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania ubezpieczonego od zaskarżonej decyzji organu rentowego. Jednocześnie wniósł o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu apelujący wskazał, że zeznania świadków, na których w przeważającej mierze oparte jest rozstrzygnięcie, są niewystarczające dla ustalenia i oceny, że ubezpieczony pracował w warunkach szczególnych, tj. stale i w pełnym wymiarze czasu nadzorował pracowników wykonujących prace w warunkach szczególnych. Zdaniem organu rentowego, Sąd Okręgowy dokonał dowolnej oceny zeznań świadków w tym zakresie, posługując się wybiórczo wynikającymi z nich tezami, pomijając inne, istotne w sprawie. Świadkowie w sposób ogólny podali, że ubezpieczony przebywał stale na budowie, gdyż większość pracowników była niewykwalifikowana, przy czym, w zależności od wielkości budowy, nadzór nad pracownikami sprawowali mistrzowie i majstrowie. Takie wyjaśnienia wskazują - według apelującego - że nadzór ubezpieczonego nad pracownikami nie w każdym przypadku miał charakter bezpośredni. Istotne znaczenie dla sprawy posiadają również zeznania świadka R. K. , który, stanowczo stwierdził, że kierownik budowy przebywał bezpośrednio na budowach ok. 50 % czasu pracy. Zeznanie świadka w tym zakresie - zdaniem organu rentowego - przeczy tezie, że ubezpieczony wykonywał pracę w warunkach szczególnych stale i w pełnym wymiarze czasu. Ponadto, jak wynika z zeznań świadków, odwołujący wykonywał również szereg czynności administracyjnych, takich jak prowadzenie dziennika budowy, sporządzanie kosztorysów, czy zamawianie i rozliczanie materiałów. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje: Uzupełniając postępowanie dowodowe o dowody z dokumentów zgromadzonych w aktach osobowych ubezpieczonego, dotyczących zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w C. od dnia 22 stycznia 1976 roku do dnia 13 stycznia 1993 roku oraz przy wykorzystaniu dowodu z wyjaśnień ubezpieczonego złożonych na rozprawie apelacyjnej, a także na podstawie dowodu z zeznań świadka R. K. , uznał, iż apelacja zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie wnioskodawca domaga się przyznania prawa do świadczenia emerytalnego opisanego treścią art. 184 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118). Zatem należy stwierdzić, że bezspornie ubezpieczony: - osiągnął wiek przewidziany w art. 32 cyt. ustawy, - w dniu wejścia w życie ustawy osiągnął okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27; - nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego. Spór zaś dotyczył przesłanki w postaci okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach (na dzień 1 stycznia 1999 roku) wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym od 65 lat - dla mężczyzn. Tak więc, należy wskazać, że art. 32 cyt. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku stanowi, iż ubezpieczonym zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługuje emerytura w wieku niższym, niż określony w art. 27 pkt
- Za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Ust. 4 cyt. przepisu stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Owe przepisy dotychczasowe to powołane przez organ rentowy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze . Trzeba zatem wskazać, że przepis § 4 tegoż rozporządzenia RM stanowi, iż pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące przesłanki: - osiągnął wiek 60 lat, - ma wymagany okres zatrudnienia, tj. 25 lat pracy, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach (pracy wymienionej w Wykazie A, dział XIV, poz. 24), czyli dozoru inżynieryjno-technicznego na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. W pozycji 24 działu XIV wykazu A cyt. rozporządzenia RM nie wymienia się stanowiska pracy, lecz odwołuje się do czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych. Czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach to wyłącznie te czynności, które wykonywane są warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach. Jeśli zatem czynności te wykonywane są w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanej z dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu. Natomiast, jeśli pracownik zatrudniony na stanowisku związanym z dozorem inżynieryjno-technicznym wykonuje - poza bezpośrednim nadzorem procesu produkcji - inne czynności, w tym szeroko rozumiane czynności administracyjno-zarządzające, polegające na wykonywaniu pracy umysłowej i biurowej, istotne znaczenie z punktu widzenia uprawnień do emerytury na podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma ustalenie, jaką część obowiązującego czasu pracy zajmowały te czynności (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 czerwca 2011 roklu, III UK 3/11, LEX nr 966816). Jednocześnie wskazać trzeba na dorobek judykatury dotyczący pracy w warunkach szczególnych określonej w wykazie A, dziale XIV, poz. 24, gdzie wprost wymienia się dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie. I tak, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 czerwca 2006 roku, I UK 376/06, słusznie wskazuje na rozgraniczenie czynności bezpośredniego dozoru nad pracownikami zatrudnionymi na stanowiskach zaliczanych do pracy w szczególnych warunkach od innych czynności obejmujących nadzór nad funkcjonowaniem kierowanych jednostek, ich właściwą eksploatacją, kontrolą właściwego przebiegu procesów technologicznych, planowanie produkcji, inwestycji i zaopatrzenia, prowadzenie statystyki, sprawozdawczości, raportów, itp. Odróżnić zatem należy czynności administracyjno - biurowe ściśle związane ze sprawowanym dozorem inżynieryjno - technicznym, stanowiące jego immanentną cechę, od czynności, które nie pozostają w żadnym związku z tym dozorem i stanowią dodatkowe obowiązki. Zgodnie bowiem z normą § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Zatem, warunkiem koniecznym jest wykazanie przez wnioskodawcę, że w okresie co najmniej 15 lat wykonywał pracę - stale i pełnym wymiarze czasu pracy - na stanowisku pracy wymienionym w wykazie A. Aby sprostać temu obowiązkowi, ubezpieczony przedstawił organowi rentowemu świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 11 października 2001 roku, z zapisem, iż w okresie od dnia 22 stycznia 1976 roku do dnia 13 stycznia 1993 roku, był zatrudniony w Przedsiębiorstwie (...) w C. stale i pełnym wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach (praca wymieniona w Wykazie A, dział XIV, poz. 24), czyli jako dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie na stanowisku kierownika budowy. W odwołaniu ubezpieczony również podnosił, że w spornym okresie wykonywał pracę kierownika budowy. Wokół tych twierdzeń skupiło się postępowanie dowodowe prowadzone przed Sądem Okręgowym. Tymczasem, przepis § 2 ust. 2 cyt. rozporządzenia RM stanowił, iż okresy pracy, o których mowa w ust. 1 § 2 stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia lub w świadectwie pracy. Zapis przyjęty w treści powołanego przepisu wskazywał, iż świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach nie jest dokumentem abstrakcyjnym i musi znajdować oparcie w posiadanej przez zakład pracy dokumentacji, a w konsekwencji może być poprzez te dokumenty weryfikowane. W aktach osobowych ubezpieczonego z okresu jego zatrudnienia w Przedsiębiorstwie (...) w C. znajdują się dokumenty, z których wynika, że na podstawie umowy o pracę z dnia 22 stycznia 1976 roku powierzono ubezpieczonemu (inżynierowi) stanowisko starszego majstra. Kolejny stopień awansu zawodowego zapoczątkował angaż z dnia 1 grudnia 1976 roku, na podstawie którego powierzono ubezpieczonemu stanowisko kierownika budowy. W kolejnych latach wnioskodawca otrzymywał następne angaże na stanowiska kierownika budowy: - z dnia 22 stycznia 1980 roku (kierownik budowy ZB-5 Ł. ), - z dnia 1 marca 1981 roku (kierownik zespołu S. ), - z dnia 1 kwietnia 1981 roku (kierownik Wydziału). Natomiast w angażu z dnia 26 października 1981 roku powierzono ubezpieczonemu z dniem 1 listopada 1981 roku stanowisko Zastępcy Kierownika Zespołu Budów - 5 ds. Technicznych . Wymienione wyżej stanowisko powtarzane jest w kolejnych angażach: - z dnia 25 października 1982 roku, - z dnia 2 sierpnia 1983 roku, - z dnia 5 lipca 1984 roku, - z dnia 3 czerwca 1987 roku, - z dnia 5 listopada 1988 roku (dodatkowo ½ etatu jako inspektor nadzoru), - z dnia 23 listopada 1988 roku, - z dnia 4 kwietnia 1989 roku. W okresie od dnia 1 sierpnia 1991 roku do dnia 29 października 1992 roku ubezpieczony był zatrudniony jako majster na budowie eksportowej w Niemczech. Stanowisko Kierownika Zespołu Budów wymienione zostało również w świadectwie pracy z dnia 8 stycznia 1993 roku. Tymczasem świadek R. K. , zatrudniony w spornym okresie w przedsiębiorstwie (...) w C. na stanowisku Kierownika Zespołu Budów zeznał, iż ubezpieczony był jego zastępcą w C. i podlegało mu ok. 15 budów (kierowników budów), rozlokowanych na terenie kraju, od C. do K. (dowód: zeznania świadka R. K. 00:37:40-55 s.) Również ubezpieczony - słuchany uzupełniająco jako strona - na rozprawie apelacyjnej, podał, że kierownik budowy stale świadczył pracę polegającą na dozorze inżynieryjno-technicznym na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, gdyż planowaniem, organizowaniem i rozliczaniem budowy zajmował się Zespół Budów. Podał również, iż w razie jego nieobecności, kierownika budowy zastępował inny kierownik budowy. Uznać zatem należy, iż do stażu pracy w szczególnych warunkach nie można zaliczyć ubezpieczonemu (czego nie dostrzegł Sąd I instancji) okresu zatrudnienia od 1 listopada 1981 roku do 31 lipca 1991 roku na stanowisku Zastępcy Kierownika Zespołu Budów ds. Technicznych, gdyż nie wykonywał wówczas ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni byli pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych. Z tych względów, jako usprawiedliwione ocenić trzeba zarzuty naruszenia art. 184 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 2, 3 i 4 oraz art. 27 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 2 ust. 1, § 3 i § 4 ust. 1 cyt. rozporządzenia RM. Konkludując, Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. /-/ SSA W. Nowakowski /-/ SSA M. Procek /-/ SSA T. Szweda Sędzia Przewodniczący Sędzia JR